Dástúrli jýrnalıstıkanyń dáýiri men dáýreni
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstannyń zamanaýı medıa keńistigi túbegeıli transformatsııa kezeńine aıaq basty. Tilshiler jasandy ıntellektke ilesse, medıa uıymdar aqparat aǵyny men tyń tehnologııany qabystyrýǵa qam jasaýda. Onyń ústine eki jyl buryn qabyldanǵan «Mass-medıa týraly» zań eldegi aqparattyq qaýipsizdik pen jýrnalıster qyzmetin jańa arnaǵa burǵan edi. Osy oraıda Kazinform tilshisi otandyq BAQ-tyń básekege qabiletti men kásibı deńgeıine sholý jasady.
Dástúrli medıa nesimen qundy?
El arasynda dástúrli medıadanyń jumysyn mansuqtaıtyn pikir kóp. Gazet-jýrnal oqylmaıdy, telearnanyń kórermeni az degen syn-eskertpeni jıi estımiz. Rasynda jaǵdaı solaı ma, dástúrli medıanyń aýdıtorııasy shynymen az ba?
Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýynyń dereginshe, halyqtyń 54,3%-y aqparatty áleýmettik jeli men jańalyq saıtynan, 47,8%-y telearnadan alady eken. Sondyqtan gazet-jýrnal, telearna men radıonyń «kúni batty» deý áli erte. Medıa uıymdar oqyrman oıysqan platformalarǵa aqparatty beıimdep, zamanaýı tehnologııany dendep engizýde. Munyń bári jeldeı júıtkigen jańalyqty barynsha naqty ári burmalaýsyz berýge septesedi.
Árıne, medıaındýstrııanyń búgingi beınesi birshama ózgergenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Aqparat taratýshy uıymdar tsıfrlyq daǵdyny jetildirmese, alǵashqy derekkóz bolý deńgeıinen aıyrylatynyn áldeqashan kórdik. Naryqtyń túbegeıli ózgerýi saldarynan jańalyqtar portaly, áleýmettik jeliler men messendjerler aldyńǵy qatarǵa shyqty. Mysaly, jelidegi keı jazbanyń qaralymy basylymdardyń oqyrman sanynan asyp túsetin kez kóbeıdi. Tipti qolynada smartfony bar árbir adam tilshige aınalyp, shaǵyn medıany qalyptastyra alatyn kún týdy.
– Alaıda men «Dástúrli medıanyń dáýreni ótti» degen pikirmen kelispeımin. Kerisinshe, gazetter men telearnalar jańa formatqa kóship, ınnovatsııalyq mýltımedııalyq platforma quryp, zaman talabyna saı damyp keledi. Olardyń basty artyqshylyǵy — máseleni tereń taldap, sholý men saraptama usyna alýynda. Aqparattyq keńistikte qarabaıyr taqyryptar qaptap, usaq-túıekti sóz qylý kóbeıgen zamanda sapaly ári ózekti jýrnalıstıkanyń mańyzy eselep artady. Sondyqtan, meniń oıymsha, dástúrli BAQ qym-qıǵash ýaqıǵalar nópirinde qoǵam úshin aqparat aıdynyndaǵy kompas, tipti ıdeologııalyq baǵdar rólin aldaǵy ýaqytta da atqara beredi, – dedi memleket basshysy.
Básekege tótep berer tórt jol
Dástúrli medıanyń jańa formatqa kóshýi túsinikti, alaıda onyń naqty úlgisin tabý qıyn. Dástúrli medıanyń básekege qabileti kenjeletin otyrǵany da osy baǵyt-baǵdardyń kómeskiliginde
«Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Bıbigúl Jeksenbaı dástúrli medıa áleýmettik jeli senim úshin básekelesip otyr dep sanaıdy.
– Aqparat taratý jyldamdyǵy boıynsha jýrnalıst eshqashan áleýmettik jelini nemese jasandy ıntellektini basyp oza almaıdy. Biraq jýrnalıstıkanyń mıssııasy eshqashan jyldamdyq bolǵan emes. Jýrnalıstıkanyń kúshi – tekserilgen derekte, redaktsııalyq jaýapkershilikte, kásibı etıka men qoǵamǵa oqıǵanyń mánin túsindire bilýinde. Prezıdenttiń «gazet-jýrnaldar qaıta órleý dáýiriniń bastaýynda tur» degen sózi de osyny meńzeıdi, – deıdi Bıbigúl Jeksenbaı.
Medıa mamannyń pikirinshe, dástúrli medıany kúsheıtý úshin tórt baǵytqa arqa súıeý qajet. Olar:
· tsıfrlyq transformatsııany tolyq aıaqtaý;
· data jáne zertteý jýrnalıstıkasyn damytý;
· óńirlik medıanyń ekonomıkalyq turaqtylyǵyn kúsheıtý,
· memlekettik aqparattyq tapsyrysty sapa men qoǵamdyq mańyzǵa negizdeý.
Eń bastysy. dástúrli medıa senim ınstıtýty retinde saqtalýy tıis. Sebebi aqparattyq qaýipsizdik eń aldymen qoǵam senetin aqparat kóziniń turaqtylyǵyna táýeldi.
Joǵaryda aıtylǵan usynys jalpy qurylymdyq sıpatta ekeni túsinikti. Medıa holdıngter men jaýapty mınıstrlikterge bul tórt baǵdardyń kómegi mol. Alaıda jeke básekeni, ıaǵnı jýrnalısttiń kásibı daǵdysyn jasandy ıntellektpen qalaı baılanystyrý keregi basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Sebebi tehnologııalyq progress dáýirinde jasandy ıntellekt mátin de jazady, beıne de ázirleıdi, aýdarma da daıyndaıdy. Qalaı bolǵanda da tilshiniń jumys ónimdiligi jańa tehnologııadan qalys.
Bıbigúl Jeksenbaıdyń aıtýynsha, JI tilshiden ónimdi jumys istegenimen, adamdyq jaýapkershilikti almastyra almaıdy, etıkalyq tańdaý jasaı almaıdy ári qoǵamdyq múddeni tarazylaı almaıdy.
– Jýrnalıst aqparat óndirýshi emes, qoǵamdyq maǵyna qalyptastyrýshy tulǵa bolýy tıis. Oǵan qosa jýrnalıstıka fakýltetterinde medıaquqyq, kásibı etıka, faktchekıng, jasandy ıntellekt quraldaryn paıdalaný, data-jýrnalıstıka, kıberqaýipsizdik, analıtıkalyq oılaý, ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen medıamádenıet qatar oqytylýy qajet, – deıdi «Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Bıbigúl Jeksenbaı.
Túlek bar, tilshi joq
Dástúril medıanyń damýyna joǵary oqý oryndaryndaǵy maman daıarlaý isiniń yqpaly bar eken, demek saladaǵy ahýaldy asha keteıik. Syl saıyn jýrnalıstıka mamandyǵyn júzdegen túlek bitiredi, alaıda kóbi mamandyǵy boıynsha jumys istemeıtin úrdis qalyptasty. Ózderine salsaq, sebebi mamandyqqa qyzyqpaý, jumys oryndarynyń azdyǵy máselelesine silteıdi.
Senat depýtaty, jýrnalıst Nurtóre Júsiptiń sózinshe, teris úrdiske ýnıversıtetterdiń tikeleı qatysy bar. JOO-lar eńbek naryǵyna tyńǵylyqty monıtorıng jasamaı, úmitkerlerdi ońdy-soldy qabyldaı beredi.
– Buryn ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ men E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetinde ǵana arnaıy fakýltet bolatyn. Eki ýnıversıtet bilikti, saýatty jýrnalısterdiń shoǵyryn qalyptastyrdy. Qazir elimizdiń joǵary oqý oryndarynda jýrnalıst kadrlardy daıarlaıtyn fakýltet óte kóbeıgen. Jyl saıyn bitiretin túlekttiń sany mol, biraq jumysqa ornalasý kórsetkishine kóńil tolmaıdy, – deıdi Nurtóre Júsip.
Senator túlekterdiń jumysqa ornalasý statıstıkasyna áser etip otyrǵan birneshe máseleni aıtty.
Aldymen, árıne, ýnıversıtetter eńbek naryǵyndaǵy talaptardy eskermeı otyr. Jasandy ıntellektiniń ómirge enýi jáne jańa medıa men tehnologııanyń damýy jýrnalısterge degen suranysty shegine jetkizdi.
Ekinshi sebep – jastardyń tańdaýynda. Nurtóre Júsiptiń paıymynsha, jýrnalıstıka fakýltetteriniń túlekteri kóbine teledıdarǵa baryp, birden juldyz bolǵysy keledi. Respýblıkalyq basylymda jumys isteýge qushtar azamattardyń qatary óte az.
Úshinshi másele jýrnalıst kadrlardyń genderlik quramynda jatyr. Naqtyraq aıtsaq, túlekterdiń arasynda qyzdardyń úlesi basym. Kún-tún demeı qyr asyp, aptalap el aralaýdy keı názik jandy qıynǵa balaıdy, sondyqtan basqa salada eńbek etetinder jeterlik.
– Osyndaı jaǵdaıda JOO-lar suranysqa saı maman ázirleýge bet burǵany jón. Aımaqtyq basylymdarǵa, ásirese aýdandyq basylymdarǵa jas tilshiler bara bermeıdi. Jergilikti gazet-jýrnaldar aǵa býyn ókiliniń kómegimen ǵana jaryq kórýde. Sondyqtan óńirlerdegi kadrlyq quramdy da qaıta qaraý mańyzdy, – dedi Nurtóre Júsip.
Óńirdegi tilshilerdiń jaı-kúıi
Búginde BAQ ókilderi belgili bir áleýmettik salaǵa jatpaıdy. Memleket tarapynan arnaıy áleýmettik qorǵaý paketi joq. Saldarynan óńirdegi tilshilerdiń jalaqysy mardymsyz, áleýmettik jaǵdaıy qoldaýdy qajet etip tur.
Buǵan deıin Senat depýtaty Nurtóre Júsip jýrnalısterdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baılanysty birqatar usynys jasaǵan bolatyn. Ásirese, jýrnalısterge memlekettik syılyqtar, qoǵamdyq uıymdar men mınıstrlikterdiń tarapynan syı-sııapattary berý máselesi kún tártibine kóterildi.
– Jýrnalıster qaýymyna arnaǵan áleýmettik qoldaý paketin qalyptastyrý máselesi ózekti. Óıtkeni keıi memlekettik sala mamandary, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri tıisti áleýmettik kepildipen qamtamasyz etilgen. Al aqparat alý úshin basyn qaterge tegetin jýrnalıster mundaı artyqshylyqqa ıe emes.
Mysaly, pandemııa kezinde aqparat taratyp, táj-tajaldyń kesirinen qanshama jýrnalıst ómirden ótti. Sol kezde tilshilermen qatar eńbek etken medıtsına qyzmetkerleri aýyrǵan nemese dúnıe salsa, memleket mıllıondaǵan teńgeden qarjylaı qoldaý bildirildi. Al jýrnalısterge ondaı qoldaýdyń birde-biri jasalmady. Sondyqtan mádenıet jáne aqparat mınıstrligi úzdiksiz habar taratatyn tilshilerge jetkilikti nazar aýdarsa eken, – dedi senator.
Shynyn aıtý kerek, ahýalǵa jergilikti medıany jekeshelendirý bastamasy da áser etip otyrǵandaı. Jeke kompanııaǵa ótken gazet-jýrnal, aqparat saıttarynyń qyzmetkerleri jalaqy men syıaqy máselesin jıi kóteredi.
– Kelisýge de bolady, buǵan aımaqtyq medıalardy jekeshelendirý áser etken shyǵar. Kóptegen aýdandyq gazetter jekeniń qolyna ótip ketti. Jekemenshik degen – kásipker bolýy múmkin, al bıznes qalaýyna qaraı qarjy saıasatyn júrgizýge quqyly. Qalamaqy qoryn belgileý, jýrnalısterge arnalǵan syıaqy máselesine munyń belgili bir deńgeıde yqpaly bolady, – dep tolyqtyrdy Nurtóre Júsip.
Degenmen, memleket tilshiler qaýymyn qoldaýdan qalys qaldyryp otyrǵan joq. Mereke saıyn mınıstrlikterden bastap jergilikti ákimdikterge deıin tilshiler qaýymyna syı-sııapatyn úıip-tógedi. Mysaly, birneshe kún buryn ǵana oblystaǵy tilshilerge memleket tarapynan baspana berildi. BAQ qyzmetkerlerin memlekettik nagradalarmen marapattaǵan Prezıdent jýrnalısterdi áleýmettik qorǵaý jalǵasatynyn da súıinshiledi.
– Sońǵy úsh jylda Astana qalasynda ǵana 200 jýrnalıst baspanaly boldy. Endi bul bastamanyń aýqymyn keńeıte túsýdi kózdep otyrmyz. Ásirese, sapaly habar taratyp, qajyrly qyzmet etip júrgen aımaq tilshileriniń eńbegin eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy dep sanaımyn. Sondyqtan meniń tapsyrmammen osy jyly alǵash ret oblystarda jumys isteıtin jýrnalısterge de páter kilti tabystalady, – dedi Prezıdent.
Eki jylda ne ózgerdi?
Keıingi jyldary «tórtinshi bılik ókilderin» tek áleýmettik turǵyda ǵana emes, quqyqtyq sheńberde de qoldaý aıasy keńeıdi. Sonyń aıqyn mysaly – «Mass-medıa týraly» zań. Bıyl quqyqtyq qujattyń qabyldanǵanyna eki jyl tolady.
«Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Bıbigúl Jeksenbaı «Mass-medıa týraly» zań tsıfrlyq dáýirdiń talabyna saı der kezinde qabyldanǵan qujat dep baǵalady.
– Bul zań – tsıfrlyq dáýirdiń talaptaryna jaýap bergen mańyzdy quqyqtyq qujat. Onda onlaın-platformalardyń quqyqtyq mártebesi aıqyndaldy, jýrnalıst quqyqtary naqtylandy. aqparatqa qol jetkizý rásimderi jetildirildi. Sondaı-aq jańa medıa sýbektileri quqyqtyq keńistikke engizildi.
Eń mańyzdysy, zań dástúrli medıa men jańa medıany qarsy qoıǵan joq. Kerisinshe, olardy biryńǵaı ulttyq aqparattyq keńistiktiń quramdas bóligi retinde qarastyrdy. Osy arqyly aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy quqyqtyq negizi qalyptasty, – deıdi Bıbigúl Jeksenbaı.
Nurtóra Júsiptiń aıtýynsha, jańa zań Qazaqstannyń aqparat keńistiginde qolaıly jaǵdaı qalyptastyrdy. Ásirese aqparat alý, taratý, óńdeý baǵytynda ilgerileý bar.
– Jańa medıanyń óristeýin baılanysty quqyqtyq negizdeme de ózgerdi. «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań men «Mass-medıa týraly» zańdarda qalys qalǵan máseleler qamtyldy. Zań kúshine endi, birneshe olqylyq bary ras. Aldaǵy ýaqytta jetile túsetini anyq. Ásirese jýrnalısterdiń jumysy men qyzmet aıasy zań aıasynda bekı túsýi kerek, – deıdi senator.
Jalǵan aqparat, áleýmettik jelidegi manıpýlıatsııalyq tehnologııalar ulttyq qaýipsizdikke tikeleı áser etetin faktorǵa aınaldy. Tipti keıingi álemdik báseke qoǵamdyq sana men aqparattyq yqpal úshin júrip jatyr. Osy oraıda qoǵam men memleket arasyndaǵy senim kópiri retinde jýrnalısterdiń mańyzy arta bermek.
