Demografııa jáne mıgratsııa: Qostanaıda aýyl-aýdan turǵyndary azaıyp barady
ASTANA. KAZINFORM – Qostanaı oblysyndaǵy halyq sany azaıyp barady. Ókinishke qaraı, bul úderis aýdandar men monoqalalarda tym qarqyndy, óıtkeni eldi mekenderdegi jurt jappaı oblys ortalyǵyna qonys aýdaryp jatyr. Sonyń saldarynan qala men dala halqy arasyndaǵy tepe-teńdik buzyldy. Qostanaı shaharynyń turǵyndary jyldan-jylǵa kóbeıip, al oblys aýmaǵyndaǵy aýdandar men kentterde turǵyn sany azaıyp bara jatqany baıqalady.
Keri ketken demografııa
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine júginsek, oblystyń demografııalyq kórsetkishi birneshe jyldan beri tómendep keledi. 2022 jyldyń 1 qańtarynda óńirde 835,7 myń halyq bolsa, al 2025 jyldyń 1 jeltoqsanynda 821,8 myń adam tikrelgen. Demek, tórt jylǵa jetpeıtin ýaqytta turǵyndar sany 14 myńǵa azaıǵan.
Halyq sanynyń kemýi monoqalalar men aýdandarda aıtarlyqtaı bilinedi: Arqalyqta 38,9 myńnan 36,1 myńǵa, Lısakovskide 35,2 myńnan 34,3 myńǵa, Rýdnyıda 123,8 myńnan 123,2 myńǵa deıin túsken. Aımaqtaǵy aýdandardyń basym bóliginde (Amangeldi, Jangeldi, Sarykól, Áýlıekól, Jetiqara, Qarabalyq, Meńdiqara, Uzynkól, Naýryzym t.b.) jaǵdaı osyndaı.
Al oblys ortalyǵy – Qostanaı qalasynda, kerisinshe, demografııalyq ósim turaqty. 2022 jyldyń basynda shaharda 261,4 myń buqara bolsa, 2025 jyldyń sońynda bul kórsetkish 276,8 myńǵa jetken. Jalpy, oblysta demografııalyq jaǵynan oń kórsetkish kórsetip otyrǵan jalǵyz jer osy Qostanaı qalasy ǵana.
Mıgratsııanyń áseri
Óńirde halyq sanynyń azaıýyna basty sebep – kóshi-qon. 2021 jyly 5 708, 2022 jyly 4 923, 2023 jyly 3 553, 2024 jyly 5 128 adam oblystan kóship ketken. Al 2025 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda taǵy 3 383 turǵyn qonys aýdarǵan.
Aımaqqa kóship kelip jatqan el-jurttyń da sany az emes. Máselen, 2021 jyly 23,9 myń, al 2024 jyly 39,7 myń kisi Qostanaı oblysyna qonys aýdarǵan. Alaıda kelip jatqandardan góri ketip jatqandardyń úlesi basym. 2024 jyly óńirden 44,8 myń adam qonys aýdarǵan.
Demek, Qazaqstannyń ishki mıgratsııasy Qostanaı oblysyna da áserin tıgizip otyr. Atalǵan óńirden ketkender elimizdiń basqa aımaqtaryna, kóbine iri ekonomıkalyq ortalyqtarǵa barady. Al halyqaralyq mıgratsııa, sonyń ishinde TMD jáne alys shetelderge kóshý faktileri aıtarlyqtaı kóp emes.
Ókinishke qaraı, oblys aýmaǵynan kóbine jastar ketedi. 15-19, 20-24, 25-29, 30-34 jas aralyǵyndaǵy jastar údere kóship jatqany mamandardy alańdatyp otyr.
– Bul jas kategorııalarynyń qaı-qaısysynda da óńirge kóship kelgenderden kóship ketkenderdiń sany áldeqaıda kóp. Tipti, 35-44 jáne 45-49 jas aralyǵyndaǵy qonys aýdaryp jatqan azamattardyń da sany azaımaı tur. Demek, aımaq jastardan, stýdentterden, jumys isteýge qabiletti azamattardan, ekonomıkalyq jáne kadrlyq turǵyda órge súıreıtin mamandardan aırylyp jatyr, – dep jazylǵan Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinde.
Sarapshylar ne deıdi?
Demograf, PhD Shynar Tóleshovanyń sózinshe, Qostanaı oblysynda halyqtyń kóshý kórsetkishi sońǵy 5 jylda toqtaýsyz artyp keledi.
– 2020-2024 jyldarda Qostanaı oblysynan 24 386 adam qonys aýdarǵan. Onyń 6 453-i alys-jaqyn shetelderge, al 17 933-i elimizdegi basqa aımaqtarǵa kóshken. Osylaısha, Qostanaı oblysy buqarasynyń sany azaıýynda ishki mıgratsııa basty ról oınaıdy, – deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, óńirden ketkenderdiń 90%-y Astanaǵa, al 8%-y Almatyǵa qonys aýdarady. Sol sebepti, Astana halqynyń sanyn kóbeıtip otyrǵan negizgi demografııalyq donorlardyń biri Qostanaı oblysy bolyp otyr.
Al halyq aımaqtan nege kóshedi degen suraqqa kelsek, másele áleýmettik jaǵdaıǵa kelip tireledi. Shynar Tóleshova eń aldymen jurt jaqsy jumys, joǵary jalaqy izdep, qonys aýdaratynyn aıtady.
– Aýyldyq jerler men shaǵyn qalalardaǵy eńbek naryǵynda suranys tómen. Onda negizgi sala – aýyl sharýashylyǵy, tabysy mardymsyz. Al megapolısterde ártúrli salada jaqsy múmkindikter bar. Yńǵaıly jumys kestesimen qyzmetke turyp, mol kiris túsirýge bolady. Sondyqtan kópshilik, árıne, ózine tıimdisin tańdaıdy, – dep esepteıdi maman.
Mıgratsııanyń budan da ózge faktorlaryn sanamalap aıtalyq. Úlken qalalarda – sapaly medıtsına men bilim berý mekemeleri qoljetimdi, ınfraqurylym damyǵan, áleýmettik-mádenı turǵyda jetilýge áleýet zor. Sondaı-aq, keı jaǵdaıda jasamys kisiler stýdent atanǵan nemese shaharda ornyqqan balalarynyń artynan kóship barady. Sarapshynyń sózinshe, mıgratsııa – tabıǵı úderis. Ony birjola toqtatý múmkin emes. Biraq kóshi-qondy baıaýlatyp, jaǵdaıdy retteıtin amaldar da bar.
– Memleket jáne jergilikti atqarýshy organdar óńirlerdi ómir súrýge jaıly jerge aınaldyrýy kerek. Infraqurylym sapaly, qyzmetter qoljetimdi bolsa, jumys isteýge jaqsy jaǵdaı jasalsa, jurt aımaqtardan úlken qalalarǵa aǵylmas edi. Ásirese, óndiris jáne aýyl sharýashylyǵy sekildi ekonomıkanyń basty salalarynda jalaqyny kóterý kerek. Óıtkeni, jumysshylar jumys aýyr, al aılyq az bolǵandyqtan, ketip jatady, – dep túsindirdi Shynar Tóleshova.
Mamandardyń pikirinshe, óńirler barlyq salada jan-jaqty damysa, halyq óziniń de, otbasynyń da bolashaǵy úshin alańdamaıtyn edi de, kóshýdi oıǵa da almas edi.
Jergilikti atqarýshy organdar máseleni sheshe ala ma?
Osy suraqty Qostanaı oblysy ákimdiginiń Jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý basqarmasyna joldaǵan edik. Jaýapty mamandar jaǵdaıdy taldap, mán-jaıdan habardar bolyp otyrǵanyn aıtady.
– Óńirde kadr tapshylyǵy máselesi jóninde boljam jasap, birqatar jumysty qolǵa aldyq. QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qoldaý mınıstrliginiń dereginshe, 2025-2035 jyldar aralyǵanda Qostanaı oblysyna shamamen 148 myń kadr kerek bolady. 2026 jyldyń ózinde 13 myń maman qajet, – dep habarlady vedomstvo.
Sonymen qatar, basqarma bergen málimetke sensek, kadr tapshylyǵy ekonomıkanyń basty sektorlarynda bilinbek. Joramal boıynsha, aýyl sharýashylyǵy, óńdeý jáne taý-ken isi, óndiris, qurylys, transport jáne saýda, bilim berý, densaýlyq saqtaý baǵyttarynda maman jetispeýi yqtımal. Eń aldymen, traktorıst, dánekerleýshi, júk kóliginiń júrgizýshisi, aǵash sheberi, elektromenter, sanıtarlyq tehnık, sylaqshy, aspaz t.b. jumysshy mamandyqtarǵa suranys kúrt artady. Bir qyzyǵy, qazir de mundaı jumystarǵa usynys kóp. Soǵan qaramastan, jumyssyzdyq deńgeıi aıtarlyqtaı tómendemeı tur.
– 2025 jyldyń úshinshi toqsanyndaǵy nátıje boıynsha, jumyssyzdyq deńgeıi 4,5%. Sońǵy úsh jylda bul kórsetkish eptep túsip keledi. 2022 jyly 4,9%, al 2024 jyly 4,7% boldy, – dep jazylǵan basqarma habarlamasynda.
Jumyssyzdyqtyń úsh jylda 0,4%-ǵa tómendegeni aýyz toltyryp aıtatyndaı jetistik emes. Alaıda jergilikti atqarýshy organ ókilderi qol qýsyryp qarap otyrmaǵanyn kórsetedi.
Qostanaı oblysynda turǵyndardy ustap qalyp, bilikti mamandardy tartý úshin memlekettik qoldaý tetikteri qarastyrylǵan. Negizgi kómek – jumysqa ornalastyrý. Sonymen birge, naryqta suranys joǵary mamandyqtar boıynsha qysqamerzimdi oqý uıymdastyrylady, «Bastaý Bıznes» jobasy arqyly kásipkerlikke qoldaý kórsetiledi jáne jeke bıznesin bastaǵysy kelgenderge grant beriledi.
Odan bólek óńirde «Qoǵamdyq jumystar», «Áleýmettik jumys oryndary», «Jastar praktıkasy», «Kúmis jas» tárizdi baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr. Olar tájirıbe jınaýǵa, biliktilikti arttyrýǵa jáne jumysqa ornalasýǵa septigin tıgizedi. Vedomstvo dereginshe, byltyr 47 myń adam osyndaı jobalardyń arqasynda eńbekke aralasqan.
Ózge óńirlerden Qostanaı oblysyna jumys isteýge kelgen azamattar da qoldaýdan qur alaqan emes. Olarǵa kóshý, páter jaldaý shyǵyndary tólenedi. Sondaı-aq, baspana alýǵa 1 625 AEK mólsherinde kómek kórsetiledi.
Óńirde jastardy qaıtip alyp qalamyz?
Qostanaı oblysy Bilim basqarmasynyń málimetinshe, jyl saıyn 7 myń azamat kásiptik-tehnıkalyq bilim alady. Kolledj túlekteriniń 88%-y jumysqa ornalasady. Bul respýblıkadaǵy ortasha statıstıkadan joǵary eken.
Vedomstvo deregine júginsek, 2025 jyly 11-synypty aıaqtaǵan túlekter sany 11%-ǵa artqan. Olardyń 95%-y oqýyn odan ári jalǵastyryp jatyr.
– Túlekterdiń basym bóligi joǵary bilim alýǵa umtylady. Aqyly negizde oqýdyń úlesi joǵarylap kele jatyr. Óıtkeni, memlekettik oqý granty shekteýli. Oǵan ilige almaǵandar da joǵary bilimdi maman atanýǵa yntaly, – deıdi mamandar.
Sonymen qatar, sarapshylar mamandyq tańdaýda tepe-teńdiktiń joqtyǵyna alańdaıdy.
– Talapkerlerdiń pedagogıkalyq, ekonomıkalyq jáne zańgerlik salalarǵa qyzyǵýshylyǵy zor. Al óńir ekonomıkasyna eń qajetti medıtsına jáne aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna tapsyratyn túlekter az, – deıdi Bilim basqarmasynyń ókilderi.
Oblystyń eń ózekti máselesi
Jumyspen qamtý baǵdarlamalary júzege asyp, bilim berý salasy damyp jatqanymen, Qostanaı oblysynan halyqtyń ózge óńirlerge kóshýi tolastar emes. Al shekaralyq aımaqta buqara sanyn azaıtpaý – memlekettik mańyzy bar is. Ol úshin óńirdiń ekonomıkalyq-áleýmettik áleýetin kúsheıtý qajet ekeni anyq.
Eske salaıyq, buǵan deıin elimizde demografııa boıynsha alǵashqy ulttyq baıandama ázirlenetini habarlanǵan edi.
Alpamys Faızolla