Dekretke shyqqan ata-analarǵa qaı elde qansha aqsha tólenedi
ASTANA. KAZINFORM – Álem elderinde bala dúnıege kelgennen keıin ata-analarǵa beriletin demalystyń uzaqtyǵy men tólem mólsheri ártúrli. Keı memleketterde áıelder birneshe aıdan keıin jumysqa oralsa, endi birinde ata-analar bir jyldan astam ýaqyt bala kútimimen aınalysa alady. Birqatar elde osy kezeńde jalaqynyń basym bóligi óteledi, al keıbirinde aqyly demalysqa memleket tarapynan kepildik joq. Kazinform tilshisi Eýropa, Azııa, Taıaý Shyǵys, Ortalyq Azııa jáne AQSh-ta dekrettik demalystyń qalaı beriletinin sholyp shyqty.
Eýropa
Shvetsııada bala dúnıege kelgende ata-analarǵa jalpy 480 kún aqyly demalys qarastyrylǵan. Onyń 390 kúnine tólenetin járdemaqy ata-ananyń tabysyna qaraı esepteledi. Tólemdi aptasyna jeti kúnge rásimdegen jaǵdaıda ata-ana tabysynyń shamamen 80 paıyzyn ala alady, qalǵan 90 kún úshin kúnine 180 shved kronasy (shamamen 18 dollar) mólsherinde járdemaqy beriledi. Demalysty ákesi men anasy ózara bólise alady. Biraq onyń 90 kúni anasyna, taǵy 90 kúni ákesine arnaıy bólingen. Bul kúnderdi bir-birine berýge bolmaıdy.
Shvetsııanyń áleýmettik saqtandyrý agenttiginiń málimetinshe, ata-analar demalystyń belgili bir bóligin bala 12 jasqa tolǵanǵa deıin paıdalana alady. Sonymen qatar tólem qarastyrylǵan kúnderdiń bir bóligin balanyń ata-ájesine nemese basqa kútýshige berý múmkindigi de bar.
Norvegııada bala kútimine baılanysty aqyly demalystyń uzaqtyǵy ata-analardyń qandaı tólem tártibin tańdaǵanyna baılanysty. Olar 49 apta boıy burynǵy tabysynyń 100 paıyzyn nemese 61 apta jáne bir kún boıy 80 paıyzyn ala alady. Eldiń Eńbek jáne áleýmettik qamsyzdandyrý basqarmasynyń (NAV) málimetinshe, bul demalys anasy men ákesine ortaq beriledi, biraq árqaısysyna arnaıy bólingen merzim bar.
49 aptalyq demalysty tańdaǵan jaǵdaıda anasy men ákesine 15 aptadan beriledi. Taǵy 16 aptany ata-analar ózara bólise alady. Qalǵan úsh apta anasyna bosanǵanǵa deıin qarastyrylǵan. Al 61 apta jáne bir kúndik demalysty tańdasa, anasy men ákesiniń árqaısysyna 19 aptadan bólinedi. Ákesi ózine tıesili demalysty paıdalanbasa, bul merzim ádette anasyna berilmeıdi. Degenmen memleket óteıtin tabystyń joǵarǵy shegi bar. Sondaı-aq tólem alý úshin eńbek ótili men tabysqa qatysty talaptar saqtalýy kerek.
Budan bólek, Norvegııada ata-analardyń árqaısysy 12 aıǵa deıin qosymsha aqysyz demalys alýǵa quqyly. Bul kezeńde jumys orny saqtalady, biraq bala kútimine baılanysty járdemaqy tólenbeıdi. Qosymsha demalysty negizgi demalystan keıin birden paıdalaný qajet.
Germanııada áıelderge bosanǵanǵa deıin alty apta, bosanǵannan keıin segiz apta demalys beriledi. Germanııanyń Otbasy isteri jónindegi federaldyq mınıstrliginiń málimetinshe, bul kezeńde olardyń burynǵy taza tabysy, ádette, tolyq óteledi. Al bala kútimine baılanysty ákesi de, anasy da úsh jylǵa deıin jumys ornyn saqtaı otyryp demalys ala alady. Biraq bul ýaqyttyń barlyǵyna aqy tólenbeıdi.
Elde bala kútimine baılanysty memlekettik járdemaqy (Elterngeld) qarastyrylǵan. Onyń negizgi túri kóbine burynǵy taza tabystyń 65 paıyzyn quraıdy jáne aıyna 300–1800 eýro aralyǵynda tólenedi. Ata-analar járdemaqyny qysqa merzimde kóbirek mólsherde nemese uzaǵyraq ýaqyt boıy az mólsherde alýdy tańdaı alady. Mysaly, aıyna 1200 eýrodan bir jyl alýdyń ornyna 600 eýrodan eki jyl alýǵa bolady. Bul – bir járdemaqyny alýdyń eki túrli tártibi. Al bala kútimimen qatar ákesi de, anasy da aptasyna 24–32 saǵat jumys istese, árqaısysyna qosymsha eki-tórt aı járdemaqy tólenýi múmkin.
Ulybrıtanııada áıelderge 52 aptaǵa deıin dekrettik demalys beriledi. El úkimetiniń dereginshe, onyń 39 aptasyna ǵana zańda belgilengen tártippen aqy tólenedi. Alǵashqy alty aptada áıeldiń ortasha aptalyq jalaqysynyń 90 paıyzy óteledi. Qalǵan 33 aptada tólem aptasyna 194,32 fýnt sterlıngten (shamamaen 258 dollar) aspaıdy. Eger áıeldiń ortasha aptalyq jalaqysynyń 90 paıyzy osy somadan az bolsa, sol tómen mólsher tólenedi.
Azııa
Ońtústik Koreıada ata-analardyń árqaısysy bala kútimine baılanysty bir jylǵa deıin demalys ala alady. 2025 jyldan bastap belgili bir talaptardy oryndaǵan otbasylar úshin bul merzim bir jarym jylǵa deıin uzartyldy. Eldiń Eńbek jáne jumyspen qamtý mınıstrliginiń málimetinshe, bala kútimine shyqqan qyzmetkerlerge alǵashqy úsh aıda burynǵy jalaqysynyń 100 paıyzy tólenedi. Biraq járdemaqy aıyna 2,5 mıllıon vonnan aspaıdy. Tórtinshi aıdan altynshy aıǵa deıin tólemniń joǵarǵy shegi 2 mıllıon vondy, al jetinshi aıdan bastap jalaqynyń 80 paıyzy, eń kóbi 1,6 mıllıon vondy quraıdy.
Elde ákelerdi de bala kútimine tartýǵa arnalǵan «6+6» baǵdarlamasy bar. Eger ákesi de, anasy da bala 18 aıǵa tolǵanǵa deıin alty aıdan demalys alsa, árqaısysyna burynǵy jalaqysynyń 100 paıyzyna deıin járdemaqy tólenedi. Bul rette tólemniń joǵarǵy shegi aı saıyn ósip, altynshy aıda 4,5 mıllıon vonǵa jetedi. Mysaly, erli-zaıyptylardyń árqaısysy aıyna 2 mıllıon von tabatyn bolsa, ekeýi de jumystan ýaqytsha bosap, aı saıyn 2 mıllıon vonnan járdemaqy ala alady. Osylaısha, otbasynyń aı saıynǵy jalpy tabysy 4 mıllıon von bolýy múmkin. Ata-analar demalysty bir ýaqytta nemese kezekpen paıdalana alady.
Qytaıda júktilik pen bosanýǵa baılanysty demalystyń uzaqtyǵy óńirge qaraı ózgeredi. Elde áıelderge keminde 98 kún demalys beriledi, al jergilikti bılik bul merzimdi uzarta alady. Mysaly, Shanhaı qalasynyń ákimshiliginiń dereginshe, áıelder 158 kún, ıaǵnı bes aıdan sál astam ýaqyt demalady. Odan keıin jumysqa shyǵýy kerek. Biraq jumys berýshi kelisse, bala kútimine baılanysty taǵy 6,5 aı demalys alýǵa bolady. Bul kezeńde burynǵy jalaqysynyń keminde 80 paıyzy tólenedi. Osylaısha áıel belgili bir sharttarmen balasy bir jasqa tolǵanǵa deıin úıde otyra alady. Budan bólek, Shanhaıda bala úsh jasqa tolǵanǵa deıin ákesi men anasynyń árqaısysyna jyl saıyn bes kúnnen aqyly demalys qarastyrylǵan.
Qytaıda bala tárbıesine jumsalatyn shyǵyndy azaıtý úshin qarjylaı qoldaý da kúsheıtilip jatyr. 2025 jyldan bastap úsh jasqa deıingi ár balaǵa jyl saıyn 3600 ıýan kóleminde memlekettik járdemaqy beriledi. Osylaısha, bala dúnıege kelgennen bastap úsh jasqa tolǵanǵa deıin jalpy 10 800 ıýan alýǵa bolady. Bul tólem otbasyndaǵy balalardyń sanyna qaramastan ár balaǵa jeke taǵaıyndalady.
Taıaý Shyǵys
Birikken Arab Ámirlikterinde dekrettik demalystyń uzaqtyǵy jumys ornyna baılanysty ózgeredi. Jeke sektorda jumys isteıtin áıelderge 60 kún demalys beriledi. Onyń alǵashqy 45 kúninde jalaqy tolyq, qalǵan 15 kúninde 50 paıyzy tólenedi. Demalysty bosanýǵa 30 kún qalǵanda bastaýǵa bolady. Al ortalyq memlekettik organdarda jumys isteıtin áıelderge 90 kún tolyq aqyly demalys qarastyrylǵan.
Eger áıel júktilikke nemese bosanýǵa baılanysty syrqattanyp, jumysqa shyǵa almasa, medıtsınalyq anyqtama negizinde qosymsha 45 kún aqysyz demalys ala alady. Al bala aýyryp nemese múgedektigine baılanysty turaqty kútimdi qajet etse, anasyna taǵy 30 kún tolyq aqyly jáne 30 kún aqysyz demalys beriledi. Bul qosymsha demalystar jeke sektor qyzmetkerlerine arnalǵan. Jumysqa oralǵan áıelder balasy alty aıǵa tolǵanǵa deıin ony emizý úshin kúnine bir saǵatqa deıin aqyly úzilis ala alady.
Saýd Arabııasynda 2025 jyly kúshine engen eńbek zańnamasyndaǵy ózgeristerge sáıkes áıelderge 12 apta nemese 84 kún tolyq aqyly dekrettik demalys beriledi. Onyń 6 aptasy mindetti túrde bosanǵannan keıin paıdalanylýy tıis. Qalǵan 6 aptany áıel óz qalaýynsha bóle alady. Demalysty taǵy bir aıǵa uzartýǵa bolady, biraq bul kezeńde jalaqy tólenbeıdi. Eger náreste aýyryp qalsa nemese múgedektigine baılanysty turaqty kútimdi qajet etse, anasyna qosymsha bir aı tolyq aqyly jáne bir aı aqysyz demalys qarastyrylǵan. Jumysqa oralǵan áıel balasyn emizý úshin kúnine bir saǵatqa deıin jalaqysy saqtalatyn úzilis ala alady.
AQSh
AQSh Eńbek mınıstrliginiń málimetinshe, búkil elge ortaq zań boıynsha belgili talaptarǵa saı qyzmetkerler bala týǵannan keıin 12 aptaǵa deıin demalys ala alady. Bul kezeńde olardyń jumys orny saqtalady, biraq jalaqy tóleý mindetti emes. Demalysty anasy da, ákesi de paıdalana alady. Al federaldyq memlekettik qyzmetkerlerdiń belgili sanattaryna 12 aptaǵa deıin tolyq aqyly demalys beriledi.
Jekelegen shtattarda aqyly demalys baǵdarlamalary bar. Máselen, Kalıfornııada bala kútimine baılanysty 8 aptaǵa deıin burynǵy tabystyń 70–90 paıyzy tólenedi. Nıý-Iork shtatynda ata-analar 12 aptaǵa deıin ortasha aptalyq jalaqysynyń 67 paıyzyn ala alady. Eki shtatta da tólemniń joǵarǵy shegi belgilengen.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) 2024 jylǵy zertteýine sáıkes, AQSh – uıymǵa múshe memleketterdiń ishinde búkil el boıynsha aqyly dekrettik demalys qarastyrylmaǵan jalǵyz el. Zertteýde mundaı demalystyń bolmaýy ásirese tabysy tómen otbasylarǵa qıyndyq týǵyzatyny aıtylǵan. Uıym AQSh-ta búkil elge ortaq aqyly bala kútimi demalysyn engizýdi usynady.
AQSh-tyń bala kútimi jónindegi memlekettik portalynyń málimetinshe, elde demalys aıaqtalǵannan keıin ata-analar jumysqa oralyp, balalaryn arnaıy kútim ortalyqtaryna nemese bóbekjaılarǵa bere alady. Elde nárestelerdi alty aptasynan bastap qabyldaıtyn mekemeler de bar. Mundaı ortalyqtar negizinen aqyly jumys isteıdi. Keıbir otbasylar kútýshi jaldasa, basqalary balany týystarynyń qaraýyna qaldyrady nemese ata-ananyń biri jumystan ýaqytsha ketedi.
Ortalyq Azııa
Ózbekstanda Ádilet mınıstrliginiń málimetinshe, áıelderge júktilik pen bosanýǵa baılanysty 126 kún demalys beriledi. Onyń 70 kúni bosanǵanǵa deıin, 56 kúni bosanǵannan keıin qarastyrylǵan. Eger bosaný kezinde asqynýlar bolsa nemese egiz, úshem dúnıege kelse, demalys 140 kúnge deıin uzartylady.
Ózbekstan úkimetiniń resmı portalyndaǵy málimetke sáıkes, dekrettik demalys, ıaǵnı 126 kún aıaqtalǵannan keıin áıel bala eki jasqa tolǵansha kútim demalysyn alyp, zańda belgilengen tártippen járdemaqy ala alady. Odan keıin bala úsh jasqa tolǵanǵa deıin aqysyz demalysta qalýǵa quqyly. Osy ýaqyt ishinde jumys orny saqtalady. Bala kútimi demalysyn ákesi, atasy, ájesi nemese balany is júzinde baǵyp otyrǵan basqa týysy da paıdalana alady.
Sonymen qatar Ózbekstanda 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap eńbek shartymen jumys isteıtin áıelderge dekrettik demalysy aıaqtalǵan kúnnen bastap balasy bir jasqa tolǵanǵa deıin memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan járdemaqy tóleýdiń jańa tártibi engiziledi. Bul ózgeris ázirge kúshine engen joq.
Qyrǵyzstanda Eńbek mınıstrliginiń dereginshe, áıelderge júktilik pen bosanýǵa baılanysty 126 kún demalys beriledi. Onyń 70 kúni bosanǵanǵa deıin, 56 kúni bosanǵannan keıin qarastyrylǵan. Eger bosaný kezinde asqynýlar bolsa nemese egiz, úshem dúnıege kelse, demalys 140 kúnge deıin uzartylady.
Dekrettik tólemniń tártibi ózgeshe. Jumys isteıtin áıelderge demalystyń alǵashqy 10 jumys kúni úshin jalaqysynyń 100 paıyzy tólenedi. Bul qarajatty jumys berýshi tóleıdi. Al 11-jumys kúninen bastap járdemaqy memlekettik bıýdjet esebinen beriledi. Onyń mólsheri aıyna 2000 somdy quraıdy. Bul tártip 2024 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanylady.
Biraq eldiń bıik taýly jáne qatynaýy qıyn shalǵaı aımaqtarynda jumys isteıtin áıelderge erekshe jaǵdaı jasalǵan. Olarǵa dekrettik demalystyń búkil kezeńinde jalaqysynyń 100 paıyzy tólenedi. Mundaı óńirlerde qalypty bosaný kezinde demalys 140 kún, asqynýlar bolsa 156 kún, al egiz nemese odan kóp bala dúnıege kelse 180 kúnge deıin sozylady.
Eldiń Eńbek kodeksi boıynsha, 126 kúndik dekret aıaqtalǵannan keıin ata-analar bala úsh jasqa tolǵansha kútim demalysyn ala alady. Biraq bul kezeńde jalaqy saqtalmaıdy. Demalysty anasy ǵana emes, ákesi, atasy, ájesi nemese balany baǵyp otyrǵan basqa týysy da paıdalana alady. Demalysty tolyq nemese bólip alýǵa ruqsat etiledi.
Álem elderinde dekrettik demalystyń uzaqtyǵy men tólem mólsheri ártúrli. Onyń tıimdiligi demalys merzimine ǵana emes, ata-ana tabysynyń qanshalyqty saqtalatynyna da baılanysty.
