Danııada Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıy ótti

Kóre qoımaǵan shyǵarsyz. Biz kórdik. Sondaı bola ma ózi dep otyrǵan shyǵarsyz. Bolady. Eger ol kontsertti qazaqtar qoı­sa. Eger ol kontsert qazaqtar úshin qoıylsa. Eger ol kontsert­tiń zalynda atamekennen kelgen súıikti oryndaýshylaryn sa­ǵy­na tosqan qazaqtar otyrsa.

Jeksenbiniń keshinde Danııa­nyń Aarhýs qala­syn­da Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıy aıaqtaldy. Biz aıtyp otyrǵan kontsert quryltaı qonaqtaryna arnalǵan edi. Túske deıin osyn­daǵy az úı qazaqtyń ul-qyzdary álderi kelgenshe án shyrqady, buralyp bı bıledi, tústen keıin sahna tóri Qazaqstannyń óner sheber­le­rine tıdi. Áýel basta kontsert bir saǵattyń o jaq, bu jaǵynda aıaqtalady degenimiz, qol bo­saǵan soń keshki qalany aralap qaıtpaq oıymyz jaıyna qaldy. Tústen keıingi kon­tsert­tiń ózi artyq-kemi joq úsh sa­ǵat­qa sozyldy. Ulttyq ónerimizdiń búgingi jaryq jul­dyz­dary Qy­dyr­áli Bolmanov pen Qaraqat Ábildına, qońyr daýystarymen az jyl­dyń aıasynda-aq qalyń qazaqtyń júregin jaýlap úlgergen «Qońyr» toby tyńdaý­shy­lar­dyń qulaq quryshyn qan­dyrdy, qyza-qyza kelgende kontsertińiz kádimgi toıǵa aınalyp, ánge qosyla bılegen jurt tipti sahnaǵa da shyǵyp ketti. Bul neni kórsetedi? Alystaǵy aǵaıynnyń ata­jurt­ty ańsaǵan saǵynyshy basylma­ǵa­nyn kórsetedi. Qazaqtyń birligin, ynty­maqshyl tirligin kórsetedi.

Biz Danııanyń Kopengagennen keıingi ekinshi qalasy sanalatyn Orhýsqa juma­nyń keshinde, sol kúni tań sáride Almatydan shyǵyp, Máskeý, Gambýrg arqyly jeti saǵattaı ushyp, Gambýrgten beri qaraı avtobýspen bes saǵattaı júrip, keshtetip jetken bolatynbyz. Keshki dastar­qan­nan keıin uıqyǵa qulaı ketetindeı kórgenbiz. Qaıdan. Saǵyna tosyp otyrǵan aǵaıyn qıylyp otyryp Qydyráli men Qaraqatqa birneshe án oryndatqyzdy, ózderi de aýyldyń alty aýyzyn aıtty. Áýelde:

Aýjar basyn surasań bylaı bolar, jar-jar-aı,

Qoı kóshkende tynyq sý laı bolar, jar-jar-aı.

Jylama dep aıtasyń maǵan halqym, jar-jar-aı,

Ata-anadan aıyrylǵan qalaı bolar, jar-jar-aı,

degen sııaqty aýjardan bastap edi, bara-bara:

Aıt deseńiz aıtaıyn paıdamenen,

Burynǵydaı zamanym qaıda meniń,

Aǵaıynnan aıyrylyp, qaıǵy juttyq,

Tilim-tilim júregim, qaıran elim, -

dep turyp ańyratty-aı kelip. Saı-súıe­gińdi syr­qyratatyn sol syrly saryndy tutas kelti­rip jatýǵa oryn tar. Dıktofonymyzda qalǵan ol shýmaqtardy aıtqan apamyzdyń aty - Qa­lıma. Mıýnhennen kelipti. Alty balasy bar. Úsh qyz, úsh ul. Qytaıdyń Barkól jaǵynan 1954 jyly Túrkııaǵa ótken eken. Aýjarlatyp aldymen aıtqan apamyzdyń aty - Amangúl. «Qudaı Aýǵanstanda ber­gen meni. Qashyp barǵannan keıin bir jyldan keıin be, eki jyldan keıin be týyppyn. Aman-saý óttik dep atymdy Amangúl qoıypty», deıdi apamyz. «Súıe­gimiz Álim. Janǵoja degen bar emes pe? Sol kisi bizdiń babalarymyz. Shekti Janǵoja. Maǵan biraq bul jaqtan shekti tabylmady. Sheshem kereıittiń qyzy edi, bul jaqta kereıit te joq eken. Basqalarǵa aǵaıyn tabyldy, maǵan tabylmady», dep jas adamdaı jarqyldap kúlip qoıady ózi. «Onda qazaqtyń bárin aǵaıyn dep sanańyz», deımiz. «Sóziń ras, shyra­ǵym, qazaqtyń bári aǵaıyn ǵoı», dep qaı­tadan sabyrly, oıly qalpyna túsedi. Osyndaǵy bar sharýanyń basy-qasynda Amangúl ájeniń nemeresi Nurarman júr. Kelgen kúni qazaqstandyq delegatsııa múshelerin qala meri ıAakov Býndsgaardpen kez­des­ti­rip júrgen de sol jigit. Nurarman osyn­daǵy isker toptardyń birazyn de­meý­shilikke tartyp, solardyń logo­tıp­terin býkletke shyǵaryp ta qoıypty.

Mundaǵy qaı adammen sóılesseńiz de tolǵanbaı-tebirenbeı qala almaısyz. Bári razy. Shúkirshilik aıtady. Búgingi baqytqa táýbe deıdi. «Ákemniń týyp-ósken jeri Qarmaqshy, ózim Aýǵanstanda týǵanmyn. Odan Túrkııaǵa, odan Kermanııaǵa ótkenbiz. Tórt balam bar, aǵaıyndy kórip qýanyp jatyrmyz. Otanymyzǵa tynyshtyq bersin, patshamyzǵa uzaq ómir bersin. Elimizdiń týyn kóterip kelgenderińizge rahmet. Sizderdiń qyzmetterińizde júrmiz. Alla taǵalanyń arqasynda amandyqpen osylaı júre bereıik», dep tilegin aqtarady Táýra Qarabazar degen apaı.Elbasymyz Nursultan Nazarbaev­tyń quryl­taıǵa qatysýshylarǵa qut­tyq­taýyn Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­das­tyǵy Tór­aǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev oqyp berdi. Quttyqtaýdy mundaǵy jurt demin ishine ala tyńdady. Osy jaýapty qyzmetti biraz jyldan beri abyroımen atqaryp kele jatqan Talǵat Asylulynyń el sálemin jetkizýi de tolqy­tar­lyqtaı boldy. Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Ger­manııadaǵy Tóten­she jáne ókiletti elshisi Nurlan On­ja­novtyń sózi de áserli shyqty. «Osydan talaı jyl buryn, sekseninshi jyl­dar­dyń basynda Berlındegi Gýmboldt ýnı­ver­sıtetinde oqyp júrgen kezimde men alǵash ret sheteldik qazaq dıas­pora­synyń Batys Ber­lın­degi ókilderimen ta­nysqan edim. Búgingi merekege solar­dyń keıbiri­niń balalary qatysyp otyr» dep bastaǵan Nurlan baýyrymyz: «Aı kórmeseń aǵaıyn jat, jyl kórmeseń joldasyń jat» degen naqyl sózdi myqtap este ustaǵan qazaǵymyz sol aýyr jyldarda da birin biri umyt­pady, jer­lestik, týystyq baılanystaryn úzbedi, qumǵa sińgen sýdaı Eýro­padaǵy basqa iri ulttarǵa jutylyp ketpeı, urpaqtarynyń júregine Ortalyq Azııadaǵy qazaq degen ulttyń ókili ekenderin, Qazaqstan degen atajurty bar ekenin myqtap quıa bildi. Endi, mine, jıyrma jyl buryn qol jetken táýel­sizdiktiń arqasynda dúnıege tarydaı shashyrap ketken qazaq jınalyp, aýyldan at terletip arnaıy úkimet delegatsııasy kelip, Danııa jerinde ulan-asyr toı jasalyp jatyr» dep keńinen tolǵady.

Eýropa qazaqtary kári qurlyqtaǵy ózimiz sııaqty aǵaıyndardyń bizge qy­zy­ǵa, qyzǵana qa­raıtynyn jaqsy biledi. Kóp elderdiń qan­das­tarǵa qaraılasý, qoldaý turmaq, qaraýǵa qaýqary bolmaı turǵany­nan da habardar. Ana bir jyly, Mıýn­hen­degi quryltaıǵa kelgenimizde sol jıynǵa qatysqan belgili ózbek jazýshysynyń bul jaıyndaǵy pikirin reportajymyzda jaz­ǵa­nymyz da bar. Iá, El­ba­synyń oıynda eldiń qamy desek, sol kóp qam-qare­ket­tiń bel ortasynda otandastarmen jumys tur. Otandastarmen jumysty tek olardy atamekenge oraltýmen tuıyq­tap tastaýǵa bolmaıdy. Olaı qarasaq, osy Eýropadaǵy búkil qazaq elge túp-túgel kóship barsa da jyr­ty­ǵymyzdy jaýyp tastamaıtyny belgili.

Eýropa qazaqtary úshin búgingi tańdaǵy eń basty nárse - urpaǵynyń ana tilinen aıyrylyp qalmaýy. «Men urlyq qylǵanda aı jaryq boldy» degendeı, biz táýelsizdik týyn tigip, álem aıdynyna shyqqanda jahandaný jeli soǵa bas­tady, jańadan memleket qura bastaǵan biz turmaq, derbes tarıhy ǵasyrlarǵa ketetin elderge de ulttyq dara sıpattardyń shaıylý qaýpi tóne tústi, ol az bolǵandaı, qaıta-qaıta qaıy­rylyp kelip turǵan qar­jy daǵ­darysy kim-kimdi de bárinen buryn óz basynyń, tirshiliktiń qa­myn qaýzaýǵa májbúrlep barady. Solaı bolǵan­dyq­tan, Danııadaǵy quryltaıda da eń kóp aı­tylǵan másele - til máselesi.

Osy oraıda elshimiz N.Onjanovtyń bastamasy boıynsha quryltaıǵa qa­tysý­shy jastardyń arasynda «Qazaq tilin bi­lesiń be?» degen atpen konkýrs uıymdas­ty­rylǵanyn, oǵan qatysqan qyryqqa jýyq ul-qyzdarymyzdyń jap-jaqsy saýat­tylyq tanytqanyn, oza shyq­qan­da­ryna (birinshi oryn uly­brı­tanııalyq Safa Janal­taıǵa, ekinshi oryn frantsııalyq Mádına Úı­sel­ge, úshin­shi oryn danııalyq Ámir Aıýbıge tıdi) myna jaqtaǵy talaı zııalynyń qoly jetpeı júrgen «Qazaqtyń myń áni», «Qazaqtyń myń kúıi», «Qazaqtyń batyrlyq jyry» sııaqty asa qundy dıskiler desteleriniń syıǵa tartyl­ǵa­nyn razylyqpen aıtamyz, aldaǵy qu­ryl­taılar ótetin elderdegi elshiler osy bastamany jalǵastyryp ketedi dep senemiz.

Aıtqandaı, aldaǵy quryltaılar de­mekshi, Danııadaǵy quryltaı osy isti bir júıege salyp bergenimen de este qalýǵa tıis. Biz osyndaı quryltaı­lar­dyń talaıyna qatysqanbyz. Vesterosta da, Parıjde de, Mıýnhende de, Osloda da quryltaı aıaǵy kelesi quryltaıdyń orny jónindegi pikirtalastarǵa ulasyp ketip jatatynyn kórgenbiz. Bul joly aldaǵy on jyldyń kishi quryltaılaryn ótkizýdiń jaı-jap­sa­ry qaralyp, osy sharýanyń tizbesi túzildi.

Sonymen, Eýropa qazaqtarynyń kishi quryl­taılary endi myna retpen ótkizi­le­di: 2013 jyly - Parıj, 2014 - Amsterdam, 2015 - Berlın, 2016 - Keln, 2017 - Mıýn­hen, 2018 - Oslo, 2019 - London, 2020 - Vena, 2021 - Stokgolm, 2022 - Aarhýs. Bálen jyl buryn bile turyp, kóńildegideı daıyndala almadyq dep aıta almaıtynyń anyq. Bir atap aıtarlyq jaı, bıylǵy kishi quryltaıǵa Prezıdent N.­Á.Na­zar­baevtyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha Qa­zaq­stan Úkimeti «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory arqyly qomaqty qoldaý kórsetken. Bir jaǵynan elshilik te naqty qamqorlyq ja­saǵan. Sonymen bir­ge, bul kómek endigi jerde alystaǵy aǵaıyndy quryltaılardy Qazaq­stany­myz ótkizip beretin boldy ǵoı dep bo­sa­ń­sytyp jibermese degen alań kóńilimiz baryn da jasyrmaıyq. Bir jaqsysy, kóp dúnıege tú­sinistikpen qaraý beleń alǵany. Talǵat Mamashev basshylyǵy­men ótkizilgen dóń­gelek ús­telde kóptegen máseleler naqty talqylanyp, sheshimin tapty nemese sheshimin tabýdyń joldary oılastyryldy.

Buryn kelgenderimizde «Gazetti qa­laı jazdyryp alamyz, baǵasy qanshaǵa túse­di?» degendeı suraqtarmen de mazalap jatatyn jurt endi «Egemen Qazaq­stannyń» saıtynan maqalalardy sol kúni-aq oqyp alatyn bolǵanyna razy­lyq­taryn bildi­re­di, al bizdiń taıaýdaǵy eki aıdan beri bul basylymnyń búkil álemdegi qazaq ataýly túgel oqı alatyn tuńǵysh gazetke aınal­ǵa­nyn, ıaǵnı gazet saıty úsh álipbımen - kırıllıtsamen, latynmen jáne tóte jazýmen shyǵa bastaǵanyn, ondaǵy árbir maqalany bastyryp alýǵa múmkindik bar ekenin aıtqanymyzǵa tipti qýanysyp qaldy.

Árıne, qazaq - Afrıkada da qazaq. Mundaǵy aǵaıynǵa da bizdegi baýyr­lary­nyń enjarlyǵy atymen tán emes dep aıta almaımyz. Qaýym­das­tyq qam­qorlyǵymen arnaıy muǵalim jiberilip, qazaq tilin oqytý uıymdastyrylǵanda da áýelde biraz bala kelgen sol kýrstar aınalasy az aıdyń aıasynda jabylyp qalǵany, ondaǵy negizgi sebep kýrs ornalasqan jerge balalardy jetkizýdiń qıyndyǵy bolǵany aıtyldy. Sonda endi Qaýymdastyq balalardy tasıtyn kólikke deıin sheship berýge tıis pe? Májilis depýtaty, tildiń tanymal janashyry Orazgúl Asanǵazy ózi Oń­tústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetinde júrgeninde alystaǵy aǵaıyn­nyń balalaryn jaz aılarynda elge aldyrtyp, tildik ortada qazaqshaǵa úıretý tájirıbesi bol­ǵa­nyn, ony qaıta jandandyrý ábden-aq múmkin ekenin aıtty. Memlekettik hatshy Muhtar Qul-Muhammed, Mádenıet jáne aqparat mı­nıstri Darhan Myńbaı sııaqty ult­jan­dy, bilimdi azamattar barda til máse­le­siniń kóńildegideı she­shilerine senetinin de bildirdi. Fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory Sherýbaı Qurmanbaıuly oqý-ádis­te­melik ádebıetter shyǵarý isine Máde­nıet jáne aqparat mınıstrligi tarapynan qam­qorlyq kórsetiletinin, shet elderde tildi nasıhattaýdyń bir tetigi Konfýtsıı, Gete ınstıtýttarynyń úl­gisi­men Abaı ınstıtýttaryn qurý ekenin qadap kórsetti.

Jyldaǵydaı bıyl da fýtbol týr­nı­ri uı­ym­dastyryldy. Birinshi oryndy Mıýnhen komandasy ıelendi. Ekinshi oryn Danııaǵa, úshinshi oryn Parıjge buıyrdy. Olardy marapattaýdyń ózi ká­dimgi bir saltanatty rásimnen kem bolǵan joq.

Danııa quryltaıy Eýropa qazaq­tary­nyń ulttyq sana-sezimin ushtaı túsetin, namysyn qamshylaı túsetin, ata­mekenniń qadir-qasıetin tanyta túsetin taǵy bir ıgilikti iske aınaldy. Quryltaıdyń úsh kúninde de jastardyń jarqyn júzin kórip qýanyp júrdik. Kontsert kezinde danııalyq bir bala jigit eki ıyǵyn julyp jep, poezııanyń basyn jaryp, kózin shyǵaryp, kádimgi repti soǵyp jatty.

Men - qazaq,

Kishi júz ishinde aspan.

Atymdy surasań meniń Ahmethan.

Danııada qazaqtyń atyn shyǵartqan.

Jasaı ber, Qazaqstan!

Qazaqstan! Qazaqstan!

Buǵan ne aıtarsyz? Jap-jas bolyp, ánine rýyn qosqany nesi deısiz be, «as­pan», «Ahmethan», «shyǵartqan», «Qa­zaq­stan» degen sózder uıqasyp jarytpaıdy, mundaı án mátini bolmaıdy deısiz be? Ondaı talabymyzdy osy Qa­zaqstanda-aq qoıyp, oryndatyp ala­ıyq­­shy. Sonaý jer túbindegi Aarhýsta júrip, tilin, dilin umyt­paǵany úshin, tipti rýyn umytpaǵany úshin áli kelgenshe án shyǵaryp, soǵan ózi sóz jazyp, ózi oryndap júrgen baýyry­myz­ǵa aq al­ǵy­symyzdy aıtpaımyz ba, aldymen? Árı­ne, solaı etkenimiz jón. Sol ánniń ózi zaldaǵylardy «Qazaqstan! Qazaqstan!» dep aıqaılatýǵa jetip jatyr. Odan ar­tyq ne kerek? Jańaǵy jigit ániniń dat tilinde aıtylatyn shýmaqtarynyń qa­ıyr­masynda «Danmark! Danmark!» dep te qoıady. Saıasattyń syralǵysy úshin emes. Danııa - týǵan jeri, ósken eli. Ana jyly buzyq oıly bireýi pa­ıǵam­barymyzdyń sýretin salyp, musylman dúnıesiniń zańdy ashý-yzasyn týǵyz­ǵany­men, tutastaı alǵanda, tolerantty memleket. Tynysh turyp, túzý júretin qazaqtarda tipti shataǵy joq. Aıt­qan­daı, dat tilinde demekshi, Eýropa qazaq­ta­ry federatsııasynyń tóraǵasy Ábdi­qaıym Kesıjı «dóńgelek ústelde» sóılegen sózinde Qaýymdastyq Tóraǵa­sy­nyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashevqa «aǵylshynsha, frantsýzsha óleń jazatyn jastarymyz shyǵyp jatyr, tili basqasha demeseńiz, jany qazaqsha jyrlar, otanshyl óleńder, solardy aýdartyp, Qazaqstanda bastyryp berýge kómektesseńizder» dep ótinish aıtty. Osy jerde jaqynda kórnekti ádebıettanýshy ǵalym, jazýshy Nemat Kelimbetov týraly jazǵan maqalamyzda bir kezde aǵylshyntildi qazaq ádebıeti de paıda bolýy múmkin degendeı oı aıtqanymyz eske tústi. Sol zaman qylań bere de bastaǵandaı ma, qalaı? Tegi, ol óleńder jańa jaza bastaǵan jastardyń apyl-tapyl talpynysy ǵana shyǵar. Áıtse de, bul qazaqtyń aqynjandylyǵyna aıǵaq emes pe? «Qarsy alǵan ýaqytty ejelgi dosyndaı» dep ánuranymyzda aıtylatyndaı, qazaqtyń ýaqyttyń qaı synaǵyna da saqadaı saı tura alatynyna kóp dáleldiń taǵy biri emes pe?
 
Derek kóz: "Egemen Qazaqstan" gazeti.