Dala toly kıik óleksesi: Pavlodar fermerleri indetten úreılenip otyr

Baıanaýyl halqynyń janaıqaıy

Baıanaýyldyq jas fermer Baýyrjan Jaqypov jergilikti fermerlerdiń janaıqaıyn jetkizdi. Aıtýynsha, turǵyndar sýattar men jaıylym jerlerde jatqan ólekselerdi óz betimen jınaýǵa májbúr bolyp otyr. Óıtpese, úı túlikteri arasynda tarap jatqan aýrý odan saıyn kúsheıip, shyǵynǵa batamyz ba dep úreılenedi. Al kıikke jaýapty mekemeler men jergilikti atqarýshy organ ókilderi áreketsizdik tanytýda.

- Jergilikti mal baqqan aǵaıyn tórt túligin shyǵynǵa ushyratyp alý qaýpi bar. Sebebi mań dalany kezip júrgen kıikter men túlkiler, ózge de jabaıy janýarlar belgisiz bir aýrýdan qyrylyp jatyr. Bizdiń aýdanda jabaıy janýarlardyń ólekselerin jınaý jumystary qolǵa alynǵanymen, óte baıaý júzege asýda. Jumystarda úılesim, aýyzbirshilik joq. Mal sharýashylyǵyn saqtap qalý maqsatynda bul áreketti shıratý kerek. Fermerlerdiń kóbi maldy nesıege satyp alǵan. Erteń aıaq astynan aýrý tarap, túligimiz shyǵyn bolsa, eshkim jaýaptanbaıtyny aıdan anyq. Sondyqtan bul máselege jaýapty organdar nazar aýdarýy kerek dep esepteımiz, - deıdi ol.

Turǵyn óz sharýashylyǵyna tıesili bir myń gektar jerden 60 ólekse jınaǵan. Olardy bólek aýmaqqa úıip, mal jolamaıtyndaı oqshaýlap qoıǵan. Mamandar kelse, kórsetpekshi. Aýmaqta, jalpy alǵanda Baıanaýyl aýdanynyń dalaly jerlerinde jınalmaǵan kıik ólekseleri áli de kóp kórinedi. Alda jaz kele jatyr. Ólekseler ystyq kúnderi odan ári búlinip, aýrý tarap, óńirde úlken másele týyndaıtyny anyq. Onyń ústine ózen jaǵalaı qyrylǵan kıikter sýattarda túrli aýrýdyń taralýyna sebep bolyp otyr. Ólgen aqbókenderdiń tańdaıyna, tuıaqtary men múıizderiniń arasyna jara shyqqany baıqalady. Endeshe olardyń ólimine áldebir indet áser etken bolýy kerek dep paıymdaıdy ol.

- Mynaý kórshiles qystaqtardyń mańaıynda jýsap jatqan aqbókenderdi júzdep sanaýǵa bolady. Biraq olardy jınap júrgen bılik ókilderin kórgen emespiz. «Sheńgeldi» qystaǵynda mal ustap otyrǵan azamattar 70 bas qara maldyń 50-i aýyryp turǵanyn, indettiń kıikten kelip otyrǵanyn aıtady. Malymyzdy jyl saıyn vaktsınalaımyz. Al daladaǵy kıikke eshkim ekpe salmaıdy. Endeshe túlikterimizge indet kıikten kelip jatyr degen sóz, - dep qosty B.Jaqypov.

Al Maı aýdanyndaǵy «Bereke» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qaırat Beıse­ke­nov kıikter kóktemnen kúzge deıin shabyndyqtar men jaıylymdarǵa jaýdaı tıetinin aıtady. Máselen byltyr qyrdaǵy shabyndyqtardyń birazyn kóterilmeı turyp jaıpap ketken. Al qysta júzdegen kıik saı-salada jýsap qalǵan. Ol ýaqytynda jınalmaǵan soń ıistenip, túrli aýrýdyń oshaǵyna aınalady.

- Ásirese sýattarda áli kúnge ólekseler jatýy múmkin. Ony eshkim teksermeıdi, jaýapty organdar tek turǵyndardyń shaǵymynan soń qozǵalady. Byltyr sýattan sý ishken birneshe jylqym tyrapaı asyp ólip qaldy. Keıin ol jerde kıiktiń óleksesi jatqany anyqtaldy. Ólgen kıikterdiń barlyǵy durys jınalmaıdy, saı-salada áli de túz janýarlarynyń ólekseleri jatyr, - dep qynjyldy sharýashylyq ıesi.

Kıikten indet tarap jatqany ras pa?

Óńirlik veterınarııa basqarmasynyń aqparynsha, aımaqta kıikterge qatysty qaýipti aýrýlar tirkelmegen. Jyl basynan beri qara malǵa qutyrý, sibir jarasy, aýsyl, nodýlıarlyq dermatıt aýrýlaryna qarsy vaktsınalar salynǵan. Biraq ólgen kıikterden indet tarap jatyr degen derekter anyqtalmaǵan.

- Juptuıaqtylarda kezdesetin indetterdiń kez kelgeni kıikten úı janýarlaryna juǵa beredi. Al jyl basynan ólgen kıikterdiń belgili bir aýrýlardyń taraýyna sebep bolýy týraly resmı aqparat joq. Ondaı jaǵdaı bola qalsa, «Ohotzooprom» mekemesi ólekselerden synama alýymyzdy suraıtyn edi. Ázirshe ondaı ótinish tirkelmedi. Jyl basynan oblysta túrli aýrýdan, kóterem bolýdan 89 mal ólgen. Onyń ishinde 22 bas Baıanaýylǵa, 27-si Maı aýdanyna tıesili, - deıdi oblystyq veterınarııa basqarmasy basshysynyń orynbasary Ǵalym Beısenov.

Pavlodar oblysynyń aýmaǵynda Betpaqdala popýlıatsııasyna jatatyn kıikter mekendeıdi. Negizgi tóldeý jáne kóshi-qon aýmaqtary Maı, Baıanaýyl aýdandary men Aqsý, Ekibastuz aýyldyq aımaqtarynda ornalasqan. Sońǵy bir jylda olardyń sany 4 esege jýyq ósip, 120 myńǵa jetkenin jazǵanbyz. 

Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasynyń málimetinshe, kıikterdi qorǵaý, olardyń jaı-kúıin monıtorıngileý boıynsha óńirlik jedel shtab qurylǵan. Jyl basynan beri ınspektsııa qyzmetkerleri, «Ohotzooprom» RMKQ, aýyldyq okrýgter ákimdikteri, veterınarlyq qyzmetter jáne quqyq qorǵaý organdary ókilderinen quralǵan múddeli uıymdar tarapynan kıikterdiń 664 óleksesi jınalyp, joıylǵan.

- Ólgen kıikterdiń anyqtalýy boıynsha kelip túsken barlyq aqparattar jedel túrde birlesip qarastyrylyp, tıisti sharalar qabyldanady. Osyǵan baılanysty eldi mekenderge jaqyn jerlerde kıikterdiń tabıǵı shyǵyny, ıaǵnı ólýi tirkelgen jaǵdaıda, turǵyndardyń jergilikti aýyl ákimderine habarlasýyn suraımyz. Buǵan deıin qyrylǵan kıikterdi kózben sholyp qaraý barysynda janýarlardyń tabıǵı sebepterden ólgeni boljanǵan. Barlyq ólekseler jabaıy jyrtqyshtarmen ishinara búlingen. Olardyń barlyǵy Baıanaýyldaǵy arnaıy mal qorymdarynda órtelip, joıyldy. Al jańadan anyqtalǵan ólekseler boıynsha aqparat jedel túrde qarastyrylyp, tıisti sharalar qabyldanyp jatyr, - dep habarlady ınspektsııadan.

Veterınarlar ólekselerdi qalaı joıý kerektigin bilmeıdi

Shyndap kelgende baıanaýyldyq veterınarlar kıik ólekselerin qalaı jınap, joıýdyń joldaryn bilmeıdi. Sebebi bul mindet olardyń qyzmettik nusqaýlyqtarynda joq. Aýdanda kıik ólekselerin jınap, joıýǵa qarajat ta qarastyrylmaǵan. Jergilikti ákimder men jeke turǵyndardan ótinish túsken kezde ǵana qımyldap, tıisti veterınarııalyq-sanıtarııalyq áreketterdi júzege asyrady.

- Ár sharýashylyqtyń ózine tıesili jeri bolǵandyqtan, onyń sanıtarııalyq jaǵdaıyna sharýa ıeleri ózderi jaýap berýi tıis. Ólekselerdi jınap, joıý bizdiń quzyretimizge jatpaıdy. Tipti bul turǵyda bizdiń tájirıbemiz de joq. Bizdiń mamandarymyz úı janýarlarynyń dıagnostıkasy men profılaktıkasyna ǵana jaýapty. Jyl saıyn kıik ólekselerin jınaýǵa veterınarlar májbúrli túrde qatysady. Alaıda olar ózderiniń negizgi jumystarynan ketip, saı-salany kezip júre almaıtynyn eskerýimiz kerek. Bul úshin olarǵa qosymsha eńbekaqy da tólenbeıdi, - dep máseleni ashyq jetkizdi Baıanaýyl aýdandyq veterınarııa bóliminiń basshysy Naýryzbaı Dáýletov.

Maman bul oraıda óńirlerge kıik ólekselerin jınaý úshin bıýdjetten arnaıy qarajat bólinip, brıgadalar qurylýy kerek dep esepteıdi. Buǵan qosa ólekselerdi órteıtin arnaıy qorymdar da qajet. Olardy aýyldardyń mańyndaǵy qorymdarǵa aparýǵa bolmaıdy, indet tarap ketýi múmkin. Sondyqtan qosymsha aýmaqtyq veterınarııalyq-sanıtarııalyq talaptar aýadaı qajet.

Ǵalymdardyń tujyrymy boıynsha jyl saıyn kıikterdiń shamamen 40 paıyzyna deıin tabıǵı túrde ólip, kıik tabyndarynyń sany rettelip otyrady eken. Biraq sońǵy jyldary olardyń qyrylýy 10 paıyzdan aspaı keledi. Pavlodar oblysynda kıik sanynyń ósip kele jatqanyn eskersek, «Ohotzooprom» mekemesiniń basshylyǵy qyrylǵan kıikterdiń kóbeıýi zańdylyq dep esepteıdi. Byltyr elimiz boıynsha 4 mln kıik bar ekeni anyqtalsa, bıyl sany odan ári kóbeıe túsýi ábden múmkin. Sebebi janýarlar jappaı tóldeı bastaǵan.

- Negizi kıikter sanynyń tabıǵı rettelýi ereksheligine súıenetin bolsaq, Pavlodar oblysynda qyrylǵan 600-den astam kıik eshteńe emes. Keı óńirlerde olar myńdap qyryldy. Odan taraǵan aýrý joq, jergilikti atqarýshy bılik qam-qareketinshe ólekselerin jınap alyp jatyr. Turaqty monıtorıng júrgizilýde, anyqtalǵan ólekselerdi jınaý boıynsha jergilikti atqarýshy organdarmen baılanys ornattyq. Jeke azamattarǵa aıtarymyz, kıik ólekselerin óz betterińizben jınaýǵa bolmaıdy. Olar týraly jergilikti ákimder men veterınarlarǵa habarlaý kerek. Sebebi olardy jınaý, joıý barysynda arnaıy akti toltyrylyp, erkegi men urǵashysy jeke esepke alynady, - deıdi «ÓB Ohotzooprom» RMQK janýarlar dúnıesin qorǵaý qyzmetiniń basshysy Erbol Japarov.

Eske sala keteıik, Pavlodar oblysynda bıyl qyrylǵan kıikterdiń sany úsh ese kóp.