Dala dıplomatııasy: Qazaqstan - Mońǵolııa seriktestigi jańa kezeńge qadam basty

Tarıhı sabaqtastyqtan strategııalyq seriktestikke

Qos eldiń baılanysyna úńilsek, Mońǵolııa — Qazaqstannyń mańyzdy seriktesteriniń biri. Tikeleı shekara bolmaǵanymen, rýhanı jáne tarıhı baılanystar tereńnen tamyr tartyp, ekijaqty qarym-qatynastyń negizin qalyptastyryp otyr.

Eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar 1992 jyly ornady. Sodan beri saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystar birtindep damyp, júıeli sıpatqa ıe boldy. Qazaqstan 1997 jyly Ulan-Batyrda dıplomatııalyq mıssııasyn ashyp, 2007 jyly ony tolyqqandy elshilik deńgeıine kóterdi. Búginde Qazaqstanda Mońǵolııanyń Astanadaǵy elshiligi men Almatydaǵy konsýldyq pýnkti jumys isteıdi. 1991 jyldan beri 60-tan astam kelisimge qol qoıylǵan.

Saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamedov qos eldiń saıası dıalogin turaqty ári senimge negizdelgen dep baǵalaıdy.

— Eki eldiń arasynda qaıshylyq joq. Kerisinshe, olardyń syrtqy saıasattaǵy ustanymy uqsas. Qazaqstan Ortalyq Azııaǵa, Kaspıı aımaǵyna jáne Eýropaǵa shyǵý múmkindigin beredi, al Mońǵolııa Shyǵys Azııamen tyǵyz baılanysty. Osy turǵydan alǵanda, olar aımaqtar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıta alady. Degenmen, joǵary deńgeıdegi baılanystardyń jıiligi áli de jetkiliksiz. Biraq áleýet bar, — deıdi sarapshy.

Qos el baılanysynyń jańa kezeńi 2024 jyly Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulan-Batyrǵa jasaǵan memlekettik sapary barysynda bastalǵanyn aıtý qajet. Sapar aıasynda ekijaqty qatynas naqty mazmunmen tolyqty.

Sapar barysynda strategııalyq seriktestik týraly birlesken deklaratsııaǵa jáne ınvestıtsııalar, kólik, logıstıka, aýyl sharýashylyǵy, ósimdikter karantıni men aqparattyq tehnologııalardy qamtıtyn 11 qujatqa qol qoıyldy. Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý, bıznesti qoldaý, agroónerkásiptik keshendi nyǵaıtý baǵytyndaǵy kelisimder qabyldanyp, júk tasymalyn jeńildetý men jańa logıstıkalyq baǵyttardy damytýǵa basymdyq berildi. Bıyl, aqpan aıynda Qazaqstan Mońǵolııamen zeınetaqy salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly zańdy ratıfıkatsııalady.

Osy úderistiń jalǵasy retinde 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytý jónindegi Jol kartasy kelisilip, ınvestıtsııalardy ózara qorǵaý men yntalandyrý sharalaryn jedeldetý kózdeldi. Nátıjesinde Qazaqstan Mońǵolııa úshin Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy strategııalyq áripteske aınaldy.

Saıasattanýshy Ersultan Janseıitovtiń pikirinshe, qazaq-mońǵol qatynastarynyń beriktigi birneshe irgeli faktorǵa negizdelip otyr.

— Birinshiden, ol — qolaıly saıası ahýal men joǵary deńgeıdegi senim. Ekinshiden, kóshpeli órkenıettiń ortaq murasy men Shyńǵys han dáýirinen bastaý alatyn baılanystar. Úshinshiden, syrtqy saıasat pen ekonomıkalyq múdde. Eki el de naryqty ártaraptandyrýǵa, tranzıttik áleýetti arttyrýǵa, sondaı-aq BUU, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sııaqty halyqaralyq alańdarda úılesimdi áreket etýge múddeli, — deıdi sarapshy.

Taýar aınalymyn 500 mln dollarǵa jetkizý múmkin be?

Endigi kezekte ekonomıkalyq baılanysqa nazar aýdarsaq. Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyldyń qańtar-aqpan aılarynda Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy taýar aınalymy 20,1 mln AQSh dollary kóleminde boldy. Bul san qysqamerzimdi qubylmalyqty kórsetkenimen, ekijaqty saýda qurylymynda sapalyq ózgeristerdiń júrip jatqanyn ańǵartady.

Atalǵan kezeńde Qazaqstannyń Mońǵolııaǵa eksporty 16,1%-ǵa tómendep, 18,5 mln dollar boldy. Bul, negizinen, temeki ónimderi, shokolad jáne kakao qosylǵan taǵamdar, kofe men shaı kontsentrattary, sondaı-aq un ónimderi jetkiziliminiń qysqarýymen baılanysty. Degenmen, dárilik zattar, elektr jabdyqtary, gazdalǵan sýsyn men makaron ónimderi boıynsha ósim saqtalyp otyr. Jalpy alǵanda, eksport qurylymynda óńdelgen azyq-túlik ónimderiniń úlesi basym.

Al Mońǵolııadan ımport aıtarlyqtaı ósip, 1,56 mln dollarǵa jetti. Bul et ónimderi, shyryn men trıkotaj buıymdary jetkiziliminiń artýymen túsindiriledi.

Qalyptasqan úrdister ekijaqty saýda áleýetiniń tolyq ashylmaǵanyn, biraq jańa baǵyttarǵa bet alǵanyn kórsetedi. Osyǵan baılanysty taraptar ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtýdiń naqty tetikterine kóship otyr. Sonyń biri retinde ózara saýda ókildikterin ashý usynysyn aıtýǵa bolady.

Bul bastama bıyl Ulan-Batyrda ótken Qazaqstan — Mońǵolııa saýda jáne ınvestıtsııalar kúni aıasynda talqylandy. Sarapshylardyń pikirinshe, ony qurý bıznes úshin jańa naryqqa shyǵýdyń  tetigine aınalady. Bul tek ónimdi ilgeriletýge emes, turaqty iskerlik baılanys ornatýǵa, kedergilerdi azaıtýǵa jáne kelisimsharttardy jedeldetýge múmkindik bermek.

— Aldaǵy kelissózderde taýar aınalymyn úsh ese arttyryp, 500 mln dollarǵa jetkizý máselesi qaralýy yqtımal. Sonymen qatar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda kedendik jeńildikter men saýda dálizderin damytý da kún tártibine shyǵýy múmkin, — dedi ekonomıst Aıbar Oljaev.

Mońǵolııa aýyl sharýashylyǵynyń tıimdi modelin kórsetip otyr. Bul jetistik, eń aldymen mal sharýashylyǵyna negizdelgen. Elde 70,9 mln mal bar, bul — jan basyna shaqqandaǵy eń joǵary kórsetkishtiń biri. Mundaı nátıjege fermerlerdi qoldaý júıesi, sonyń ishinde salyq jeńildikteri men veterınarlyq baqylaý arqyly qol jetkizilgen.

Klımaty men aýmaǵy uqsas Qazaqstanda, kerisinshe, 1990 jyly 36 mln bolǵan qoı men eshki sany sońǵy jyldary 21 mln deıin azaıǵan. Al osy kezeńde Mońǵolııada bul kórsetkish kerisinshe ósken.

Osy turǵydan alǵanda, sarapshylar Mońǵolııa tájirıbesin Qazaqstan úshin mańyzdy úlgi retinde baǵalaıdy.

— Mońǵolııadan tiri mal ımporty bar, alaıda veterınarlyq baqylaý máseleleri ózekti bolyp otyr. Bul baǵyt rettelse, ishki naryqtaǵy turaqtylyqqa oń áser etýi múmkin. Buǵan qosa Qazaqstanda asyl tuqymdy mal qoryn jańartý máselesi ózekti. Mońǵolııa men Soltústik Qazaqstannyń klımaty uqsas bolǵandyqtan, mońǵol tuqymdy mal jergilikti jaǵdaıǵa jaqsy beıimdeledi, ony otandyq sharýashylyqta tıimdi paıdalanýǵa bolady, — dedi spıker.

Logıstıkadaǵy seriktestik: qos tarap qaı tusta utady

Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttarynyń biri — tranzıt pen logıstıka. Sarapshylar salanyń áleýeti joǵary bolǵanymen, onyń áli tolyq deńgeıde iske qosylmaǵanyn aıtady. Geografııalyq ornalasý men óńirlik erekshelikter eki eldi balama kólik dálizderin damytýǵa ıtermelep otyr.

Saıasattanýshy Bórihan Nurmuhamedovtiń pikirinshe, Mońǵolııanyń teńizge tikeleı shyǵatyn joly bolmaǵandyqtan, onyń syrtqy saýdasy negizinen Reseı men Qytaı arqyly júzege asady. Al Qazaqstan Eýrazııa keńistigindegi mańyzdy tranzıttik torap retinde Qytaı, Reseı, Kaspıı aımaǵy men Eýropa naryqtaryn ózara baılanystyryp otyr.

— Eki eldiń tranzıttik múmkindikterin biriktirý jańa kólik baǵyttaryn damytýǵa jol ashady. Qazirgi jahandyq úrdiste bir ǵana logıstıkalyq arnaǵa táýeldi bolmaı, balama baǵyttardy qatar damytý erekshe mańyzǵa ıe. Qazaqstan men Mońǵolııanyń yntymaqtastyǵy osy kópvektorly júıeni qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Bul halyqaralyq jobalarmen de ushtasyp, mýltımodaldy tasymaldardy damytýǵa negiz bola alady. Degenmen, negizgi shekteýler bar. Ol — ortaq shekaranyń bolmaýy, úshinshi elder arqyly ótý qajettiligi, ınfraqurylymnyń jetkiliksiz damýy. Sondyqtan bul baǵyttyń nátıjesi birden baıqalmaýy múmkin, alaıda uzaq merzimde onyń strategııalyq mańyzy kúsheıe túsedi, — deıdi ol.

Logıstıkalyq shekteýlerdi eskere otyryp, Qazaqstan buǵan deıin Mońǵolııaǵa Soltústik–Ońtústik kólik dálizi men Transkaspıı halyqaralyq baǵytyn paıdalaný múmkindigin usynǵan bolatyn. Qol jetkizilgen kelisimder avtomobıl jáne áýe qatynasyn damytý arqyly eki eldiń tranzıttik áleýetin kúsheıtip, Mońǵolııanyń iri naryqtarǵa shyǵýyn jeńildetýge jáne Qazaqstan arqyly júk tasymalyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Osy bastamalardyń jalǵasy retinde ınfraqurylymdyq ıntegratsııany tereńdetýge baǵyttalǵan negizgi joba — «Qazaqstan–Reseı–Mońǵolııa» avtojoly. Buǵan deıin taraptar oǵan erekshe nazar aýdardy.

— «Qazaqstan–Reseı–Mońǵolııa» avtojoly iske asqan jaǵdaıda, ol taýar aınalymyn 500 mln dollarǵa deıin jetkizýdiń mańyzdy tetigine aınalýy múmkin. Sonymen qatar Mońǵolııanyń Qazaqstan arqyly Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizine shyǵýy jáne áýe qatynasynyń damýy, onyń ishinde Astana men Ulan-Batyr arasyndaǵy reısterdi arttyrý — mol múmkindikke jol ashady. Munda áńgime jaı baılanys týraly emes, naqty ári júıeli kólik-logıstıkalyq arhıtektýrany qalyptastyrý týraly bolyp otyr, — deıdi saıasattanýshy Ersultan Janseıitov.

Resýrstan tsıfrlyq jáne ǵaryshtyq kooperatsııaǵa deıin

Búginde Mońǵolııa eksportynyń 96,5%-y taý-ken óndirisine tıesili. Sarapshylardyń boljamynsha, sala aldaǵy 30 jyl boıy el ekonomıkasynyń negizgi tiregi bolyp qala beredi. Soǵan qaramastan, el úkimeti ekonomıkany ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan naqty sharalardy qolǵa alyp otyr. Qazirgi tańda Mońǵolııada paıdaly qazbalardy barlaý jáne óndirý lıtsenzııasy bar 4,5 myńnan astam kompanııa jumys isteıdi.

Osy úrdis aıasynda qazaqstandyq bıznes ókilderi taý-ken sektorynda birlesken zertteý jáne damý jobalaryn júzege asyrýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazaqstan tarapy Ovic Construction, ICT Group, Steppe Copper Group sııaqty mońǵol kompanııalarymen áriptestik ornatýǵa daıyn ekenin jetkizdi.

Sonymen qatar qos el qaýipsizdik pen qorǵanys salasyndaǵy yntymaqtastyq múmkindikterin qarastyrady. Qazaqstan Mońǵolııaǵa eýropalyq standarttarǵa saı zamanaýı áskerı tehnıka jetkizýge daıyn. Budan bólek, «Elektrondy úkimet» júıesin engizý tájirıbesin bólisý jáne ǵarysh salasy boıynsha mamandar daıarlaý baǵytynda da áriptestikti keńeıtýge ázir.

— Qazaqstanda elektrondy úkimet, zeınetaqy júıesi jáne tsıfrlyq ákimshilik sheshimderdi engizý boıynsha naqty tájirıbe bar. Ony Mońǵolııaǵa, sonyń ishinde kommertsııalyq negizde usynýǵa bolady. Uqsas áleýet IT salasynda da bar. Elimiz IT sheshimderin memleketke de, bızneske de eksporttaı alady, — deıdi ekonomıst Aıbar Oljaev.

Budan bólek, Qazaqstan Mońǵolııamen birlesken ǵaryshtyq jobalardy damytýǵa nıetti. Atap aıtqanda, eki elge ortaq jerserik toptamasyn qalyptastyrý kózdelip otyr. Ol ár taraptyń derbes basqarý múmkindigin saqtaı otyryp, tabıǵı resýrstardy monıtorıngileý jáne aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin qajetti derektermen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Yqpaldastyqtyń jańa belesi

Mońǵolııa halqy 3,5 mln asady. Kópetnosty elde 28 ult pen etnos ómir súrse, olardyń shamamen 4% — qazaq. Qandastar eki el arasyndaǵy tarıhı ári rýhanı baılanysty nyǵaıtyp, dostyqtyń berik kópirine aınalyp otyr.

Keıingi jyldary bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyq ta júıeli sıpat aldy. Qazaqstan Eýrazııa keńistigindegi jetekshi bilim berý ortalyǵyna aınalyp, búginde 30 myńnan astam sheteldik stýdentti qabyldap otyr. Sonyń ishinde Mońǵolııadan kelgen myńǵa jýyq jas elimizde bilim alady. Aldaǵy kezeńde bul kórsetkishti arttyrý kózdelip, ásirese ınjenerlik jáne tehnıkalyq mamandyqtarǵa basymdyq berilmek. Budan bólek, Qazaqstan Mońǵolııa aýmaǵynda otandyq jetekshi joǵary oqý oryndarynyń biriniń fılıalyn ashýdy josparlap otyr.

Mádenı-gýmanıtarlyq yqpaldastyqta týrızm salasy da mańyzdy orynǵa ıe. Altaı týrıstik klasterin damytý jáne birlesken baǵyttar qurý halyqtar arasyndaǵy baılanysty jańa deńgeıge kóterýge múmkindik beredi. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesi men Ulytaýdaǵy Joshy han kesenesi mońǵol saıahatshylary úshin erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Soǵan sáıkes, eki eldiń týroperatorlary da birlesken jańa marshrýttardy ázirleýge daıyn.

Mádenı baılanystyń jarqyn kórinisi retinde ótken jyly Astanada ótken Silk Way Star halyqaralyq mýzykalyq baıqaýyn ataýǵa bolady. 12 eldiń ónerpazdaryn biriktirgen aýqymdy joba Azııadaǵy alǵashqy iri vokaldyq megashoý retinde erekshelendi. Baıqaýda Mońǵolııa atynan qatysqan Mıshel Djozef jeńimpaz atanyp, fınalda oǵan tanymal qazaqstandyq ánshi Dımash Qudaıbergen marapat tabystady. Aýqymdy joba QR Prezıdentiniń Teleradıokesheni men Qytaıdyń China Media Group (CMG) medıa korporatsııasy arasyndaǵy kelisim aıasynda júzege asyrylǵan bolatyn. 

Kóp uzamaı ánshi tyńdarmanyna qazaq tilindegi jańa týyndysy – BAĞALA ánin usyndy. Ol baıqaýdyń grand-fınalyndaǵy jeńisinen keıin qazaqstandyq jankúıerlerine bergen ýádesin osylaı oryndaǵan. Mıshel Djozef qazaq mádenıetine jáne tiliniń kórkemdigine erekshe yqylas bildiretinin atap ótti.

- Men Silk Way Star jobasy kezinde Qazaqstandy shyn júregimmen jaqsy kórip qaldym. Qazaq tili óte baı ári ásem. Baıqaý barysynda kórsetilgen zor qoldaý úshin alǵys retinde tyńdarmandaryma qazaq tilinde án syılaý men úshin mańyzdy boldy, – dedi ánshi.

Osylaısha, Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy baılanys bilim, mádenıet jáne týrızm baǵyttarynda jańa mazmunmen tolyǵyp, strategııalyq seriktestiktiń kókjıegin keńeıtip keledi.