Dáýlet Asanov: Ekologııalyq máselege kelgende eshkim nemquraılyq tanytpaýy kerek
ÓSKEMEN. QazAqparat – Óskemen qalasynyń ekologııalyq jaǵdaıy áli kúnge deıin kúrmeýin tappaǵan kúrdeli másele. Osy rette, ekologııa túıtkilderiniń túıinin tarqatýǵa bir kisideı atsalysyp júrgen jandardyń biri – Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha eko-ambassador Dáýlet Asanov. Ol qorshaǵan ortany lastap jatqan iri zaýyttardyń zańsyz áreketterin jarııa etip, Ýshanov alańyndaǵy 28 shyrshany kespek bolǵan qala ákimdigine toıtarys bergen. QazAqparat tilshisi 5 maýsym – Búkilálemdik ekologtar jáne qorshaǵan ortany qorǵaý kúnine oraı tabıǵat janashyry Dáýlet Asanovpen suhbattasyp qaıtqan edi.
- Ekologııalyq máselelermen aınalysýyńyzǵa ne túrtki boldy?
- D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetinde oqyp júrgen kezimde ustazymyz professor Valerıı Vladımırovıch ekologııaǵa degen qyzyǵýshylyǵymdy oıatty. Ol kisi uzaq jyl ekologııa máselelerin kóterip júrgen bilikti de bilimdi maman. Birde meni qasyna shaqyryp «bizben birge jumys istegiń kele me?» dep surady. Kóp oılanbaı kelisimimdi berdim. Sóıtip joǵary oqý ornyndaǵy zerthanada óndiristik ekologııa boıynsha jobalarmen, ár túrli zertteýlermen aınalysa bastadyq. Mol tájirıbe jınaqtap, óńirimizdegi qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyn jiti túsindim. Sondaı-aq ekologııalyq zańnamany jattap, kásiporyndarmen, jergilikti atqarýshy organdarmen jumys istedim.
- Qorshaǵan ortany qorǵaý úshin qandaı jumystar atqaryp jatyrsyzdar?
- Tabıǵatty lastaıtyndarǵa tosqaýyl qoıý úshin shama-sharqymyz jetkenshe áreket etýdemiz. Máselen, 2019 jyly oblystyq qoǵamdyq keńestiń sarapshylar toby Úlbi metallýrgııa zaýytynyń qala irgesindegi qaldyq qoımasyn zańsyz keńeıtip jatqanyn anyqtaǵan. Bul jer asty sýyna úlken zııan keltiredi. Osy jaıty áleýmettik jelilerge jarııaladym. Sóıtip halyq arasynda rezonans týǵan soń «Qazatomóndiris» ulttyq kompanııasy men QR Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi bıylǵy aqpan aıynda qorshaǵan ortany birlese qorǵaý jóninde memorandým jasasty. Zańsyzdyqqa jol bergen ÚMZ basshylyǵyna iri kólemde aıyppul salyndy. Endi atalmysh zaýyttyń radıoaktıvti qaldyqtary burynǵy Semeı polıgonynyń aýmaǵyna kómilýi tıis. Kóp jaǵdaıda kásiporyndar kópshilikke bildirtpeı osyndaı áreketterge baryp jatady. Sondyqtan olarǵa baqylaýdy kúsheıtken jón.
Budan bólek, Óskemen qalasynyń ákimdik qyzmetkerleri joldy keńeıtý úshin Ýshanov alańyndaǵy 28 shyrshany kesip tastamaq bolǵan edi. Negizinen osy joba 2016 jyly ázirlengen. Alaıda bul ekologııalyq kodeks talaptaryn buzatyndyqtan iske asyrylmaǵan-tuǵyn. Soǵan qaramastan bıyl ákimdiktegiler araǵa 4 jyl salyp aǵashtardy qaıta kespek boldy. Birden áleýmettik jelige jazyp, másele kóterdim. Osylaısha, jasyl alqaptardyń kesilýine jol bermedik.
- Kóterilgen máseleler únemi sheshimin taýyp jata ma?
- Keıde jazǵan dúnıemiz, jasaǵan usynysymyz jyldam nátıje berip jatady. Al keı kezderi kóterilgen másele sheshilmeı qalady. Áleýmettik jelige post jarııalaǵanda tek problemany aıtyp qoımaı, onyń sheshý joldaryn usynyp, zańnyń naqty qaı baby buzylǵanyn ashyp kórsetý qajet. Sebebi tek «Ekologııamyz nashar» dep jahanǵa jar sala bergennen túk te shyqpaıdy. Óskemen qalasyndaǵy keı zaýyttar aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtardy azaıtpaı otyr. Osynyń saldarynan qorshaǵan ortaǵa qandaı zııan kelip jatqany aıtpasaq ta túsinikti. Jalpy óńirimizde ekologtar kóp bolǵanymen, tabıǵatqa janashyrlyq tanytyp júrgen belsendiler óte az. Sebebi kóbisi kásiporyndarmen, memlekettik organdarmen qarym-qatynasyn buzǵysy kelmeıdi. Al ekologııa jaǵdaıyn jaqsartý úshin olarmen kúresýge týra keledi. Sol úshin ár adam óziniń azamattyq pozıtsııasyn aıqyndaýy tıis. Ekologııalyq máselege kelgende eshkim nemquraılyq tanytpaý kerek.
- Óskemen qalasynyń ekologııasyn jaqsartý úshin ne isteý kerek dep oılaısyz?
- Jergilikti atqarýshy bılik ókilderi kásiporyndarmen myqtap jumys istep, baqylaýdy kúsheıtýi qajet. Sebebi zaýyttar kóbinese aýany lastamaýdy emes, paıda tabýdy maqsat etedi. Naqty josparlar quryp, sol boıynsha áreket etken jón. Shahardyń ortasyndaǵy turǵyn úılerde tonnalap kómir jaǵylady. Jel bolmaǵannan keıin bul da qorshaǵan ortaǵa eleýli zalal keltiredi. Sondyqtan úılerge jylý júıelerin tartý kerek.
- Tabıǵat janashyry retinde halyqqa qandaı keńes aıtar edińiz?
- Kez kelgen adam bılikten bir nárse suramas buryn ózinen bastaý kerek. Eger ózimiz ekologııaǵa nemketti qaramasaq qana qorshaǵan ortany lastap jatqandarmen kúrese alamyz. Keı jandar demalys ornyna barǵanda qoqysty beıbereket shashyp tastaıdy da, «barlyq jer las» dep shaǵymdanyp júredi. Bul degen uıat qoı! Árqaısymyz ózimizdi taza ustaıyq. Mine sonda tazalyq bolady.
Suhbatyńyzǵa kóp rahmet!
