Daǵdarystan damýǵa bet alǵan Qazaqstan: 2009 jylǵa sholý

Eń bastysy - daǵdarystyń dabyly kósh jerden estilgen kezeńde de eldiń yrysy shaıqalǵan joq. Qudaıǵa shúkir, týmysynda ýyzǵa jaryǵan halyq bolǵandyqtan, aýzymyz aqtan arylmady. Áleýmettiń áleýeti álsiregen joq. Tutastaı alǵanda erteń tarıhqa aınalatyn 2009 sıyr jylynda da elimiz daǵdarysqa qaramastan saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq hám mádenı-gýmanıtarlyq, sport, sondaı-aq basqa da salalarda aýyz toltyryp aıtatyndaı tabystarǵa jetti. Bulaı deýimizge myna tsıfrlar aıǵaq bola alady: daǵdarysqa qarsy baǵdarlama aıasynda Qazaqstan ekonomıkany saýyqtyrýǵa bas-aıaǵy 14 mlrd. AQSh dollaryn jumsap úlgeripti. Soǵan  qaramastan, elimizdiń altyn-valıýta qory ortaıǵan joq. Máselen, ol 2008 jyldyń sońynda 48 mlrd. AQSh dollaryn qurasa, búginde  52 mlrd AQSh dollaryna jetip otyr. ıAǵnı, jumsalǵan shyǵyndarǵa qaramastan, Ulttyq qordyń qarjysy ósti. Bunyń ózi memlekettiń ekonomıkalyq saıasatynyń tıimdiligin bildirse kerek. Budan bólek, bıyl halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda Ońtústik Koreıa, Qytaı, Italııa, Frantsııa, Túrkııa jáne Belarýs kompanııalarymen Qazaqstan aýmaǵynda quny 25 mlrd. AQSh dollarynan asatyn birlesken jobalardy júzege asyrý týraly ýaǵdalastyq jasaldy. Bul daǵdarysqa qaramastan sheteldik ınvestorlardyń Qazaqstan naryǵynda jumys isteýge asa yqylasty bolyp otyrǵandyǵynyń aıǵaǵy. Budan Qazaqstandaǵy ınvestıtsııalyq ahýaldyń jyldan-jylǵa jaqsaryp kele jatqandyǵyn baıqaýǵa bolady. 2009 jyly Qazaqstan ekonomıkany jańǵyrtýǵa, ártaraptandyrýǵa jáne bıznestiń «kóleńkeden» shyǵýyna jaǵdaı jasaıtyn, elge kapıtal aǵymynyń údeýine yqpal etetin jańa Salyq kodeksimen jumys isteı bastady. Budan bólek 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan úsh jyldyq respýblıkalyq bıýdjet aǵymdaǵy jaǵdaıda ekonomıkalyq belsendilikti qoldaý úshin tıimdi qural bola aldy.

 «Jol kartasy» jumyssyzdyqty júgendeýge kómektesti

Este bolsa, 2008 jyly Úkimettiń basty problemasy ınflıatsııany aýyzdyqtaý, ishki naryqtaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolǵan edi. Al bıyl retsessııaǵa jol bermeý, jumyssyzdyqty júgendeý, qarjy sektoryn turaqtandyrý, qurylys ındýstrııasyn qoldaý, agroónerkásip keshenin damytý eń mańyzdy basymdyqtardyń qataryna shyqty. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń 2009 jylǵy naýryzdyń 6-da Qazaqstan halqyna arnaǵan «Daǵdarystan damýǵa» atty Joldaýynan týyndaǵan mindetterge júginip jumys jasaǵan Úkimet eldiń úkilegen úmitin aldamady. Qolynan kelgeninshe qam-qareket jasap, halyqqa qamqorlyǵyn aıamady. Ol qamqorlyq eń aldymen Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha ázirlenip, júzege asyrylǵan Óńirlik jumyspen qamtý jáne kadrlardy qaıta daıarlaý strategııasynan aıqyn bilindi. Aýyzeki tilde «Jol kartasy» dep atalatyn bul baǵdarlama myńdaǵan qazaqstandyqtardyń jumys oryndaryn saqtaýǵa, nápaqasynan aıyrmaýǵa, respýblıkamyzda jappaı jumyssyzdyqqa jol bermeýge múmkindik berdi. «Jol kartasy» aıasynda  kommýnaldyq jeliler qaıta jaraqtandyryldy jáne jańǵyrtyldy, jergilikti mándegi avtomobıl joldary salynyp, jóndeldi, sondaı-aq áleýmettik ınfraqurylymdar, eń aldymen mektepter men aýrýhanalar jańartyldy. Naqty eldimekendegi jergilikti mándegi nysandar, ıaǵnı joldar, klýbtar nemese basqa nysandar abattandyrylyp,  kógaldandyryldy,  jóndeldi, áleýmettik jumys oryndary keńeıtilip, jastar praktıkasy uıymdastyryldy.

Resmı málimetter boıynsha, «Jol kartasyn» júzege asyrýǵa 2009 jyly respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden 191,5 mlrd. teńge bólinipti. Eńbek qatynastary salasynda 8 myńǵa jýyq memorandým rásimdeldi. Bul qujattar 1 mln.-nan astam jumysshynyń eńbek quqyqtaryn qorǵady. Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń birlesken kúsh-jigerleriniń arqasynda atalmysh baǵdarlama aıasynda oıǵa alǵan mindetter tolyǵymen oryndaldy. Qazirgi ýaqytta 5221 joba boıynsha jumystar aıaqtalǵan. Búginderi jóndeý jumystarynda 167 mlrd. teńge ıgerilgen, bul jalpy jyldyq somanyń 99 paıyzyn quraıdy. «Jol kartasy» aıasynda 260 myńdaı jumys orny quryldy, bul jospardaǵydan anaǵurlym kóp. Qurylǵan jumys oryndaryna 248 myńdaı adam eńbekpen qamtyldy. Al halyqtyń maqsatty toptaryn qorǵaý úshin memlekettik teńdeı qarjylandyrý negizinde áleýmettik jumys oryndaryn qurýǵa basa mán berildi. Bul maqsatqa 7,6 mlrd. teńge bólinip, ol qarjy 120 myńnan astam adamdy jumysqa ornalastyrýǵa múmkindik berdi. «Jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda qazirgi oqý oryndarynyń bazasynda 100 myńnan astam adam qaıta daıarlandy. Olardyń teń jarymynan astamy oqýlaryn aıaqtap, úshten biri jańa meńgergen mamandyqtary boıynsha eńbekpen qamtyldy. Qarap otyrsaq, júıeli júrgizilgen mundaı jumystar saıyp kelgende Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıiniń ulǵaımaýyna septigin tıgizdi. Eń bastysy - halyqtyń áleýmettik kóńil-kúıine qaıaý túsken joq. Jurttyń qıyn-qystaý kezeńde memlekettiń súringende súıeý, toryqqanda tireý bola biletindigine kózi taǵy bir márte jetti.  Aldyn-ala málimetter boıynsha, 2009 jyly Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 6,3 paıyzdy quraıtyn bolady. Qazaqstanmen irgeles jatqan kórshi elderdi aıtpaǵannyń ózinde, ekonomıkasy damyǵan Eýropanyń ózi jumyssyzdyqtyń zardabyn tartyp jatqan tusta bizdegi kórsetkishter kóńil qýantady. Kúni keshe bolǵan Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov  «Jol kartasyna» Elbasynyń ózi joǵary baǵa bergenin aıtyp, buny 2009 jylǵy eń tabysty baǵdarlamalardyń biri bolǵandyǵyn atap kórsetti. 

 2009 jyly bank sektory turaqtandyrylyp, toryqqan boljamdar teriske shyqty

Bank sektorynyń baqýattylyǵy el ekonomıkasynyń negizgi tiregi.  Ashyǵyn aıtqanda, daǵdarystan Qazaqstannyń ekonomıkasynyń basqa naqty sektorlaryna qaraǵanda qarjy sektory aıtarlyqtaı zardap shekti. Sondyqtan da bank sektorynyń basynan baǵy taımasy úshin Úkimet Ulttyq bankpen, Qarjy naryǵyn qadaǵalaý agenttigimen jáne «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesip jyl basynda birqatar qatań sheshimder qabyldaýǵa májbúr boldy. Bul sheshimderdiń negizgi maqsaty - ekonomıkanyń ıgiligin, halyqtyń qamyn oılaýdy kózdedi. Sóıtip memleket jyl basynda «BTA», «Alıans banki», «Qazkommertsbank», «Halyq banki» syndy elimizdegi iri júıe qurýshy bankterdiń kapıtalyna kirý jaıly sheshim qabyldady. Úkimettiń qaýlysymen «Samuryq-Qazyna» qory  daǵdarysqa qarsy  baǵdarlamanyń operatory retinde uıǵarylyp,  Ulttyq Qordan  osy  baǵdarlamany  júzege asyrýǵa bólingen  1 trln. 87,5 mlrd.teńgeniń486 mlrd. teńgesi qarjy sektoryn turaqtandyrýǵa baǵyttaldy. Daǵdarysqa qarsy  baǵdarlamanyń alǵashqy  baǵyty - qarjy sektoryn turaqtandyrý úshin joǵarydaǵy iri tórt bankke 476 mlrd. tenge bólinse, onyń bir bóligi bankterdiń qarapaıym aktsııalaryn satyp alýǵa,  kelesi bir bóligi  ekonomıkany nesıeleýge baǵyttaldy. Bólingen bul qomaqty qarjylar óz kezeginde bankterdiń tólempazdyǵyn saqtaýǵa jáne ekonomıkany nesıeleýge septigin tıgizdi. Budan bólek kelissóz júrgizýshi komanda «BTA», «Alıans» jáne «Temir bank» syndy qarjy ınstıtýttarynyń syrtqy qaryzdaryn qaıta qurylymdaý boıynsha sheteldik kredıtorlarmen tabysty ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi. Keshe Astanada BAQ ókilderine arnalǵan baspasóz máslıhatynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov: «BTA, Alıans jáne Temir bank syndy úsh problemaly bankter boıynsha syrtqy kredıtorlarmen kelissóz júrgizýshi komanda prıtsıpti sheshimderge qol jetkize aldy. Alıans banktiń syrtqy qaryzdaryn qaıta qurylymdaý boıynsha 100 paıyz sheshim qabyldandy. BTA men Temir bank boıynsha prıntsıpti kelisimderge qol jetkizildi. Endigi jerde zańdyq protsedýralardan ótý ǵana qaldy. Tutastaı alǵanda osy úsh bank boıynsha, men tsıfrlardy jınaqtap aıtyp otyrmyn, 15 mlrd. dollar qaryzdyń 10 mlrd. dollary jabylatyn bolady. 5 mlrd. dollar qaryz qalady», dedi.

Bir sózben aıtqanda, 2009 jyl Qazaqstannyń qarjy sektory turaqtandyrylǵan jyl boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Sebebi, jyl basynda aıtylǵan toryqqan boljamdardyń barlyǵy teriske shyǵyp, bank sektory defoltqa ushyraǵan joq. Kerisinshe qıyn-qystaý kezeńde memleket qoldaýynyń arqasynda Qazaqstannyń bank sektory álemdik qarjy daǵdarysynyń qysymyna laıyqty tótep berdi. Al ágarákı memleket qol ushyn bermegende, onda bankter bankrotqa ushyrap, mıllıondaǵan qazaqstandyqtardyń qaltalarymen qosa júıkeleri de juqaryp, áleýmetik kóńil-kúı shıryǵa túser edi. Abuıyr bolǵanda memleket shapshań qımyldap, tıimdi sheshim qabyldaı bildi. Atap óterligi, bank sektoryna qatysty jyl basynda qabyldanǵan sheshimderdiń durys bolǵandyǵyna Úkimet basshysy Kárim Másimov ıneniń synyǵyndaı da kúmándanbaıdy. «Men qańtar-aqpanda birlese qabyldaǵan sol sheshimder barlyq múmkin sheshimderdiń arasyndaǵy eń durysy degen pikirge sol kezde de jáne qazir de nyq senimdemin. Bizdiń salymshylarymyz, jalpy halyq bank júıesiniń turaqtylyǵyna kúmándanbasa bolady», - dedi Úkimet basshysy keshegi baspasóz máslıhatynda.

 Úleskerlerdiń úmiti aqtalyp jatyr

Bıyl Úkimet alaıaq kompanııalardyń arbaýyna túsip, aldanyp qalǵan  úleskerlerdiń problemasyna aıryqsha kóńil bóldi. Elimizde jyljymaıtyn múlik rynogyndaǵy qordalanyp qalǵan problemalar júıeli túrde sheshilip keledi. Máselen, jyl basynan beri elimizde 62 myń úlesker bolsa, qazirgi tańda sonyń jartysynan astamynyń máselesi sheshimin tapty. Bılik basyndaǵylar 2011 jyldyń sońyna deıin alaıaq kompanııalarǵa aldanǵan barlyq úleskerler páterlerine kiretinderine sendirip otyr.

 Aýylsharýashylyǵynda mol astyq jınaldy

2009 jyl ekonomıkanyń agrarlyq sektory úshin de ońaı bolǵan joq. Deıturǵanmen, aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna jáne qarjylyq daǵdarystyń áserine qaramastan, salada damý qarqyny biline bastady. Máselen, egin sharýashylyǵy bıylǵy jyldy tabysty aıaqtap otyr. Astyqtyń jalpy ónimi býnkerlik salmaqta shamamen 23 mln. tonnany qurady. Bul byltyrǵy jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 6 mln. tonnaǵa nemese 35 paıyzǵa kóp. Barlyq daqyldar túri boıynsha derlik óndiris kólemi artty. Elimizde 700 myń tonna ósimdik maıynyń daqyldary óndirildi, bul rekordtyq kórsetkish. Osylaısha elimiz tuńǵysh ret ishki naryqtyń suranysyn otandyq ósimdik maıymen qamtamasyz etýge qol jetkizip otyr. Byltyrǵy jylmen salystyrǵanda kúrish, kartop jáne jemis-jıdekterdi óndirý kólemi 20-25 paıyzǵa artty, mal sharýashylyǵy úshin jem daıyndaý 2008 jylǵa qaraǵanda 20 paıyzǵa ósti. Sonymen qatar mal sharýashylyǵy salasynda da turaqty damý qarqyny saqtaldy. Bul sala boıynsha mal basy ósimi saqtalyp, salanyń ónim óndirý aýqymy 4-6 paıyzǵa ulǵaıdy. Bıyl aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń jalpy ishki ónimdegi úlesi 11 paıyzǵa deıin artyp otyr. Tutastaı alǵanda, bıyl elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge myqty negiz qalandy dep aıtýǵa bolady. Eń bastysy, halqymyz nannan tarshylyq kórmeıdi. Іshki naryqtaǵy azyq-túliktiń qaýipsizdigine qatysty alańdamaýlaryna bolady.

Eldi ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy ázirlendi

Prezıdenttiń tapsyrmasymen bıyl Úkimet bes jyldan eki kezeńge bólingen Qazaqstandy údetilgen ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damytý baǵdarlamasyn ázirleýdi aıaqtap qaldy. Buıyrsa aldaǵy qańtarda onyń tusaýkeseri bolady. Bul Qazaqstannyń daǵdarystan keıin damýyn qamtamasyz etetin eldiń mańyzdy ekonomıkalyq qujaty bolmaq. Aldyn-ala esep boıynsha osy baǵdarlamany júzege asyrýdan ekonomıkaǵa keletin paıda (tıimdilik) bes jylda 7 trln. teńgeden asady. Ústimizdegi jylǵy jeltoqsannyń 4-de Astanada Sheteldik ınvestorlar keńesiniń 22-shi jalpy májilisinde Elbasy Qazaqstanda bes jyldyq ındýstrııalyq damý baǵdarlamasynyń aıasynda jalpy quny - 42 mlrd. dollardy  quraıtyn 83 joba júzege asyrylatynyn málimdedi. Al Indýstrııa jáne saýda mınıstri Áset Isekeshevtiń aıtýynsha, aldyn-ala málimet boıynsha, Qazaqstandaǵy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 70 - 100 mlrd. dollar qajet kórinedi. Qarjynyń basym bóligin jeke ınvestıtsııalar quraıdy, al memleket baǵdarlamany teń qarjylandyrady jáne  táýekeldiń bir bóligin óz moınyna alyp, ınfraqurylymdyq máselelelerdi sheshedi.  

Keden odaǵy qurylyp, saýda-sattyq jasaıtyn kókjıegimiz keńeıe tústi

Bıyl Qazaqstan úshin qabyldanǵan mańyzdy saıası hám ekonomıkalyq sheshimderdiń biri - bul Keden odaǵynyń qurylýy boldy. Aǵymdaǵy jylǵy qarashanyń 27-de Mınıskide Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı memleketteriniń basshylary úsh eldiń arasynda Keden odaǵyn qurý týraly qujatqa qol oıdy. Oǵan sáıkes, 2010 jylǵy qańtardyń 1-inen bastap Belarýs, Qazaqstan jáne Reseıdiń Birtutas kedendik tarıfi iske qosylady. Al ony qurý jónindegi ókilettik ultústilik organǵa - Keden odaǵynyń komıssııasyna beriledi. 2010 jylǵy shildeniń 1-inen bastap úsh memlekettiń - Belarýs, Qazaqstan jáne Reseıdiń Birtutas Keden aýmaǵy jumys isteı bastaıdy. Osylaısha endi az ýaqytta 170 mln. adamdyq iri rynok paıda bolady. Elbasynyń sózimen aıtsaq, Keden odaǵy keleshekte yqpaldastyqtyń barynsha joǵary satysyna - Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qurýǵa negiz bolady. Eń aldymen Birtutas keden aımaǵyn qurý  úsh eldiń ártúrli baǵyttar boıynsha  keń aýqymdy yntymaqtasý múmkindigin arttyrady. Birlesken óndirister men kooperatsııalardy qurýdaǵy kúsh jigerdi biriktiredi. Bul jańa ındýstrııalandyrý, taýarlardyń syrtqy ekspansııasynan birlesip qorǵaný úshin tótenshe mańyzdy. Ekinshiden, úsh memlekettiń azamattary shekaradan ótkende kedendik tólemderdi rásimdeýsiz, kóptegen qujattardy rásimdeýdi kútpeı-aq,  bir-birimen erkin saýda-sattyq jasaı alady. Úshinshiden, úsh eldiń ortaq rynogy 2 trln. dollardy quraıdy, ıaǵnı, bul ınvestıtsııa úshin tartymdy degen sóz. Kásipkerler qosymsha resýrstardy tarta alady. Osylaısha bizderdiń ekonomıkalarymyz aıtarlyqtaı serpin alyp, jańa jumys oryndary qurylady, halyqqa arnalǵan ónimderdiń túr-túri keńeıedi. Tórtinshiden, úsh eldiń rynogyndaǵy básekelestik artady. Bul taýarlardyń sapasynyń jaqsarýyna, qoljetimdiligine yqpal etedi. Bul úsh eldiń halqynyń ómir deńgeıine oń yqpal etedi. Besinshiden, úsh el aýqymdy tranzıttik áleýetin meılinshe tıimdi paıdalana alady. Nátıjesinde, olardyń tabystary ulǵaıady, bul degenimiz halyq pen bıznesti qoldaýdaǵy memlekettiń de múmkindikteri ulǵaıady degen sóz. Sonymen qatar, qazaq, orys jáne belarýs kásipkerleri halyqaralyq rynoktarǵa shyǵýda, ózderiniń ónimderin satýda jaqsy sharttarǵa ıe bolady. Máselen, qazaqstandyq kompanııalardyń Eýropa rynogyna, bizdiń áriptesterimizdiń Azııa rynogyna shyǵýy jeńildeıdi. Osylaısha Keden odaǵy keleshekte yqpaldastyqtyń barynsha joǵary satysyna aınalady. Buǵan alǵysharttar da joq emes. Aǵymdaǵy jylǵy jeltoqsannyń 19-da Almaty mańyndaǵy «Aqbulaq» kesheninde TMD elderiniń birqatar memleket basshylarynyń beıresmı sammıtiniń otyrysy boldy. Sammıtte Keden odaǵyna qatysýshy elderdiń prezıdentteri - Nursultan Nazarbaev, Dmıtrıı Medvedev jáne Aleksandr Lýkashenko Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý jónindegi birlesken is-qımyl josparyna qol qoıdy.

Tsıfrlar ne deıdi?

Elimiz daǵdarysqa qaramastan 2009 jyldy tabysty aıaqtaǵaly otyr. 2009 jyldyń aldyn ala qorytyndylary boıynsha Qazaqstanda Іshki jalpy ónimniń ósimi 0,5-1 paıyzdy quraıtyn bolady. Al  ınflıatsııa 6,3 paıyz deńgeıinde bolady. Jumyssyzdyq shamamen 6,3-6,5 paıyz deńgeıinde. Aıtar aýyzǵa ońaı bolǵanymen, bul tsıfrlarǵa  jyl boıy Úkimet qajyrly jumysynyń, mıllıondaǵan qazaqstandyqtardyń eren eńbeginiń arqasynda qol jetti. «Daǵdarystan damýǵa» bet alǵan Qazaqstannyń 2010 - Barys jylynda Ortalyq Azııanyń naǵyz barysy bolýǵa bet buratyndyǵyna senim mol. Laıym soǵan jetkizsin. Aldaǵy jyl elimizdiń abyroıyn asqaqtatyp, mereıin tasytatyn jyl bolǵaı!