Darıǵa Tilendıevanyń alǵashqy shyǵarǵan kúıi - «Qaıran meniń Nurekem»

Adamdy júrgen ortasy tárbıeleıdi desek, búgingi áńgime etkeli otyrǵan óner ıesi Nuraǵańnan kóp tálim-tárbıe alǵan asyl jary Darıǵa Tilendıeva ekenin ataǵanymyz jón. Búginde urpaq qyzyǵyn kórip otaǵasy Nurǵısa Tilendıevtiń shańyraǵynyń qut-berekesine aınalǵan ol kompozıtordyń asyl murasyn shashaý shyǵarmaı saqtap otyr.

Darıǵa Tilendikelini Almaty oblysy Kóksý aýdanyna qarasty Aqtekshe» aýylynda 1946 jyly týǵan. «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń 2 jyldyq kýrsyn, sodan soń Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen.

1968 jyldan beri - «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń aktrısasy, al 1993 jyldan «Otyrar sazy» orkestrinde qyzmet istedi. Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy atyndaǵy Halyqaralyq qoǵamdyq qordyń prezıdenti.

Endigi jerde kúı qudiretin janymen uǵyp, án samalymen tyńdaýshynyń kóńilin jelpintken, dırıjerlyq qasıetimen qazaq dalasyn dúr silkindirgen, erekshe qubylys, tabıǵı daryn ıesi, KSRO halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıesi, Halyq qaharmany Nurǵısa Tilendıevtyń súıgen jary, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Darıǵa Tilendıevanyń sazgerligi jaıly oı órbitpekpiz.

Darıǵa Tilendikelini, ózińizdi bala kezimizden qazaq kınosynan kórýshi edik. Siz aktrısa retinde de qalyptastyńyz. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisisiz. Nuraǵańdy halyq kompozıtory dese de bolady. Ol kisiniń shyǵarmalary halyqtyń únimen astasyp jatady. Ómirińiz óz máninde ótip jatyr. Ómir boıy ásem án men kúmbirlegen kúımen shańyraǵyńyz shattyqqa bólenip keledi. Qolyńyzdan dombyrańyz túspeı únemi izdenis ústinde júresiz. Al endi oqyrman sizdiń kınoónerine qalaı kelgendigińiz jaıly bilse...

- 1968 jyly men «Kınofılm» stýdııasyna qyzmetke ornalastym. Sol jerde kınolarǵa túsip júrdim, alǵash Nuraǵańmen osy ujymda tanystym. Nuraǵańmen qosylǵannan keıin Abdolla Qarsaqbaevtyń «Alty jasar Alpamysy», Іlııas Jansúgirovtiń «Qulager» poemasynyń jelisimen jasalǵan «Qulager» fılmi, rejısseri Bolat Mansurov, sodan keıin "Aq mashına", "Alty jasar Alpamys", "Qoshtasqym kelmeıdi", "Jambyldyń jastyq shaǵy", «Trızna», «Alpamys mektepke barady» «Jaý, toǵyzynshy uldan qoryq» «Qoshtasqym kelmeıdi» «Jambyldyń jastyq shaǵy» jáne taǵy basqa kınolarǵa tústim, bári Nuraǵańnyń arqasy.

Darıǵa Tilendikelini «án shyǵarý úsh uıyqtasam túsime de kirmegen jáı edi» deıdi. Bári 2003 jylǵy jeltoqsanda Atyraý óner akademııasynyń ashylý saltanatynan keıin bastalǵan-dy.

Bir kúni qonaqqa barǵaly jatqanda eriksiz qolyna dombyra alady, kúı yrǵaqtary maza bermegen soń áýen qýalap kóp otyrady. Aqyry tórt saǵattyń ishinde bir kúı týady, ony qyzy Dinzýhra notaǵa túsiredi. «Qaıran meniń Nurekem» kúıinen keıin de áldeneshe týyndy jaryqqa shyǵady. Eki jyldaı eńbektengen sazger 2003 jyly jeke shyǵarmashylyq keshin uıymdastyryp, kórermenge jańa shyǵarmalaryn usynady. «Otyrar sazy» orkestrimen súıemeldengen shyǵarmalardy Qabylash Ábikeı, Maıgúl Qazturǵanova, Murat Shalabaev, Dına Hamzına, Ermek Ábildaev, Jaqsylyq Myrqaevtar sheber oryndaıdy.

Darıǵa Tilendikeliniń án albomynda 16 án-kúı bar, atap aıtsaq, «Qaıran meniń Nurekem», «Qazaqstan Respýblıkam meniń», «O, týǵan jer», «Qaratalym», «Taǵy da mine tań atty», «Jasybaı kólimaı». «Sulýlyq qandaı keremet eń», «Qaıdasyń jan dosym», «Jazǵyrma meni jan aǵa», «Jer jánnaty Jetisý», «Qyz ǵumyr Shámshataı», «Nazerkem», «Mahambet baba», «Men seni saǵynǵanda», «El basy Nursultan» ánderi «Otyrar sazy» orkestriniń súıemeldeýimen jazylypty. Osynsha ánderdiń mátinin jazǵan kim?- degen suraǵymyzǵa Darıǵa apamyz oıyn bylaısha jalǵastyrdy:

- Meniń shyǵarmalarym Muqaǵalı Maqataev, Kákimbek Salyqov, Tumanbaı Moldaǵalıevtiń, Bekemgúl Batyrbekovanyń óleńderine jazylǵan. «Nurekem meniń Nurekem» ániniń sózin jazǵan Bekemkúl Batyrbekova. «Kıeli dombyra» meniń júregimnen shyqqan týyndy. Sózi de áni de ózimdiki.

Ár sazgerdiń ózindik tásili bolady, sizdiń tásilińiz?

- Kóbine jyr jınaǵyn aqtaryp otyryp shyǵaramyn, keıde jyr shýmaqtary oralady.

Ózińizdiń tárbıelegen qyzyńyz áke jolyn qýyp, dırıjerlyq mamandyqty qalap aldy. Dinzýhra qyzyńyz. 2009 jyldan beri Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy «Otyrar sazy» orkestriniń kórkemdik jetekshisi - bas dırıjeri. Jetistikteri de jaman emes. Ol «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵynyń ıesi atandy. Syrtynan súısinip otyratyndaı dárejege jetken óz urpaǵyńyz. Balańyzdyń óneri jaıly da aıta otyrsańyz.

- Dinzýhra Respýblıkalyq Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy mýzyka kolledjin bitirdi. Ol segizinshi synypta oqyp júrgende ákesi dúnıe saldy. Men fortepıanony jetik bilem, ákemniń orkestri qaldy ǵoı, men dırıjerlyqqa barsam qaıtedi» degen soń konservatorııaǵa dırıjerlyq fakýltetke oqýǵa tústi. Ol tórtinshi synypta oqyp júrgende fortepıanomen Motsarttyń shyǵarmasyn oınaǵanda ákesi «Otyrar sazymen» súıemeldetip, úlken ásermen oryndaǵan. Buny radıo, teledıdar bári biledi. Sondaǵy Nuraǵańnyń qýanyshy erekshe edi. Qyzyma ákesi qasıetin berip ketken ǵoı, ol shyndap eńbektense, óner joly ashyq ekeninde daý joq.

Baladan nemere tátti deıdi, osy jaıly ne aıtasyz? - Qyzym bosanyp, dúnıege sábı kelgende qýanǵanymda shek joq, sodan bir aıdan keıin nemerem Daıanaǵa arnap án shyǵardym.

Kákimbek Salyqov bir kitabyn ádeıi arnap berip edi, sonyń ishinde «Alǵashqy nemereme» degen óleń bar eken. Astanaǵa habarlasyp, ol kisiden ruqsat suradym da osy óleńge án jazdym.Endi, mine, jıen nemerem de Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy mektepte oqyp júr. Onyń da armany- atasy sııaqty mýzykant bolý.

Nuraǵań aıaýly jaryna arnap birneshe án-kúı shyǵardy. Osy jaıly óz kezinde Nuraǵań bylaı degen edi:

«Kýá boldy» jeńgeń Darıǵaǵa arnaǵam, óleńin jazǵan Tumanbaı Moldaǵalıev. Ekinshi «Aqqusym» degen ánim bar.Munyń óleńin jazǵan Bákir Tájibaev. Kınoǵa mýzyka jazyp qaltalap aqsha alam, sony alyp kelsem qýanyp jany qalmaıdy, Baryn dastarhanǵa salyp júredi. Soǵan arnap «Kóńildi bıkesh» degen kúı shyǵardym...

Darıǵa Tilendikelini, ózińiz Nuraǵańnyń shyǵarmalarynyń alǵash tyńdaýshysysyz, synshysy da ózińiz boldyńyz.Nuraǵań ándi qaı kezde shyǵarýshy edi?

-Men Nuraǵańnyń shyǵarmalaryn jan-tánimmen tyńdaıtynmyn. Án keıde jylap otyryp ta jazylady. «Qustar» áni jylap jazylǵan án ǵoı. Parktegi qustardyń bir-birine jasaǵan álimjettigin kórip, «Daha, bul ómir ǵoı» dep, egilip jylap jazyp edi, bul ándi. Meniń de Muqaǵalıdyń óleńine jazylǵan «Jazǵyrma meni, jan aǵa» ánim jylap otyryp jazyldy. Shyǵarma kóńil-kúıdiń keıbir sátterinde týady ǵoı.

Darıǵa Tilendikelini, byltyrǵy jyly óz úılerińizden Nuraǵańa arnap memorıal-murajaı ashtyńyz. Kópshilik kórmesine ne usyndyńyz?

Iá. Bul úıde Nuraǵań 1979 jyldan beri 19 jyl turyp, jaqsy týyndylarynyń basym bóligin jazdy. Memorıal-murajaıda kózi tiri kezinde ustaǵan buıymdary, partıtýralary, qoljazbalary, sahnalyq kostıýmderi, alǵan marapattary qoıyldy. Ásirese, kompozıtordyń erekshe qasterlegen anasynyń pıanınosy men Ahmet Jubanov syılaǵan «Darıǵa dombyrasy» murajaı tórinen oryn aldy. Túrli baıqaýlar men kontsertterde túsken sýretteri, syzǵan-túıgen dúnıeleri qabyrǵa sórelerinde jınaldy.

Ol kisi ómirden ketkennen keıin 15 jyl boıy osy zattardyń barlyǵyn kózimniń qarashyǵyndaı saqtadym. Ol kisi pyshaq, báki jınaıtyn. Keıingi kezde ustaǵan taıaqtaryn jınady. Bul jerge qoıylmaǵan eksponattar óte kóp.

Kórem degen el kórsin, uly kompozıtordyń ómiri men óneri jaıly maǵlumat alsyn degen tilegim bar.

Siz buryn «Nurǵısa Tilendıev» degen bıografııalyq jınaqtyń avtory edińiz, jaqynda «Tórt bóri» baspasynan «Qyzǵaldaq-dáýren» atty án jınaǵyńyz shyǵypty. Qutty bolsyn! Qansha án notaǵa túsirildi?

- Kóp jyldan beri jazyp júrgen 160-tan astam ánim jınaqqa kirdi. Jınaqtyń redaktory ózimniń qyzym Dinzýhra Nurǵısaqyzy. Ánderim kóbine lırıkalyq bolǵanmen otansúıgishtik rýhta jazylǵan birneshe tamasha týyndylar bar. - Syrǵa toly, júrekten qozǵaǵan áńgimeńizge rahmet.

Búgingi tańda Nuraǵańnyń qońyr dombyrasymen bir mezgil sherte otyryp án-kúı shyǵarýǵa áýestengen Darıǵa Tilendikelini shabyt qysqanda birde án, keıde kúı bolyp keletin sezimnen týǵan áserli týyndylaryn lek-legimen shyǵaryp, shyǵarmashylyq ósý ústinde eńbektenýde. Halqymyzda «bap shaba ma, baq shaba ma» degen qanatty sóz bar. Júregin án terbep, sonaý bir qımas shaqty saǵynyshpen eske alǵan Darıǵa Tilendikelini men Dinzýhra Nurǵısaqyzy uly kompozıtordyń uly isterin jalǵastyrǵan ónerdiń óz ókilderi. Endi, mine, qyzǵaldaqtaı qulpyryp kishkene Daıana da óner álemine qadam basty. Shúkir, ornynda bar ońalar degen osy da.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva