Cemeıdegi ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵynda týǵan adamdarǵa qandaı jeńildikter bar

Tólem mólsheri ártúrli

Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda 40 jyl boıy júrgizilgen ıadrolyq qarý synaqtary adamdardyń densaýlyǵyna jáne tabıǵatqa orny tolmas zalal keltirdi. Búkil Semeı aýmaǵy men Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynyń polıgonǵa jaqyn jatqan aýdandary ekologııalyq apat aımaǵy retinde tanylǵan.

- ıAdrolyq synaqtar zardabynyń qaterli áseri ýaqyt ozǵan saıyn kúsheıe túsip, urpaqtan-urpaqqa aýysyp, barǵan saıyn qaterli áser etip otyr. Bul zardapty joıý halyqty emdeý, saýyqtyrý, ońaltý, áleýmettik qorǵaý jáne aýmaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damytý jónindegi sharalar keshenin júzege asyrýdy talap etedi. «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zańnyń 12 babyna sáıkes, zardap shekken azamattarǵa memleket tarapynan birjolǵy aqshalaı ótemaqy beriledi. Sondaı-aq olarǵa arnaıy kýálik berilip, aı saıynǵy memlekettik járdemaqylar qarastyrylǵan, - dep jaýap berdi QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy retteý jáne baqylaý komıtetiniń Abaı oblysy boıynsha departamenti basshysy orynbasarynyń mindetin atqarýshy Sarqyt Shabdanova Kazinform tilshisiniń saýalhatyna.

Birjolǵy memlekettik aqshalaı ótemaqy 1949-1990 jyldar aralyǵynda radıatsııalyq qater aımaqtarynda turǵan azamattarǵa tólenedi. Tólem mólsheri adamnyń qaı aımaqta jáne qansha ýaqyt turǵanyna baılanysty esepteledi.

Atap aıtqanda, Zańnyń 5, 6, 7, 8 jáne 9-baptarynda kórsetilgen aımaqtarda turǵan jáne turyp jatqan azamattarǵa ıadrolyq synaqtardan keltirilgen zalal úshin:

1) tótenshe radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha – 1949-1965 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 5,23 AEK jáne 1966-1990 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 1,05 AEK mólsherinde;

2) eń joǵary radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha – 1949-1965 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 2,62 AEK jáne 1966-1990 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 1,05 AEK mólsherinde;

3) joǵary radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha – 1949-1965 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 1,57 AEK jáne 1966-1990 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 0,79 AEK mólsherinde;

4) eń tómen radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha – 1949-1965 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 1,05 AEK jáne 1966-1990 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 0,52 AEK mólsherinde;

5) jeńildikti áleýmettik-ekonomıkalyq mártebesi bar aýmaqtaǵy aımaq boıynsha – 1949-1990 jyldar aralyǵynda turǵan árbir jyl úshin 0,26 AEK mólsherinde birjolǵy aqshalaı ótemaqyǵa kepildik beriledi.

Qujat rásimdeýdegi qıyndyqtar

Abaı oblysynyń jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń málimetinshe, synaq polıgonynyń zardabyn shekken aýmaqtarda turǵan azamattarǵa birjolǵy memlekettik aqshalaı ótemaqy, qosymsha eńbekaqy, qosymsha aqyly demalys, medıtsınalyq kómek, áleýmettik tólemder jáne zeınetaqy salasyndaǵy jeńildikter bar.

- Zańǵa sáıkes, bul sanattaǵy azamattarǵa áleýmettik kepildikterdi alý quqyǵyn rastaıtyn kýálik beriledi. Kýálikti alýǵa 1949-1990 jyldar aralyǵynda radıatsııalyq áserge ushyraǵan aýmaqtarda turǵan azamattar quqyly. Ótemaqy alý úshin azamattyń belgili bir kezeńde radıatsııalyq qaýipti aýmaqta turǵanyn nemese jumys istegenin dáleldeıtin qujattar talap etiledi. Qujattardy rásimdeý kezinde turǵyndar kóbine arhıvtik qujattardyń bolmaýy, belgili bir kezeńde polıgon aımaǵynda turǵanyn dáleldeý qıyndyǵy, mekenjaı anyqtamalary men eńbek qujattarynyń jetispeýi sııaqty máselelerge tap bolady, - delingen aqparatta.

Qazirgi tańda kýálik alýǵa nemese ótemaqy alý maqsatynda ótinish jazý tártibi birshama jeńildetilgen. Azamattar qyzmetti elektrondy úkimet portaly arqyly onlaın rásimdeı alady. Sonymen qatar halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary jáne turǵylyqty mekenjaıy boıynsha jumyspen qamtý bólimderine ótinish berý múmkindikteri bar.

- Radıatsııalyq qaýipti aımaqta turǵan azamattarǵa jekelegen salyqtyq jeńildikter qarastyrylǵanymen, olardyń naqty kólemi Salyq kodeksi men jergilikti normatıvtik aktilerge sáıkes anyqtalady. Iondyq sáýlelený áserinen densaýlyǵyna zııan kelgen múgedektigi bar azamattar múlik nemese jer salyǵy boıynsha jeńildikterdi paıdalana alady. Qazirgi qoldanystaǵy Zańnamaǵa sáıkes Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardabyn shekken aýmaqtarda turatyn azamattardyń balalaryna bilim berý salasynda arnaıy jeńildikter men qosymsha qoldaý sharalary qarastyrylmaǵan. Dese de olarǵa joǵary oqý oryndaryna túsý kezinde jeńildikter nemese áleýmettik osal toptarǵa arnalǵan kvotalar aıasynda qoldaý kórsetiledi, - delingen habarlamada.

Medıtsınalyq kómek

Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shekken jandarǵa medıtsınalyq turǵyda qandaı kómek baryn bilý úshin Abaı oblysynyń densaýlyq saqtaý basqarmasyna habarlastyq.

- Bul sanattaǵy azamattarǵa Semeı medıtsına ýnıversıteti Radıatsııalyq medıtsına jáne ekologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty bazasynda medıtsınalyq tekserý júrgiziledi. Olarǵa medıtsınalyq kómek kórsetý jáne keshendi medıtsınalyq tekserý turǵylyqty jeri nemese jumys orny boıynsha densaýlyq saqtaý uıymdarynda júzege asyrylady. Al kezekten tys mamandandyrylǵan medıtsınalyq qyzmet eldegi barlyq memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdarynda polıgon kýáligi jáne medıtsınalyq-sanıtarlyq alǵashqy kómek kórsetý uıymynan joldama bolǵan jaǵdaıda kórsetiledi, - deıdi basqarma basshysy Talǵat Moldabekov.

Synaqtardan zardap shekken aýdandardyń halqyna tegin dáriler men arnaıy medıtsınalyq tekserýler MÁMS jáne TMKKK sheńberinde kózdelgen.

- Oblysta memlekettik-jekeshelik áriptestik aıasynda 2022 jyldan bastap «KARAGAILY» shıpajaıynda jekelegen sanattaǵy azamattar sanatorıı-kýrorttyq emdeýmen qamtylyp keledi. Osy kezeń ishinde Chernobyl apatynan jáne ózge de ıadrolyq synaqtardan zardap shekken 170 azamat emge jiberildi. ıAdrolyq sáýlelenýdiń saldarynan múgedektik alǵandar jylyna bir ret 14 kúndik shıpajaılyq em alý quqyǵyna ıe. Semeı ıadrolyq polıgonynan zardap shekken múgedektigi bar azamattarǵa 9 mamyr - Jeńis kúnine oraı 30 AEK (129 750 teńge) kóleminde tólem júrgizildi, - deıdi Abaı oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasy basshysynyń orynbasary Marat Alenov.

Zeınetaqyǵa ústemeaqy bar

Zańnyń 5 jáne 6-baptarynda kórsetilgen aýmaqtarda turyp jatqan jáne 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıin zeınetkerlikke shyqqan azamattardyń zeınetaqyǵa aımaqtar boıynsha mynadaı mólsherde ústemeaqy alýǵa quqyǵy bar:

- tótenshe radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha – 2,09 AEK.

- eń joǵary radıatsııalyq qaýipti aımaq boıynsha – 1,83 AEK.

- Tótenshe radıatsııalyq qaýipti aımaqqa Abaı oblysy Abaı aýdany Saryjal aýyldyq okrýgi, Besqaraǵaı aýdany Dolon aýyldyq okrýgi, taratylǵan Jańasemeı aýdanynyń Saryapan jáne Isa eldi mekenderiniń aýmaqtary jatady. Eń joǵary radıatsııalyq qaýipti aımaqqa Abaı oblysynyń Abaı, Besqaraǵaı jáne taratylǵan Jańasemeı aýdandarynyń, Semeı qalasy Aqbulaq, Abyraly, Alǵabas, Aınabulaq, Qaraóleń jáne Tańat aýyldyq okrýgteriniń, Pavlodar oblysy Maı aýdany Aqjar aýyldyq okrýginiń eldi mekenderi jatady. Bul aımaqtar ekologııalyq apat aımaǵy mártebesine ıe, - deıdi QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi halyqty áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy retteý jáne baqylaý komıtetiniń Abaı oblysy boıynsha departamenti basshysy orynbasarynyń mindetin atqarýshy Sarqyt Shabdanova.

Jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin esepteý úshin eńbek ótili 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi kezeń úshin esepke alynady. Eńbek ótili eńbek kitapshasymen rastalady. Al eńbek kitapshasy nemese onda tıisti jazbalar bolmaǵan kezde jumysy týraly málimetterdi rastaıtyn qujattar sottyń sheshimi negizinde belgilenedi. Osyǵan oraı, Kodekstiń 207-baby 2-tarmaǵyna sáıkes - Tótenshe jáne eń joǵary radıatsııalyq qateri bar aımaqtarda 1949 jylǵy 29 tamyz ben 1963 jylǵy 5 shilde aralyǵynda keminde 5 jyl turǵan azamattar:

1) erler – 50 jasqa tolǵanda;

2) áıelder – 45 jasqa tolǵanda jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin alýǵa quqyǵy bar.

Jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý úshin eńbek ótilin jeńildikpen esepteý kezinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonyna irgeles jatqan aýdandarda 1949 jylǵy 29 tamyzdan bastap 1963 jylǵy 5 shilde aralyǵy kezeńindegi jumys jáne áskerı qyzmet úsh ese mólsherde, al 1963 jylǵy 6 shildeden bastap 1992 jylǵy 1 qańtar aralyǵyndaǵy jumys jáne áskerı qyzmet bir jarym ese mólsherde eseptelinedi.

Turǵyn úı berile me?

Turǵyn úı alý jáne kommýnaldyq tólemder boıynsha qandaı da bir jeńildikter bar-joǵyn bizge Abaı oblysynyń energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy basshysynyń orynbasary Danııar Qorabaev aıtyp berdi.

- Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardabyn shekken aýmaqtarda turatyn azamattardy turǵyn úımen qamtamasyz etý qarastyrylmaǵan. Alaıda turǵyn úı kezegine sáıkes memlekettik turǵyn úı qorynan baspanamen nemese jergilikti atqarýshy organnyń jeke turǵyn úı qorynan jaldaǵan baspanamen qamtamasyz etilgen jaǵdaıda «Turǵyn úı qatynastary týraly» Zańnyń 13-baby 8-tarmaǵynyń 4-tarmaqshasyna sáıkes, turǵyn úıdi jekeshelendirý kezinde tegin menshikke alýǵa quqyly. Al kommýnaldyq tólemderge keletin bolsaq Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardabyn shekken aýmaqtarda turatyn azamattarǵa arnaıy jeńildik joq, - deıdi ol.

Cemeıde týyp, biraq kóship ketse...

Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardabyn shekken aýmaqtarda týyp, biraq kóship ketken adamdarǵa qandaı jeńildikter qarastyrylǵanyn da surap kórdik. Belgili bolǵandaı, olarǵa sol aýmaqta turǵan jyldaryna baılanysty ótemaqy, qosymsha eńbekaqy, qosymsha aqyly demalys ta beriledi.

- Semeıden kóship ketse de Zańǵa sáıkes áleýmettik kómek kórsetiledi. Alaıda 9 mamyr - Jeńis kúnine oraı 30 AEK kóleminde júrgizilgen tólem Abaı oblysynda berildi. Osy sııaqty merekelik tólemderdiń berilýi sol azamat turyp jatqan óńirge baılanysty, - dep jaýap berdi Abaı oblysynyń jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynan.

Eske salsaq, osyǵan deıin Semeı qalasynda jańa qoqys polıgonynyń salynbaı kele jatqany jaıly saraptamalyq maqala jazǵanbyz.