Danııadaǵy qazaqtardyń ómiri: «Dımashty» jeýge dáti barmaǵan dattar
ASTANA. KAZINFORM — Álemniń ár túkpirine tarydaı shashyraǵan bes mıllıonǵa jýyq qazaqtyń bir bóligi kári qurlyq — Eýropanyń da birneshe memleketinde ómir súrip jatyr. Solardyń biri — Danııadaǵy shaǵyn qazaq qaýymy.
Atamekennen alysta júrse de, ulttyq til men mádenıetti saqtaýǵa kúsh salyp júrgen azamattardyń biri — ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Qajy Akbar Aıýbı. Ol búginde halyqaralyq energetıka salasynda eńbek etip, Danııadaǵy qazaq qaýymynyń qoǵamdyq ómirine de belsendi aralasyp júr. QazAqparat tilshisi qandasymyzben suhbattasyp, onyń ómir joly, Danııadaǵy qazaqtardyń tarıhy men búgingi tynys-tirshiligi týraly áńgimelesti.
— Akbar myrza, aldymen ózińizdiń ómir jolyńyz týraly aıtyp ótseńiz. Qaı jerde bilim aldyńyz?
— Bizdiń áýletimizdiń tarıhy Qazaqstandaǵy 1930-jyldardaǵy asharshylyq kezeńimen tyǵyz baılanysty. Atalarymyz sol kezde Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy óńirinen jan saýǵalap shetelge ketken. «Halyq jaýy» degen jalamen qýdalaýdan qashyp, aldymen Ózbekstanǵa, keıin Tájikstanǵa, odan ári Aýǵanstanǵa ótken. Men sol Aýǵanstanda dúnıege keldim.
1981 jyly otbasymyzben Iranǵa kóshtik. Balalyq shaǵym aýyr eńbekpen ótti, qara jumys istedik. 1988 jyly, men 15 jasymda, týystarymyzben birge Danııaǵa emıgrant bolyp keldik. Dat tilin úırenip, toǵyz jyldyq mektep baǵdarlamasyn bir jylda aıaqtadym. Sosyn úsh jyl tehnıkalyq gımnazııada oqydym. Keıin, Orhýs ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetinde bilim aldym. Alǵash eńbek jolymdy sorǵy óndiretin iri halyqaralyq kompanııa — «Grundfos»-ta bastadym.
Keıin bir jyl Dýbaıdaǵy arab kompanııasynda jumys istedim. Qazir «Siemens Energy» kompanııasynda jasyl energetıka salasynda sarapshy bolyp eńbek etip júrmin. Bul kompanııanyń gaz energetıkasy, jel energetıkasy, transformator júıeleri jáne ǵylymı-zertteý baǵyttary bar. Jyldyq aınalymy shamamen 40 mıllıard eýrony quraıdy. Biz otbasymyzben Danııanyń iri portty qalasy — Orhýste turamyz.
— Danııadaǵy qazaq qaýymy týraly aıtyp berseńiz. Qansha qazaq turady?
— Danııadaǵy qazaqtardy negizinen eki topqa bólýge bolady. Birinshisi — ótken ǵasyrdyń 80-jyldary Aýǵanstannan bosqyn mártebesimen kelgen qazaqtar. Bular — 1930-jyldardaǵy asharshylyq kezinde Qazaqstannan ketken kishi júz qazaqtarynyń urpaqtary. Qazir olardyń sany shamamen 70-ten asady.
Ekinshi top — Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin túrli sebeptermen kelgen qazaqtar. Olar oqý, jumys nemese basqa da jaǵdaılarmen osynda qonystanǵan. Qazir olardyń sany shamamen 300-ge jýyq.
Bizde 2003 jyly qurylǵan qazaq mádenı ortalyǵy bar. Qazir ony inim Nur-Arman Aıýbı basqarady. Ortalyqtyń basty maqsaty — qazaq tilin, mádenıetin, salt-dástúrin saqtap, keıingi urpaqqa jetkizý. Ázirge arnaıy ǵımaratymyz joq. Degenmen jergilikti ákimdik úlken merekeler men jıyndardy ótkizýge qoldaý kórsetedi.
Bul jerde turatyn aǵaıyndar Naýryz meıramy men Qazaqstannyń Táýelsizdik kúnin turaqty túrde atap ótedi. Sonymen qatar Qazaqstandaǵy jańalyqtardy ınternet arqyly oqyp, eldegi ózgeristerge beıjaı qaramaımyz.
— Danııadaǵy qazaqtardyń bolashaǵy týraly ne oılaısyz?
— Biz taǵdyrdyń qıyn kezeńderin bastan ótkergen urpaqpyz. Sondyqtan ulttyq bolmysymyzdy saqtaý úshin birigýimiz kerek ekenin jaqsy túsinemiz. Eger toptasyp, mádenıetimizdi saqtamasaq, az ult retinde assımılıatsııaǵa ushyrap ketýimiz múmkin.
Birneshe másele bar. Sonyń biri — qujat máselesi. Ásirese úlken kisilerdiń arasynda kezdesedi. Keıbir qarııalarymyzda tólqujat joq, ári ózderiniń qazaq ekenin resmı túrde dáleldeı almaıdy. Buryn osyndaǵy qazaq mádenı ortalyǵynyń haty arqyly elshilik olardy rastap, bir aılyq vıza beretin. Sonyń arqasynda atamekenge baryp kelýge múmkindik bolatyn.
Qazir bul múmkindik alynyp tastaldy. Sonyń saldarynan Qazaqstanǵa barǵysy keletin áje-atalarymyz úshin úlken qıyndyq týyndap otyr. Al jastardyń bárinde derlik pasport bar, Danııa azamattary retinde Qazaqstanǵa vızasyz bara alady.
Taǵy bir másele — assımılıatsııa. Ókinishke qaraı, qyzdarymyzdy basqa ultqa uzatyp, ózge ulttan kelin alý jaǵdaılary jıilep barady. Bul — tabıǵı úderis bolǵanymen, shaǵyn dıaspora úshin úlken alańdaýshylyq týdyrady. Jas urpaqtyń bolashaǵy bulyńǵyr bolyp ketpeýi úshin ulttyq mádenıetimizdi saqtaýǵa kúsh salýymyz kerek.
Sondyqtan Qazaqstan tarapynan mádenı, bilim berý baǵytynda qoldaý bolsa deımiz. Jastardy elge tartyp, tarıhı otanymen baılanysyn kúsheıtetin baǵdarlamalar qajet. Bizde «jastar Qazaqstanǵa baryp, eldiń damýyna úles qossa» degen úlken arman bar.
— Danııadaǵy mádenı ómirde qandaı qyzyqty bastamalar bar?
— Munda qazaq mádenıetine qyzyǵýshylyq tanytatyn adamdar az emes. Sonyń bir mysaly — Dımash Qudaıbergenniń fan-klýby. Bul — mýzyka men ónerdiń qadirin biletin adamdar. Kópshiligi Dımashtyń erekshe daýysyn alǵash estigennen-aq oǵan tánti bolyp, sol arqyly qazaq halqyn, Qazaqstandy tanyp jatyr. Olar Dımashtyń áninen lázzat alady, rýhanı qýat tabady. Men ózim Dımashty qazaq bolǵany úshin erekshe maqtan tutyp, onyń jankúıerine aınalsam, mundaǵy adamdar onyń ónerine, únine ǵashyq.
Biz de ulttyq bolmysymyzdy kórsetip, qazaqtyń rýhy sezilip tursyn, keıingi urpaq kórip-bilsin degen nıetpen qazaqtyń kıiz úıin jasap qoıǵanbyz. Onyń ishki jabdyqtaryn Qazaqstannan jáne basqa jaqtardan aldyrtyp, múmkindiginshe ulttyq naqyshta daıyndadyq. Sol kıiz úıdi kórgen Danııadaǵy Dımash fan-klýbynyń músheleri ózderiniń qurylǵanyna alty jyl tolýyn sol jerde atap ótýdi usyndy. Sóıtip, kıiz úı ishinde bas qosyp, et asyp, baýyrsaq pisirip, óte áserli ári mazmundy kesh ótkizdik.
Shara barysynda Qazaqstan, Danııa jáne Dımashtyń shyǵarmashylyǵy men ómirine qatysty túrli suraqtardan turatyn vıktorınalyq oıyndar uıymdastyryldy. Meni tańǵaldyrǵany — mundaǵy fanattardyń Dımash týraly biliminiń óte tereńdigi. Olar ánshiniń týystarynyń aty-jónin, týǵan kúnderin de jaqsy biledi. Tipti Dımashqa eliktep dombyra úırenip júrgenderi bar. Onyń ánderiniń ataýy, qaı jyly shyqqany, mazmuny — bárin jatqa biledi.
Meniń oıymsha, Dımash — erekshe deńgeıdegi tulǵa. Ol qazaq elin álemge tanytý jolynda orasan eńbek sińirip júr. Tipti keıde ázildep aıtamyn: eger barlyq olımpıada chempıondarynyń, belgili saıasatkerlerdiń eńbegin qossaq ta, qazaq elin álemge jaǵymdy turǵyda tanytýda Dımashtyń eńbegi bir tóbe dep.
Sol basqosýdaǵy bir qyzyqty jaıt esimde qalyp qoıdy. Biz Dımashtyń sýreti salynǵan arnaıy tort daıyndadyq. Tortty kesip jep otyrǵanda, Dımashtyń beınesi turǵan bóligine kelgende eshkim qol tıgizgisi kelmedi. Qımady. Bul olardyń ánshige degen erekshe qurmetin kórsetti. Shynynda da, Dımash — qazaq eliniń mańdaıyna bitken jaryq juldyz. Onyń jankúıerleri de Qazaqstannyń tileýin tilep, eldiń jetistigine qýanyp otyrady.
— Bos ýaqytyńyzda nemen aınalysasyz?
— Sportty jaqsy kóremin. Kóp jyl voleıbol oınadym. Sonymen qatar Danııa, Grekııa jáne Ystambuldaǵy Bosfor buǵazynda 10 shaqyrymǵa deıin ashyq sýda júzgenmin. Daıvıngpen de aınalysamyn. Tipti 30 metr tereńdikke súńgýge múmkindik beretin Advanced Open Water Diver sertıfıkatyn alǵanmyn.
Qazir taǵy bir qyzyǵýshylyǵym — jelkendi qaıyqpen júzý. Bul — dat halqynyń ejelgi kásibi, vıkıngterdiń teńiz dástúrimen baılanysty óner. Tarıhta vıkıngter osyndaı kemeler arqyly Hrıstofor Kolýmbtan 500 jyl buryn Amerıka qurlyǵyna jetken degen derek bar.
— Bıyl Naýryz merekesin qalaı qarsy alǵaly otyrsyzdar?
— Áýeli ata jurttaǵy barlyq qazaqstandyqtardy Naýryz merekesimen quttyqtaımyn! Ár úıge baq-bereke ákelsin! Ulys oń bolsyn! Danııadaǵy qazaq dıasporasy da Ulystyń uly kúni — Naýryz merekesin atap ótýge daıyndalyp jatyr. Merekelik is-shara 21 naýryz kúni Hasselager qalasynda ótedi.
Aldymen qatysýshylar Orhýs qalasyndaǵy Sofra meıramhanasynda kezdesedi. Odan keıin Bavnehoıskole ǵımaratynda negizgi sharalar uıymdastyrylady. Baǵdarlama aıasynda qaýymdastyqtyń jalpy jınalysy ótip, qonaqtarǵa arnalǵan ortaq dastarqan jaıylady. Qatysýshylar Naýryz kójeden dám tatyp, túrli ulttyq taǵamdardan aýyz tıedi.
Sonymen qatar mádenı jáne sporttyq sharalar ótkiziledi. Qonaqtar án aıtyp, bı bılep, túrli oıyndarǵa qatysady. Balalar men eresekter úshin sport zalda jarystar uıymdastyrylady.
Bul mereke Danııadaǵy qazaqtardy ǵana emes, qazaq mádenıetine qyzyǵýshylyq tanytqan jergilikti turǵyndardy da biriktiretin ortaq basqosý bolmaq.
Buǵan deıin Mońǵolııadaǵy qazaqtar Naýryz meıramyn qalaı toılaıtynyn jazǵan edik.