Deldaldardyń kóptigi, logıstıka men jaıylym: mal sharýashylyǵynda qaı máselege nazar aýdarý qajet

ASTANA. KAZINFORM – Búgin Senattyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń keńeıtilgen otyrysynda mal sharýashylyǵyn damytý perspektıvalary talqylandy. 

Osy oraıda senator Arman Óteǵulov bul salada anaqtalǵan máselege egjeı-tegjeıli toqtalyp, Mal sharýashylyǵyn damytýdyń 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyna qatysty pikir aıtty.

- Mal sharýashylyǵyna tikeleı áser etetin mańyzdy máseleniń biri - ol mal basynyń sany. 2024 jyly Memleket basshysy 2 mıllıon iri qara jáne 3 mıllıonnan astam ýaq mal sanda bar, alaıda sanatta joq ekendigi atap ótken bolatyn. Osyǵan baılanysty 2025 jyly respýblıkalyq bıýdjetten qarajat bólinip, Ulttyq statıstıka bıýrosy aýyl sharýashylyǵy sanaǵyn 2025 jyldyń qazan aıyna deıin júrgizdi.

Degenmen, áli kúnge bul aqparat qoljetimsiz. Qazirdiń ózinde mal basy sany mınıstrliktiń aqparattyq júıesi men statıstıka júıesinde sáıkespeıdi. Oǵan qosa jergilikti jerde múldem basqa aqparat. Osy aıyrmashylyqty esepke almaı, sýbsıdııa jáne jeńildetilgen nesıe bólý jaqynda bekitilgen mal sharýashylyǵyna qatysty Tujyrymdamany iske asyrýda qalaı júzege asady? Mundaı burmalanǵan aqparatty nazarǵa almaı, tapsyrmany iske asyrý múmkin emes dep esepteımin, - dedi A. Óteǵulov.

Onyń aıtýynsha, búginde mal basynyń sany artqanymen, maldan alynatyn ónim kólemi men sapasy ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq talaptarǵa saı emes. 1990 jyldary tiri salmaqta óndirilgen et kólemi 2,6 mln tonnany qurasa, 2024 jyly bul kórsetkish - 1,9 mln tonna. Sol kezeńde óndirilgen teri 107,9 myń tonnadan 36,3 myń tonnaǵa deıin , sút 5,6 mln tonnadan 3,6 mln tonnaǵa deıin qysqarǵan.

-  Bul – otyz jyldan astam ýaqyt ishinde ónimdiliktiń tómendep, ımportqa táýeldiliktiń áli de joǵary ekenin kórsetetin óte qaýipti úrdis. Bul jaǵdaıdyń negizgi sebepterine toqtalsaq, asyl tuqymdy mal úlesiniń tómendigi, selektsııalyq jumystardyń júıesiz júrgizilýi jáne jasandy uryqtandyrýdyń formaldy sıpat alýy ónimdiliktiń ósýin tejep otyr. Ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanystyń álsizdigi, genetıkalyq áleýetti arttyrýǵa baǵyttalǵan uzaq merzimdi saıasattyń bolmaýy mal sapasyn júıeli túrde jaqsartýǵa múmkindik bermeı otyr. Ekinshiden, mal sharýashylyǵyndaǵy problemalar et jáne et ónimderin óndirý salasyna tikeleı áser etedi. Qazirgi tańda ósirilgen maldyń basym bóligi bordaqylaýǵa jetkizilmeı, usaq taýarly sharýashylyqtardan nemese deldaldar arqyly ótkiziledi. Bordaqylaý alańdarynyń jetkiliksizdigi, olardyń óńirler boıynsha teńgerimsiz ornalasýy jáne qysqa merzimdi qarjylandyrý tetikteri maldy standartqa saı daıyndaýǵa múmkindik bermeı otyr, - dedi depýtat.

Maldyń salmaq, jas jáne sapa kórsetkishteriniń birkelki bolmaýy óńdeý kásiporyndary úshin turaqty ári sapaly shıkizat qalyptastyrýdy qıyndatady. Sonyń saldarynan búginde elimizdegi et óńdeıtin kásiporyndardyń bir bóligi óz jobalyq qýatynyń nebári 50–60 paıyzy deńgeıinde ǵana jumys istep otyr.

- Jaıylymdar men jem-shóp bazasynyń jaı-kúıi mal sharýashylyǵynyń turaqtylyǵyna tikeleı áser etedi. Memleket menshigine qaıtarylǵan 14,3 mln gektar jerdiń 88 paıyzy jaıylym bolǵanymen, óńirlerde jalpy kólemi 5,4 mln gektar jaıylym tapshylyǵy saqtalyp otyr. Búginde 27 mln gektar jaıylym tozǵan.

Jaıylymdardyń tozýy, sý kózderiniń jetispeýi, shalǵaı jaıylymdarǵa aparatyn jol, qudyq jáne baılanys ınfraqurylymynyń damymaýy mal sharýashylyǵynyń ózindik qunyn arttyryp, básekege qabilettilikti tómendetedi. Qaıtarylǵan jerlerdiń tolyqqandy ári tıimdi aınalymǵa engizilmeýi júıeli basqarý men josparlaýdyń álsizdigin kórsetedi, - dedi senator.

Kadr máselesi

Aýyldy jerlerde veterınar dárigerler, zootehnıkter, selektsıonerler men malshylardyń jetispeýshiligi salanyń damýyn tejep otyr. Bul tek jalaqy máselesi emes. Áleýmettik paket, turǵyn úı, medıtsına, baılanys, dýaldy bilim berý júıesi naqty ári zańnamalyq deńgeıde sheshilmeıinshe, kadr tapshylyǵy ýshyǵa beredi. Bul óz kezeginde veterınarııalyq qaýipsizdikke jáne ónim sapasyna tikeleı qaýip tóndiredi.

- Ónim sapasy men qadaǵalaý júıesi. Qadaǵalaý júıesiniń álsizdigi vaktsınalar men bıologııalyq qospalardyń baqylaýsyz qoldanylýyna, sút ónimderinen aýyr metaldardyń tabylýyna ákelip otyr. Bul otandyq ónimge degen tutynýshylyq senimdi tómendetip, ımportqa táýeldilikti kúsheıtedi, - dedi Arman Óteǵulov.

Sonymen qatar ol ónimdi ótkizý jáne baǵa máselesine toqtaldy.
2025 jyly jalpy ınflıatsııa 12,3 paıyzdy qurasa, et jáne et ónimderi 22,6 paıyzǵa, sút ónimderi 11,2 paıyzǵa qymbattady. Deldaldardyń kóptigi, logıstıka men salqyndatylǵan tasymaldaý júıesiniń jetkiliksizdigi baǵanyń ósýine negizgi sebep boldy. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, mal sharýashylyǵy tıimdi damýy úshin mal ósirý, bordaqylaý, óńdeý jáne ótkizý kezeńderi birtutas óndiristik tizbek retinde jumys isteýi tıis.

- Osy turǵyda 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan mal sharýashylyǵyn damytý jónindegi keshendi jospardy atap ótken jón. Qujat aýqymdy, qarjylandyrýy bar, maqsattary bıik. Alaıda másele – jospardyń kóleminde emes, naqty nátıjesinde. Josparda iri qara mal sanyn 12 mln basqa jetkizý, et eksportyn eki esege arttyrý sııaqty ambıtsııaly mindetter qoıylǵan. Biraq jaıylym tozýy, sý tapshylyǵy, kadr jetispeýshiligi jáne veterınarııalyq qaýipter jaǵdaıynda bul kórsetkishterdiń qanshalyqty shynaıy ekeni ashyq suraq kúıinde qalyp otyr. Jalpy, jaýapkershilik pen baqylaý tetikteri álsiz. Árbir teńgeniń qaıtarylymy, táýelsiz aýdıt, parlamenttik monıtorıng jáne jyl saıynǵy esep berý júıesi naqty kórsetilmegen. Salaǵa qajet qarjy bólý naqtylanbaǵan. Jergilikti atqarýshy organ úshin bul mańyzdy, - dedi senator.

Munymen qosa depýta shaǵyn jáne orta sharýashylyqtar jospardan shet qalyp otyrǵanyn aıtty. Jeńildetilgen kredıtter kóbine iri sharýashylyqtarǵa ǵana qoljetimdi. Al aýyldaǵy usaq sharýalar kepil men talaptan óte almaıdy. Eger aýyldy damytamyz desek, qarjy eń aldymen solarǵa jetýi tıis.

- Jaıylym máselesi jospardyń eń álsiz tusy bolyp otyr. Infraqurylymsyz, sý kózderinsiz jaıylymdy qalpyna keltirý múmkin emes. Sondaı-aq genetıka men selektsııada ımportqa táýeldilik saqtalyp otyr. Otandyq tuqymdardy damytý naqty qarjylyq basymdyqqa ıe bolmaıynsha, bul táýeldilik tereńdeı beredi. Atap aıtqanda, tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt qaǵaz júzinde qalmaýy tıis. Ol fermerge naqty ekonomıkalyq paıda ákeletin quralǵa aınalýy qajet, - dedi senator.

Budan buryn habarlanǵandaı, senator Álı Bektaev mal sharýashylyǵyndaǵy negizgi problemany atady.