Degende atym Maıra...

Qazaq dalasyn ánge bólep, óz zamanynyń sandýǵashy atanǵan týma daryn, qaıtalanbas tulǵa artyna óshpes mura qaldyrǵan aıaýly jan.

«Degende atym Maıra, atym Maıra,

Otyz tis kómekeımen tilim saıra,

Qolǵa alyp dombyramdy shyrqaǵanda,

Іleser sonda maǵan jigit qaıda?- dep óziniń asqaq ánshi ekenin pash etken ol erekshe kórkimen, aqyndyǵymen, ánshi-sazgerligimen tarıh betine jazylǵan óner ıesi.

Maıra Ýálıqyzy Shamsýtdınova Kereký qalasynda dúnıege kelgen. Ákesi Ýálı men anasy Qatıra jalǵyz qyzy Maırany qatarynan kem qylmaı ósirip, qala ádeti boıynsha moldaǵa berip, saýatyn ashty. Maıra bala kezinen orys balalarymen etene aralasyp, orys tilin jetik meńgerdi. Bala kezinen garmon tartýǵa qushtar bolǵandyqtan ákesi «talıanka» dep atalatyn shaǵyn, qońyraýly garmondy satyp áperedi. Óz betimen biletin ánderin oınaı otyryp Maıra garmondy tez arada úırenip alady. Jasy on úsh-on tórtke kelgende Maıra Kerekýge aty shyqqan ánshi qyz atanady. Toı-dýman Maırasyz ótpeıdi. Talshybyqtaı buralǵan sulý Maıranyń ásem de syńǵyrlaǵan daýysy garmon únine qosylǵanda tyńdaýshy uıyp, jan lázzatyna bólenetin.

Kereký mańyna aty jaıyla bastaǵan Maırany ata-anasy Baıannyń jármeńkesine aparady. Maıra eń alǵash Ǵarıpan Tomashev degen tatar saýdagerdiń úıinde uıymdastyrylǵan oıynǵa qatysady. Oıyn sońynda án kezegi Maıraǵa keledi. Baǵanadan beri bala qyrandaı qomdanyp otyrǵan ánshi qyz garmonyn qulashtaı sozyp, halyqtyń «Eki jıren» ánin shyrqata jóneledi. Odan keıin «Qarǵam-aý», «Sáýlemaı» sııaqty áserli ánderdi tamyljyta oryndaı beredi. Jınalǵan jurt án shárbatyna sýsyndaıdy. Osy jıynda Maıranyń shyrqaǵan ánderi Baıannyń ıgi jaqsylarynyń júregin terbep, erekshe áser qaldyrady. Bulbul ánshige Musa Shormanovtyń nemeresi Jarjannyń /shyn aty Jarmaǵambet/ kózi túsedi. Toı tarqaı bastaǵanda kisi salyp Maıraǵa óz kóńilin bildiredi, biraq qyz jaýabyn bermeı únsiz eline qaıtady.

Jarjan bolys kóp keshikpeı óziniń soıylyn soǵar jigittermen kelip, bir túnde Maırany kúshpen tartyp áketedi. Shorman tuqymdary at shaptyryp toı jasaıdy. Kópshilik jańa túsken kelinge án saldyrady, rızashylyqtaryn bildiredi. Maıranyń óziniń ójet mineziniń arqasynda kelin bolyp túsken jerinde alqaly topta án salyp, ónerin jalǵastyra beredi. Maırany toqaldyqqa alǵan Jarjan eki jyl ótken soń soqyrishek aýrýyna shaldyǵyp, Ombyǵa operatsııa jasatqanymen sátsiz bolyp dúnıeden ótedi. Maıra Kerekýdegi úıine oralǵanda ákesiniń qaıtys bolǵanyn estip qatty qaıǵyrady.

«Ónerdi úıren de jıren» degendeı, Maıranyń dombyramen qosylyp salǵan ánderiniń áseri de erekshe desedi. Ásirese, Arqa ánderin náshine keltirip, erekshe sezimmen áserlene oryndaı bilgen. Án salǵan saıyn júzi nurlanyp, ol qulpyryp ketetin. Maıra osy sátti baqytqa balap, bar dúnıeni umytyp, án qanatynda keremet kúıge bólenetin. Án salmaǵan kezde júzinen áldeqandaı arman-ókinish, tuńǵıyq muń sezilse, án salǵanda jadyrap jaınap ketetin. Bul - óner qudireti bolsa kerek.
Maıra Ýálıqyzy alǵash halyq arasynda oryndalatyn ánderdi aıtýǵa mashyqtanǵan bolsa, kele-kele ár óner ıesiniń ózi jaıly aıtary bolýy kerektigin eskerip, uzaq tolǵanystan soń «Maıra» ánin shyǵarady. Bul án ánshi-kompozıtordyń baǵyn ashyp, halqyna tanymal bolýyna jol ashty.

Dalanyń ánshi qyzy tyńdaýshysyn izdep Qoıandy jármeńkesine keledi. Bir aıǵa jýyq Taldy jazyǵynda kósh jerge sozylǵan jármeńkeniń erteli-kesh saıraıtyn bulbuly da Maıra edi.

Ánshi óz basynan ótken sátsizdikti umytý úshin óz janynan «Ertis», «Tolqyma», «Qyzyl gúl», «Ahaý arıdaı» ánderi ánshiniń elge tanýyna septigin tıgizdi. Ánshiniń ataǵy alysqa jaıylady, túrlenip qaıta túlegen óner ıesi taǵy da Baıan jármeńkesine barady. Bul joly ol halyqtyń erekshe syı-qurmetine bólenedi. Maıranyń óneri men sulýlyǵyna tánti bolǵan semeılik Ábilmájin deıtin palýan ári oqyǵan jigit ánshini ádeıi izdep Kerekýge keledi. Olar kóp syrlasyp, bir-birin unatyp, sóz baılasyp Semeıge attanady. Azdan soń Maıra Kerekýdegi anasyn qolyna kóshirip alady.

Ol kezde ár demalys saıyn qala turǵyndary qalyń orman ishinde jınalyp oıyn-saýyq quratyn. Maıra sol jıynda án atasy Ámiremen, Abaı aýlynyń ánshisi Álmaǵambetpen kezdesedi. Osydan bastap ıgi jaqsylar arnaıy kontsert uıymdastyryp, shyǵarmashylyq baılanysta bolady. Maıra óziniń ánimen, sánimen kópshiliktiń kózine túsedi. Sán-saltanatymen baqyt qushaǵynda júrgen Maıra kóre almaıtyn dushpandardyń kesirinen ómirlik jary Ábilmájinmen sózge kelip, aralary ashyla bastaıdy. Aralaryna ot jaǵyp, arandatyp júrgen adamdardyń pıǵyldary iske asyp, erli-zaıypty adamdar ajyrasyp tynady.

Belgili óner zertteýshisi Іlııa Jaqanovtyń «Eki ánniń tarıhy týraly» esteliginde Maıranyń «Baqsha» áni Ábilmájinge arnalǵanyn basa aıtady. Araǵa túsken qyzǵanysh oty adal mahabbatty qurban etedi. Maıra kúıeýinen aırylǵan kezde anasy dúnıe salady.

Maıranyń «Baqsha» ánin belgili óner zertteýshisi Aleksandr Zataevıch « . .. Bul keremet, janyńa tıetin, qaıǵyǵa toly melodııa, bul ándi «Aza áni deýge bolady» dese, akademık Ahmet Jubanov «Qalaı degende - «Baqsha» -ánniń asyly» degen eken. «Baqsha» áninen keıin Maıra Ýálıqyzynyń «Arǵy jaǵy Ertistiń» degen áni jaryq kóredi. Bul Maıranyń jalǵyzdyqtan jan júdep, dertke daýa taba almaǵan sátterinde týǵan muńdy án. Ókinishke oraı bul án bizdiń fonotekamyzda joq.
Halqymyzǵa belgili ánshi Baıǵabyl Jylqybaevtyń esteliginde ákesi Jylqybaıdyń Ýálımen dostyǵy jaıly aıta kelip, jas kezinde Maıranyń úıinde turǵanyn áńgimeleıdi.

Maıra Baıǵabyldy halyq arasynda án aıtqanda shákirti retinde ertip júredi eken.

«Maıra tatarsha kıinetin. Aryqsha, aqsary, atjaqty, qarakóz qyzǵa jigitter qyzyǵa qaraıtyn. Baıǵabyl Maıra Ýálıqyzymen Qoıandy jármeńkesine birge baryp talaı án salǵan. Baı men bek, seri jigitter Maırany kórýge, ánin tyńdaýǵa árkez qumar edi. Maıra, Qajymuqan, Isalar birge júrip el aralap óner kórsetetin. Maıra taý bulaǵyndaı taza da móldir daýsymen án salǵanda daýysy bir qarlyqpaıtyn, qaıta án salǵan saıyn daýysy ashyla túsetin. Tyńdaýshysyn súısindirip, tebirentip otyratyn. Daýys asqaqtyǵy, tynysynyń keńdigi Jamal Omarovaǵa uqsaıtyn» degen eske ala otyryp, Baıǵabyl Jylqybaev.

Birde kaıýtada otyrǵan Aleksandr Zataevıch garmonǵa qosylyp án salǵan áıel daýysyn estıdi. «Apyraı, bul kim eken? Qazaq áıelderiniń ishinen garmonmen án salǵan ánshini kórgen emespin. Bul dáý de bolsa Maıra... Isa men Qalybek aıtqan Maıra osy da» dep án estilgen jaqqa bettedi. Halyq ánshini qorshap alǵan. Zataevıch Maıramen osy jerde tanysady. Maıra án shyrqaıdy. Zataevıch Maıranyń on úsh ánin sol jerde notaǵa túsirip alady. Maıranyń darynyna tánti bolǵan Zataevıch ánshini astanaǵa shaqyrady. Maıra densaýlyǵynyń tómendep ketkenine baılanysty bara almaı qalady.

«Ánshi Maıra» jınaǵyndaǵy Sasan Nurǵalymovtyń «Aqyn aǵa men ánshi Maıra» atty esteliginde 1909 jyly tamyz aıynda Jetisý rásimine Qarakesek rýynan shyqqan dindar Mustaqym Maldybaev degen jigit pen ánshi Maıranyń kelgenin aıtady. Bul saltanatty jıynǵa Áset te shaqyrylǵan degen málimet bar. Bir senimsizdigi kóptegen derekterde Maırany 1896 jyly týdy desedi. Sonda on úsh jastaǵy qyz tanymaıtyn jerge bóten erkekpen qalaı kelgen? - degen suraq týady. Onyń árjaǵynda Kereký men Aqsýdyń arasy da uzaq jol. Maıra men Mustaqym bizdiń elde bir jyl bolyp el aralady» delingen bul estelikte. Bul da aqylǵa syımaıtyn tirlik. Maıra eline attanarda Jetisýmen «Qoshtasý» ánin aıtqanda bala Іlııas Jansúgirov :

Maıra apaı, siz be edińiz óneri asqan,

Qumar em sózińizge bala jastan,

Saıraǵan únińizdi estigende

Til qattym jastyǵyma qaramastan, - dep óleńin jalǵastyrǵan eken. Osy bir esteliktiń kúmándi jeriniń kóptigin basa aıtqan jón.

Jalpy Maıra Ýálıqyzy jaıly jazylǵan Ahmet Jubanovtyń, Ǵabıt Músirepovtyń, Ábdilda Tájibaevtyń, Saparǵalı Begalınderden bastap Erkinbek Dúısenbekov pen Maqsutjan Maıshekın sekildi ǵalym, jazýshylardyń estelikteri qııýy kelmeıtin qaıshylyqtarǵa toly ekenin jasyrmaý kerek. Ǵabeń óz esteliginde: «Maırany eń alǵash Kúıekbaı degen baıdyń balasy aıttyrady. Qyzǵa uryn kelgende esebin taýyp, Maırany Áset degen jigit alyp qashady. Sodan beri Maıra on bir jyl jesir otyr» degen. Ánýar Raqyshuly «Halyq maqtanyshy» esteliginde «Maıra meniń ákem Raqyshqa turmysqa shyqqan» depti. Muhamedjan Dáýrenbekovtyń «Shákirt lebizi» atty esteliginde: «Baıǵabyl Jylqybaevtyń aıtýynsha, Maıranyń qudalasyp qoıǵan tuńǵysh qosaǵynyń aty Shaqar, ol Maıra ekeýi otaý qurǵannan keıin segiz aıdan soń qaıtys bolady delingen.

«Maıra saýyq keshteriniń birinde polıak jigiti Vasıamen tanysyp, aqtyq saparǵa attanǵanǵa deıin birge ómir súrgen» degen oı aıtady. Aıta bersek, ár estelikte Maıra jaıly avtor ózinshe tujyrym jasaıdy. Al Maıranyń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary da kóp jerlerde anyq jazylmaǵan. Maıranyń ólimi týraly qaǵazda ol 1927 jyly 25 qańtarda qaıtys bolǵan delingen. Sonda Maıranyń týǵan jyly 1890 jyly bolǵany ǵoı.

Atap aıtsaq, qazaq halqyna aty belgili mýzyka zertteýshisi, ǵalym A.V. Zataevıchtiń "Zertteýler. Maqalalar. Hattar" atty kitabynyń (Almaty, 1958 jyl) 277-betinde Maıra 1890 jyly týdy dep taıǵa tańba basqandaı etip atap kórsetilgen. Kóp derekterde 1896 jyly týǵan desedi.

Áli de zertteýdi qajet etetin san-saqqa júgirtken estelikterden ortaq mámilege keletin qorytyndy jasap, derekti jınaq jazý, ánshi-kompozıtor jaıly ǵylymı dıssertatsııa jazý bolashaqtyń isi. Bizdiń biletinimiz, halqymyzdyń án murasyna qundy shyǵarmalaryn qosyp, óz zamanynyń bulbuly atanǵan aıaýly Maıra Ýálıqyzynyń shoqtyǵy bıik óneri.

Taǵdyr talqysyna tússe de, óziniń asqaq rýhynyń, óshpes óneriniń arqasynda ónerimizdiń shoq juldyzyna aınalǵan, halqymyzdyń sal-serilik dástúrin keler urpaqqa tapsyrǵan dara tulǵa Maıra Ýálıqyzynyń esimi syrǵa toly áni arqyly jarqyraı túspek.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

QR Mádenıet qaıratkeri,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty