DDU orman órti tútinindegi bólshekterdiń qanǵa túsetinin eskertti

Orman órtteri tek órt oshaǵyna jaqyn turatyn turǵyndarǵa ǵana qaýip tóndirmeıdi. Tútin júzdegen, tipti myńdaǵan shaqyrymǵa taralyp, memleketterdiń shekarasynan asyp, aýa sapasyn nasharlatady jáne órt aımaǵynan alys ornalasqan adamdardyń densaýlyǵyna da qaýip tóndiredi.

Bıyl jazda Eýropa elderi men álemniń ózge óńirlerin sharpyǵan iri órtter qaýiptiń tek jalynnan ǵana emes, aýanyń lastanýynan da týyndaıtynyn taǵy bir márte kórsetti.

Densaýlyqqa áseri

Orman órti kezinde paıda bolatyn tútin – aǵashtardyń, ósimdikterdiń jáne ǵımarattardyń janýynan bólinetin gazdar men óte usaq qatty bólshekterdiń kúrdeli qospasy. Eger órt qalalar men ónerkásiptik aımaqtardy qamtysa, tútinniń quramy odan saıyn qaýipti bola túsedi.

Eń úlken qaýip PM2.5 usaq dıspersti bólshekterinen týyndaıdy. Olar ókpege tereń enip, qan aınalymyna óte alady. Mundaı bólshekterdiń áserinen jótel, kóz ben tamaqtyń titirkenýi, bas aýrýy, syryldap tynys alý jáne entigý paıda bolýy múmkin.

Demikpemen, ókpeniń sozylmaly aýrýlarymen nemese júrek-qan tamyrlary syrqattarymen aýyratyn adamdar úshin tipti alystaǵy orman órtteriniń tútini de aýrýdyń asqynýyna, al aýyr jaǵdaılarda aýrýhanaǵa jatqyzýǵa jáne shuǵyl medıtsınalyq kómekke muqtajdyqqa ákelýi yqtımal.

Qaýip tobyna kimder jatady

DDU málimetinshe, halyqtyń keıbir toptary úshin tútinniń áseri erekshe qaýipti.

Olar:

• ókpesi áli tolyq qalyptaspaǵan náresteler men kishkentaı balalar;

• egde jastaǵy adamdar;

• júkti áıelder;

• múgedektigi bar adamdar;

• tútinniń enýinen senimdi qorǵaı almaıtyn turǵyn úılerde turatyndar nemese baspanasy joq adamdar.

Sondaı-aq órt oshaǵy mańynda jumys isteıtin tótenshe jaǵdaılar qyzmetiniń qyzmetkerleri men ashyq aspan astynda eńbek etetin adamdar da joǵary qaýip tobyna kiredi.

Grekııalyq órt sóndirýshi Konstantınos Tsıgkas orman órtiniń saldary tek tikeleı jaraqattarmen shektelmeıtinin aıtty.

– Tútin tynys alý organdarynyń aýrýlaryn týǵyzýy jáne demikpe sııaqty burynnan bar syrqattardy asqyndyrýy múmkin, – dedi ol.

Orman órtterin túsirip júrgen grek fototilshisi Dımıtrıs Tosıdıs jaǵdaıdyń jeldiń baǵyty ózgergen sátte kúrt ózgerýi múmkin ekenin atap ótti.

– Órtke jaqyndaǵanda eń bastysy – jeldiń baǵyty kez kelgen sátte ózgerýi múmkin ekenin túsiný. Sonda tútin basyp qalyp, tynys alý múmkin bolmaı qalady, – dedi ol.

Qalaı qorǵaný kerek?

DDU eske salǵandaı, orman órtteriniń basym bóligi adamnyń kinásinen bolady. Olarǵa otqa nemquraıdy qaraý, tolyq sóndirilmegen temeki tuqyly men mangaldar, kún sáýlesin shoǵyrlandyratyn shyny qaldyqtary nemese qasaqana órt qoıý sebep bolady.

Sonymen qatar klımattyń ózgerýi men jerdi paıdalaný tásilderiniń ózgerýi órttiń tez taralyp, aýqymdy aýmaqtardy qamtýyna jaǵdaı jasap otyr.

Aýa temperatýrasynyń kóterilýi, uzaqqa sozylǵan aptap ystyq, qurǵaqshylyq, jaýyn-shashyn rejıminiń ózgerýi jáne ósimdikterdiń qýraýy órttiń shyǵý yqtımaldyǵyn arttyrady.

DDU-nyń Eýropalyq qorshaǵan orta, klımattyń ózgerýi jáne densaýlyq ortalyǵynyń qyzmetkeri Dorota ıArosınska:

– Eger sizdiń óńirińizde, tipti birshama qashyqtyqta orman órtteri bolyp jatsa, eń ózekti aqparatqa ıe jergilikti bıliktiń nusqaýlaryn oryndańyz, – dep keńes berdi.

Onyń aıtýynsha, tútinniń ıisi sezilse, bul onyń aýada bar ekenin bildiredi. Sondyqtan, ásirese qaýip tobyndaǵy adamdar onyń áserin barynsha azaıtýy kerek. Al tútin ıisiniń bolmaýy aýada zııandy bólshekter joq degendi bildirmeıdi. Onyń ústine tútinniń taralý baǵyty kenet ózgerýi múmkin.

Mamandar keńesi

DDU mynadaı keńester beredi:

• jergilikti bıliktiń resmı eskertýleri men usynymdaryn qadaǵalaý;

• evakýatsııa jarııalanbasa, múmkindiginshe úıde qalyp, esik-terezelerdi jabyq ustaý;

• syrtqa shyǵý qajet bolǵan jaǵdaıda betke tyǵyz jabysatyn FFP2 nemese N95 sanatyndaǵy respırator taǵý;

• jolǵa shyǵýdy barynsha azaıtyp, kólikpen júrgende terezelerdi jaýyp, aýany retsırkýlıatsııalaý rejımin qosý;

• aptap ystyq pen tútin qatar bolǵan kezde jeldetkishti tek bólme ishindegi aýany aınaldyrý úshin paıdalaný, al kondıtsıonerdi retsırkýlıatsııa rejımine qoıý;

• úı ishinde temeki shegý, aǵash peshti paıdalaný, aerozol shashý nemese ashyq otta tamaq ázirleý sııaqty qosymsha aýa lastaý kózderinen aýlaq bolý;

• júrek jáne ókpe aýrýlary bar adamdarǵa, sondaı-aq júkti áıelderge densaýlyǵyn muqııat baqylap, belgiler paıda bolǵan jaǵdaıda der kezinde medıtsınalyq kómekke júginý.

Densaýlyq saqtaý júıelerin daıarlaý

DDU orman órtteriniń saldaryna densaýlyq saqtaý júıeleri de daıyn bolýy kerektigin atap ótti.

Bul halyqty qaýip-qater týraly jedel habardar etýdi, densaýlyqty qorǵaý jóninde usynymdar berýdi, jedel jelilerdiń, medıtsınalyq jáne áleýmettik qyzmetterdiń úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etýdi, sondaı-aq taza aýasy bar qoǵamdyq oryndar men aptaptan panalaıtyn oryndar uıymdastyrýdy qamtıdy.

DDU-nyń Eýropalyq óńirlik bıýrosy táýekelderdi baǵalaý jáne tótenshe jaǵdaılarǵa daıyndyq máseleleri boıynsha eldermen birlesip jumys isteıdi.

Uıym sondaı-aq medıtsınalyq qyzmetterge arnalǵan usynymdar men praktıkalyq quraldar toptamasyn ázirledi. Olar halyqty tútin men aptap ystyqtyń áserinen qorǵaýǵa jáne densaýlyq saqtaý júıeleriniń orman órtteri men ystyq tolqyndaryna tózimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Buǵan deıin bıylǵy jyldyń basynan beri Eýropa men Soltústik Amerıkada orman órtteri saldarynan shamamen alty mıllıon gektar orman joıylǵany habarlanǵan bolatyn.

Aıta keteıik, buńan deıin álemde aptap ystyq, qýańshylyq jáne sý tasqyny qaýpi artatynyn jazdyq.