Dala dıplomatııasy: Kóshpendiler soǵystyń aldyn alý úshin qandaı joralǵylar jasaǵan
ALMATY. KAZINFORM – Kóshpendiler áleminde soǵys árdaıym joıqyn saldarmen aıaqtalmaǵan. Kóp jaǵdaıda qarsy taraptar amanat arqyly kelisimge kelip, beıbitshilikti saqtaýdyń jolyn tapqan. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-daǵy «Qazaqstan tarıhy» kafedrasy meńgerýshisiniń orynbasary, assıstent-professor, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Edil Noıanov kóshpendiler dıplomatııasynyń erekshelikterin túsindirip, onyń otyryqshy elder tájirıbesinen túbegeıli aıyrmashylyǵy bar ekenin aıtyp berdi.
Soǵystan keıingi sharttar
Tarıhshynyń aıtýynsha, otyryqshy memleketterde soǵys kóbine naqty sharttarmen aıaqtalǵan.
– Kóshpelilerdiń dıplomatııasynyń otyryqshy elderdiń dıplomatııasynan aıyrmashylyǵy kóp bolady. Otyryqshy elder arasyndaǵy soǵys áreketinen keıin bitim sharty jasalady. Shartqa saı jeńgen jaq jeńilgen jaqqa kontrıbýtsııa – soǵys shyǵynynyń ótemaqysyn óndirip alady, salyq tóletedi. Anneksııa – jaýlap alǵan jerdiń bir bóligin jeńgen jaqtyń ózine qosyp alýy, - deıdi Edil Noıanov.
Kóshpendilerdiń soǵys taktıkasy
Al kóshpeli qoǵamda mundaı tájirıbe bolmaǵan. Sebebi olardyń ómir salty ózgeshe edi. Kóshpendiler turaqty qalalar men bekinisterge táýeldi bolmaǵandyqtan, soǵysta erekshe tásil qoldanǵan.
– Kóshpelilerdiń ómir súrý saltyna baılanysty olarda otyryqshy halyqtardaı eldi mekenderi – qala, qonystar bolmady. Sol sebepti kóshpeliler kúshi, sany basym jaýlap alýshylardy eldiń ishkeri jaǵyna deıin sheginý arqyly kirgizip alyp, artynan qarymta soqqy berý arqyly óz jerinen qaıta qýyp shyǵyp otyrǵan, - deıdi tarıhshy.
Onyń sózinshe, mundaı tásil tarıhta birneshe ret qoldanylǵan.
– Mundaı jaǵdaı parsy patshasy І Darııdiń skıfterge joryǵy, Kır patshanyń Tomırıs patshaıymy basqarǵan saq-masagettermen qaqtyǵysynda, Qytaıdaǵy Han áýleti negizin salýshy Gaodı ımperatordyń Ǵun bıleýshisi Móde táńirqut áskerimen qaqtyǵysynda oryn alǵany tarıhtan málim, - dep naqtylaıdy ol.
Amanat dástúri
Kóshpendiler dıplomatııasynyń basty erekshelikteriniń biri – amanat berý dástúri bolǵan.
– Kóshpeliler ózara qaqtyǵystary men soǵystary nátıjesinde jeńilgen jaqtyń bıleýshisi jaǵdaıdy moıyndap, qarymta soqqy jasamaýǵa ýáde berip, jeńgen jaqqa bıleýshiniń óziniń eń jaqyn adamyn, kóp jaǵdaıda uldaryn amanatqa berý arqyly kelisimge kelgen, - deıdi Edil Noıanov.
Bul tásildiń maqsaty – bolashaqta qaıta soǵysýdyń aldyn alý.
– Bul jaǵdaı jeńilgen jaqtyń ýaqyt óte kele kúsh jınap, ózinen basym túsken jaýyna qarymta soqqy bermes úshin jasalǵan, - deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.
Edil Noıanovtyń aıtýyna qaraǵanda, tarıhta mundaı sharttardyń erte kezeńderden-aq kezdesedi.
– Mundaı sharttyń tarıhta alǵash kezdesýi jaıly qytaı tarıhshysy Syma Tsıanniń «Shıtszı (Tarıhı jazbalar)» atty shyǵarmasynda jazylǵan. B.z.b. ІІІ ǵasyrdyń basynda Ǵun bıleýshisi Toýmynnyń ıÝechjı taıpasynan jeńilip, óziniń úlken uly Módeni amanatqa bergeni belgili, - deıdi assıstent-professor.
«Masqara bitim»
Amanat berý dástúri keıingi ǵasyrlarda da jalǵasyn tapqan.
– Kelesi bir osyndaı bitim sharty 1457 jyly Syǵanaq qalasy túbinde «Kóshpeli ózbekter memleketi» bıleýshisi Ábilqaıyr hannyń qalmaq bıleýshisi Úz Temir taıshydan jeńilis taýyp, óziniń úsh jasar nemeresi Maqmudty amanatqa berýimen baılanysty. Bul tarıhta «Masqara bitim» atymen qalǵan, - deıdi ol.
Qazaq handyǵy jáne syrtqy saıasattaǵy aıla
Kóshpendiler dıplomatııasyn ózge memleketter de jaqsy túsingen.
– Kóshpendiler dıplomatııasyn syrttaı jaqsy biletin Moskva memleketiniń bıleýshisi Borıs Godýnov qazaq hany Táýekeldiń inisi Oraz Muhamedti aldap qolǵa túsirip, eki el arasynda baılanys ornatpaq bolǵan. Sultannyń statýsy amanat jaǵdaıynda bolǵan, - deıdi Edil Noıanov.
Táýekel han ony qaıtarýǵa tyrysqan.
– 1594 jyly Táýekel han Qul-Muhammed bastaǵan elshi jiberip, inisin elge qaıtarýǵa áreket jasaǵan, - deıdi ol.
Tarıhshy amanatqa berilgenderdiń taǵdyry ártúrli bolǵanyn aıtady.
– Amanatqa berilgen han urpaqtarynyń barlyǵynyń taǵdyry birdeı jaqsy aıaqtala bermegen. Táýke hannyń Jońǵar memleketine amanatqa berilgen bir ulyn jońǵarlar Býdda dinin qabyldatyp, «taǵdyryna balta shapqan», - deıdi ol.
Sonymen qatar Reseı ımperııasy da osy tásildi qoldanǵan.
– 1731 jyly Reseı bodandyǵyn moıyndaǵan Kishi Júz hany Ábilqaıyrdyń sertinde turýyn qadaǵalaý úshin orys patshaıymy Anna Ioannovna hannyń bir balasyn amanatqa berý shartyn qoıǵan, - dep túsindirdi tarıhshy.
Tóle bı jáne beıbit dıplomatııa
Qıyn kezeńderde bul tásil beıbitshilikti saqtaýdyń quralyna aınalǵan.
– «Aqtaban shubyryndydan» keıin Uly Júzdiń tóbe bıi Tóle bı Jońǵar memleketine balasyn amanatqa berip, eki el arasyndaǵy beıbitshilikti saqtaýdy jolǵa qoıa bilgen, - deıdi Edil Noıanov.
Onyń aıtýynsha, mundaı amanattardyń keıbiri keıin elge qyzmet etken.
– Táýke hannyń amanatta bolǵan balasy Jolan birneshe tildi meńgerip, elge oralǵannan keıin elshi qyzmetin atqaryp, Qazaq handyǵy men Jońǵar memleketi arasyndaǵy beıbitshiliktiń saqtalýyna úlken úles qosqan, - deıdi ol.
Tarıhshy Jolan Tóleulynyń tulǵasyna da toqtaldy. Sondaı-aq, onyń esimi tarıhı deńgeıde jańǵyryp keledi.
– Jolan Tóleuly – qazaq tarıhyndaǵy kórnekti batyr, Tóle bıdiń uly, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúresken tarıhı tulǵa. Onyń urpaqtary búginge deıin jeke rý retinde saqtalǵan. 2025 jyly Jolan batyrdyń 350 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq konferentsııa ótip, onyń aty qazaq tarıhynda jańasha tanyldy, – deıdi Edil Noıanov.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaqtardyń qaza men qaıǵyny qalaı eńsergeni týraly jazǵanbyz.
