Dástúrli ónerdi zertteıtin ortalyq ashý qajet - Gúlnar Seıitmaǵanbetova

Gúlnár Súleımenqyzy, Siz Parlament Májilisiniń otyrystarynda ulttyq, halyqtyń máseleni jıi kóterip júrsiz. Qazirgi tolǵaqty máseleniń biri dep qandaı oıdy alǵa tosar edińiz?

Rýhanı mádenı muramyz - halqymyzdyń mádenıetin qalyptastyrýda basty ról atqaratyn, ulttyq mádenıettiń asa mańyzdy quramdas bóligi.

2004-2011 jyldar aralyǵynda elimizde Elbasynyń tapsyrmasymen «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy jemisti júzege asyrylyp, mádenıetimiz aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizdi. Baǵdarlama aıasynda Qazaqstannyń tarıhy, arheologııasy, etnografııasy men mádenıeti boıynsha 600-ge jýyq kitap baspadan shyǵaryldy. Olardyń ishinen «Babalar sózi», «Álemdik fılosofııalyq mura» jáne taǵy basqa eńbekterdi aıtýǵa bolady. Osy ýaqytta «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi» jáne «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» antologııalary jaryq kórdi. Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa, Reseı, Japonııa, Mysyr, Ózbekstan, Armenııa, AQSh pen Batys Eýropa memleketterine ǵylymı-izdestirý ekspedıtsııalary uıymdastyrylyp, sonyń arqasynda eldegi ǵylymı ortaǵa buryn beımálim bolyp kelgen 5 myńǵa jýyq qoljazba men baspa basylymdary tabyldy jáne satyp alyndy.

Alaıda, osy kezeńde bastalǵan jumystar odan ári qaraı toqtap turǵandyǵyn basa aıta ketken jón. Mysaly, mýzyka zertteýshi mamandardyń pikirinshe, halqymyzdyń 1000 emes, jaryq kórmegen birneshe myńdaǵan kúıleri bar. Olaı bolsa, nege sol muralardy jınaqtap, «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıiniń» jalǵasy retinde shyǵarmasqa?

Kúı - ulttyń tili. Batys elderi ál-Farabıdiń zamanynda-aq túriktiń, onyń ishinde qypshaq jurtynyń mýzykasynyń bıik ekenin tanyǵan, moıyndap qoıǵan. Endeshe, qazaqtyń álemdik órkenıetke qosqan birden-bir úlesi - tól mýzykasy deýge ábden quqyǵymyz bar.

Olaı bolsa, qanshama ǵasyrdan atadan balaǵa jetip, tamyry úzilmeı kele jatqan tól muralarymyzdy nege tórimizge shyǵarmasqa?

Kúı, terme, jyr janrlary Úkimettiń nazarynan tys qalyp qoıǵandyǵyn, olardy zertteý, nasıhattaý máselesi toqtap turǵandyǵyn qalaı túsinýge bolady? Ózim jýyrda, osy oraıda Premer-mınıstrge depýtattyq saýal joldap, kúı sııaqty ulttyq qundylyqtarymyzdy qoldaý qajettigin aıttym.

Sonymen birge, biz áli kúnge deıin Eýropanyń jazba notalyq mýzykasyn klassıkalyq degen qatań qaǵıdadan shyǵa almaı, eýropatsentrıstik kózqarastyń jeteginde ketip baramyz. Qazaqtyń tól mýzykasy ataýynyń klassıkalyq dep atalýy eldiń mádenı saıasaty úshin kerek dep esepteımin.

Sizdiń qandaı usynystaryńyz bar?

Endeshe, qazaqtyń tól mýzykalyq murasyna baılanysty týyndap otyrǵan ózekti problemalardy sheshý maqsatynda respýblıkalyq dárejedegi dástúrli ónerdi zertteıtin ortalyq ashý qajet degen usynysty alǵa tartyp otyrmyn.

Ózge elderde osyndaı tájirıbeler bar ma?

Mysaly, Ázirbaıjanda osy halyqtyń tól mýzykalyq murasy bolyp tabylatyn mýgamǵa (ıÝNESKO tizimine engizilgen) óz Úkimeti 2008 jyly «Halyqaralyq mýgam ortalyǵyn» ashyp berdi. Bul ortalyqta kontserttik zal, dybys jazý stýdııasy, kóne mýzykalyq aspaptar jınaqtalyp, mýgamdy oryndaýshylardyń bıýstteri ornatylǵan. Jyl saıyn onda Halyqaralyq «Mýgam álemi» festıvali ótkizilip turady. Sol sııaqty kórshiles Reseıde mádenıet pen ónerdi zertteıtin birneshe ınstıtýt jumys jasaıdy. Onyń ishinde Orys folkloryn zertteýge baǵyttalǵan respýblıkalyq ortalyqtyń orny bólek. Mundaı ulttyq muralaryn zertteıtin ortalyqtardy kez kelgen elderden tabýǵa bolady. Qazaqstanda osyndaı respýblıkalyq ortalyqty atalǵan elderdiń tájirıbesine súıene otyryp ashý - jumystyń tıimdiligin arttyra túseri sózsiz.

Sonymen qatar bizde eskerilmeı kele jatqan jáne memlekettik qoldaýdy qajet etetin taǵy qandaı qundylyǵymyz bar dep oılaısyz?

Qazirgi ýaqytta qazaqtyń baı qolóner kásibin damytýǵa da qoldaý qajet-aq. Elimizdegi birde-bir qolóner sheberleri memleketten kómek alyp otyrǵan joq. Kóne muralarymyzdy jalǵastyrýshylar saýsaqpen sanarlyq qana qaldy. Olarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetip, qolónerdi damytý úshin arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldaý qajet sııaqty.

Mysaly, Ózbekstanda jaqyn jyldary materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jónindegi Memlekettik baǵdarlama qabyldaýdyń nátıjesinde Namanganda kóne keramıka jasaý mektebi, Samarqanda qaǵaz jasaý mektebi qalpyna keltirilgen, Ándijanda Babyr dáýirine jatatyn mýzykalyq aspaptardy jasaý jumystary qolǵa alynǵan.

Sol sııaqty Iran, Túrikmenstan kilem jasaý dástúrin qandaı joǵary dárejege qoıǵandyǵyn álem biledi. Qytaıda jibek toqý dástúri osy kúnge deıin úzilmeı kele jatyr.

Joǵaryda atalǵandarǵa oraı, qazaq ulttyq mádenıetiniń biregeı bóligi bolyp tabylatyn, joǵalyp bara jatqan qolóner buıymdary ortalyǵyn da ashýdyń ýaqyty keldi dep esepteımin. Mundaı ortalyqqa elimizdiń túkpir-túkpirinen kóneniń kózindeı bolǵan biregeı qazaqy kilemder, alasha, tekemet jáne ózge de halqymyzdyń ǵajaıyp qolóner buıymdaryn toqyp, jasap jáne jınap, saqtaý qajet. Osy kúnge jetken, sırek kezdesetin qolóner buıymdary ári qaraı jalǵastyrýshysy bolmasa, joǵalyp, taýsylyp, olardan da aıyrylyp qalýymyz múmkin. Sonymen qatar atalǵan ortalyqta ulttyq qolóner buıymdaryn jasaýdy úırenem deýshiler úırenip, óz ónimderin naryqqa shyǵarýǵa, qazaq halqynyń mádenı-turmystyq ereksheligin kórsetetin ulttyq buıymdar kórmesin uıymdastyrý jumystaryn júrgizýge bolar edi.

Eger biz Máńgilik el bolý jolynda álemniń damyǵan myqty 30 eliniń qataryna qosylamyz desek jáne Qazaqstannyń mádenı saıasaty Tujyrymdamasyn óz deńgeıinde júzege asyrǵymyz kelse, onda joǵaryda atalǵan eki mádenı jobany memleket esebinen qoldap, damytý qajet dep esepteımin. Bizdiń Úkimetimiz osy salalarǵa nazar aýdarǵanyn qalar edim.

Áńgimeńizge raqmet!