Dástúrli qazaq medıtsınasynyń Qytaı elindegi qaryshty qadamy

Qazaq medıtsınasy - qazaq emshiligi nemese qazaq shıpagerligi dep atalyp keledi. Halyq shıpagerligi osy zamanǵy medıtsına qalyptasqanǵa deıin ǵasyrlar boıy ultymyzdyń ósip-ónýine ózindik yqpalyn tıgizip keldi. Osylaısha ǵasyrlar kerýeninde suryptalyp, kemeldenip jetken  dástúrli ónerimizdiń búgingi kúni de shoqtyǵy bıik. Ásirese Qytaıda turatyn qandastarymyzdyń ortasynda bul óner óz ómirsheńdigin saqtap, qoǵamda qajettilik týǵyzyp, damyp jatyr.

Qytaıda shyǵatyn «Tarbaǵataı» gazetinde jaryq kórgen Baǵdat Nurmuqashulynyń qazaq halqynyń ulttyq medıtsınasy týraly maqalasy bul sózderimizge dálel bolmaq.  Avtor maqalasynda  dástúrli medıtsınanyń tarıhı kezeńderine sholý jasaı otyryp, qazirgi kezde  Qytaıdyń  Tarbaǵataı aımaǵynda  qalyptasyp, damyp jatqan ulttyq medıtsınanyń jaı-kúıine toqtalǵan.

  «Qazaq shıpagerligi, dárishiligi - qazaq halqynyń ósip-órkendeýine orasan zor úles qosqan máıekti mádenıettiń alyp bir butaǵy. Tarıhtyń shań basqan betterin paraqtaıtyn bolsaq, qazaq shıpagerliginiń tamyry tereńde jatyr. Ol - halqymyzdyń ata-tegin quraıtyn saqtar, ǵundar, alandar, qańlylar, úısinderden jáne odan da erte zamannan bastaý alady. Buny tarıhı zertteýler men arheologııalyq qazba qaldyqtarda rastaı tústi. Soǵysta jaralanǵan Saq sarbazdarynyń jarasyn tańatyn emshilerdi «jaryqshy, qaryqshy, tańǵyshy» dep ataǵany tarıhı derekterde ushyrasady. Sondaı-aq, ataqty ǵulama ǵalym Ál-Farabı densaýlyq saqtaýdyń tásilderin de zerttegen. Onyń shıpagerlik jóninde jazǵan shyǵarmalary ózinen keıingi Ibn Sına sekildi ǵalymdarǵa úlken yqpal jasaǵany málim. Al qazaq medıtsınasynyń túp kitaby dep 15 ǵasyrda jazylǵan ǵulama shıpager Óteıboıdaq Tileýqabylulynyń «Shıpagerlik baıan» atty medıtsınalyq entsıklopedııasyn ataýǵa bolady», - dep jazylǵan maqalada.

Budan ary qaraı avtor maqalasynda qazirgi kúni qytaıda turatyn qandastarymyzdyń atadan mura bolǵan osy bir dástúrli mádenıetti saqtap, damytyp, kúndelikti ómirde el ıgiligine jaratyp otyrǵanyn baıan etedi. Onda  jergilikti bıliktiń tikeleı qoldaýymen qazaq ulty jıi qonystanǵan Altaı, Іle, Tarbaǵataı óńirlerinde qazaq medıtsınasyn ózek etken oblystyq, aýdandyq, aýyldyq emhanalar, ǵylymı zertteý ortalyqtary qurylyp, qazaq emshiligi men dárishilik óneri qanatyn keńge jaıyp otyrǵany týraly jazylǵan.

«Qara úzgen shıpager Óteıboıdaqtyń kesek týyndysy «Shıpagerlik baıan» kitaby negizinde «Qazaq shıpagerliginiń nazarııalyq negizi» jazylyp, qazaqtyń dástúrli medıtsınasy Qytaıdaǵy az ult medıtsınasy, dárishiliginiń tórinen oıyp oryn aldy. Bilikti mamandardyń, eń joǵarǵy quzyrly mekemelerdiń maquldaýynan ótip, aýrýdy anyqtaý, emdeý, aldyn alý, dári jasaý jáne dárini paıdalaný osy zamanǵy medıtsınalyq zańdylyqtarǵa saı arnaǵa túsirilip, tártipke salyndy. 1980 jyldary Qytaıdyń Altaı qalasynda Qazaq medıtsınasyn damytyp, praktıkalyq turǵydan qoldanysqa engizý úshin «Qazaq emhanasyn» ashty. 2008 jyly Altaıdaǵy medıtsınalyq kolledjde Qazaq medıtsınasy fakýlteti jumys isteı bastady. 2011 jyly Úrimjide Shyńjań medıtsına ýnıversıteti janynan Qazaq medıtsınasy kafedrasy ashylyp, Qazaq medıtsınasynyń joǵary bilimdi mamandaryn daıarlap shyǵý múmkindigine qol jetkizdi. Tuńǵysh qazaq shıpagerligin ózek etken «Qazaq shıpagerligi» jýrnaly jaryq kórdi. Qazaq shıpagerligi, dárishiligine qatysty qyrýar oqýlyqtar qurastyrylyp, qundy kitaptar, ǵylymı zertteý maqalalary jarııalandy», -  dep jazady Baǵdat Nurmuqashuly.

Sondaı-aq  maqalanyń sońǵy bólimderinde Tarbaǵataı aımaǵyndaǵy qazaq halqynyń dástúrli medıtsınasyn negiz etip ashylǵan aýrýhanalar týraly aıtylady.

«Tarbaǵataı óńirinde  tuńǵysh ret 1979  jyly Toly aýdany Kúp aýyldyq emhanasynda qazaq emshilik bólimi ashyldy. Emhana 1999 jyly « Qazaq emshilik aýrýhanasy» bolyp resmı qurylyp, irgesin keńeıtti. 2001 jyldan bastap, zamanǵa saı ozyq medıtsınalyq aspaptarmen jaraqtalyp, emdeý ónimdiligin joǵarylatty. Bul aýrýhanada negizinen: Ár túrli súıektiń ósip, qalyńdaýy, bel, moıyn omyrtqa súıegi shemirsheginiń ósýi, ár túrli súıek týberkýlezi, súıek kemiginiń qabynýy, túrli teri aýrýlary syndy  alýan túrli aýrý túrlerin emdep, saýyqtyrady. Aýrýhana jylyna 15 myńǵa tarta naýqas qabyldap, emdeıdi.

2013 jyly Tarbaǵataı aımaqtyq úkimet Toly aýdanynda qazaq medıtsına aýrýhanasyn qurýdyń alǵy sharttaryn daıyndap, 32 mıllıon 500 myń ıýan bóledi. Bul   nysan 2013 jyldan bastap qolǵa alynyp, 2016 jyly shildede paıdalanýǵa berildi. Aımaqta budan basqa Dúrbiljin, Shaǵantoǵaı aýdandarynda  ulttyq medıtsına ortalyqtary jumys istep tur. Al aımaq ortalyǵy Sháýeshek qalasynda 1992 jyly  Qytaıdyń dástúrli medıtsınasymen emdeıtin aýrýhanasy shańyraq kóterip, onyń janynan  20 oryndy qazaq bólimi ashylǵan bolatyn. Bul aýrýhana ulttyq shıpagerlikke muragerlik etken bilikti mamandardy tańdap istetip,  halyqtyń qazaq emshiligimen emdelý belsendiligin arttyrdy. Osy ýaqyttarda emdeý ádisin damytyp, jetildire otyryp, ǵylymı turǵyda em jasap, qazaq ulttyq medıtsınasyn Eýropa, Qytaı medıtsınasymen ushtastyra otyryp, moıyn, bel, tize býyndarynda bolatyn shemirshektiń ósýi nemese qalyńdaýy, áıelder aýrýy, qýyq asty beziniń qabynýy, túrli teri aýrýlaryn ónimdi emdeýdi iske asyryp keledi», - dep jazady maqala avtory.