DENSAÝLYQ: Nege táttini kóp jeýge jáne ystyq shaı ishýge bolmaıdy?
ASTANA. QazAqparat - Táttini kóp jeýdiń zııany men ystyq shaıdyń óńesh obyryn týdyrýy múmkin ekeni talaı zertteýlerde kezdesedi, bul joly ǵalymdardyń taǵy bir ýájin oqyrman nazaryna usynamyz.
Sýsamyr (dıabet) - bul aǵzada ınsıýlınniń azdyǵynan, ne belsendiligi tómendiginen týyndaıtyn aýrý. Insýlın degen bizdiń denemizdegi jasýshalardyń qantty (glıýkozany) sińirýin qamtamasyz etetin gormon. Glıýkoza energııanyń basty qaınar kózi bolǵandyqtan, ınsýlın bizdiń aǵzamyzdyń eń mańyzdy gormony. Sýsamyrdyń eki túri bolady. Birinshisi - ınsýlınge táýeldilik (bul uıqy beziniń qajetti gormondy óndirmeıtin bolǵandyqtan adam ınektsııa jasaýdy qajet etedi) jáne ekinshisi - ınsýlınge táýelsizdik (bul gormon jetkilikti túrde óndirilip, biraq ony aǵzanyń sińirmeýi). Qant sýsamyrynyń birinshi túrininiń neden paıda bolatyndyǵy tolyq anyqtalmaǵan. Biraq dárigerler aýrý gen arqyly taratylǵandyqtan adamdy odan saqtandyrý múmkin emes deıdi. Al sýsamyrdyń ekinshi túri kóbine táttini kóp paıdalanǵannan, maı basýdan paıda bolatyn semizdikpen baılanysty.Óıtkeni, teri astyndaǵy qalyń maı qabaty jasýshalardyń ınsýlınge degen sezimtaldyǵyn tómendetedi. Glıýkoza sińirilmegendikten, zat almasý buzylyp, adamǵa qaýipti dıagnoz qoıylady jáne ony qatań dıetaǵa otyrǵyzady. Al «táttini kóp jese, qandaǵy glıýkozanyń deńgeıi joǵarylaıdy da, aǵzada ınsýlındi kóp óndirip, aǵza isten shyǵady» degen pikirdi dárigerler teriske shyǵarady. Bul tek sýsamyrdyń ekinshi túrinde ǵana áser etýi múmkin, al onyń birinshi túrinde eshqandaı áseri joq.
Qoryta kelgende, qant bul dertke shaldyqtyrmaıdy, biraq semizdikke beıim adamdar men osy aýrýmen aýratyn týysqandary bar adamdarda sýsamyrdyń ekinshi túrine shaldyǵý qaýipin joǵarylatady.
Al, ystyq shaıdy nege ishýge bolmaıdy?
Óńesh obyrynyń paıda bolýyn keń aýqymda zertteýdi ǵalymdar erteden qolǵa alǵan. Mamandar alǵash ret Ońtústik Amerıka turǵyndarynyń onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyǵýynyń basty sebebi - osy ystyq shaı bolýy múmkin degen ýáj usynǵan. Óıtkeni ońtústik elderdiń turǵyndary joǵarǵy gradýstyq ystyqta ystyq sýsyndar ishkendi unatady eken. 2009 jyly Iran ǵalymdary elde ystyq shaı ishkendi jaqsy kóretin bir aýylda «óńeshtiń jalpaqjasýshaly obyry» degen dıagnozy bar adamdar kóp ekenin baıqap, ondaǵy deni saý eriktilerdi iriktep alyp, zertteý júrgizedi. Onyń qorytyndysy qyzyq bolǵany sonshalyq, eýropalyq bas medıtsınalyq jýrnaladardyń biri «British Medical Journal» ony attaı qalap, jarııa etedi. Zertteýdiń nátıjesi boıynsha, ystyq shaı (65-69°S) men óte ystyq shaı (temperatýrasy 70°S joǵary) ishý obyrdyń paıda bolýyn 2 eseden 8 esege deıin joǵarylatatyn bolyp shyqty. Sondaı-aq, ǵalymdar shaıdi demdegennen keıin onyń temperatýrasy obyrdyń paıda bolý «qaýiptilik aımaǵynan» shyǵýy úshin tórt mınýt turýy qajet deıdi. Biraq demdelgen shaıdiń tórt mınýt ishinde qandaı ózgeriske ushyraıtyndyǵy áli kúnge deıin anyqtalmaǵan.
Qoryta kelgende, óte ystyq shaıdan paıda bolatyn óńesh obyryn aldyn alý úshin shaıdi demdep bolǵannan soń, tym qurymaǵanda tórt mınýttaı tundyrý kerek.
Kerek keńes yvision.kz saıtynan alyndy.
