Araldyń qurǵaǵan ultanyna egiletin sekseýildiń sapasy qalaı jaqsartylyp jatyr

Jazken Jıembaev atyndaǵy Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandary Qyzylorda oblysynyń Qazaly jáne Aral aýdandaryndaǵy sekseýil tálimbaqtarynda teńiz ultanyna egiletin aǵashtyń tuqymyn fıtosanıtarlyq saraptamadan ótkizdi. Instıtýttyń orman jáne jasyl jelekterdi qorǵaý zerthanasynyń meńgerýshisi, PhD, qaýymdastyrylǵan professor Gúlnaz Meńdibaeva Kazinform tilshisiniń zertteý nátıjesi jáne kóshetti kóktetýdiń, zııankesten qorǵaýdyń tıimdi ádisi jónindegi suraǵyna jaýap berdi.

— Áńgimemizdi áýeli saraptama qorytyndysynan bastasaq. Zertteý qalaı ótti?

— Zertteý barysynda tuqymdar ártúrli qorǵanysh-yntalandyrǵysh preparattarmen óńdeldi. Syrtqy qabaty drajırlendi, ıaǵnı ártúrli qospamen qaptaldy. Osylaısha, saýyqtyrýdan bastap egistikke deıingi barlyq kezeńdi qamtıtyn keshendi qorǵaý júıesi boıynsha tuqym sebildi. Tájirıbe jaqsy nátıje kórsetti. Óńdelgen tuqymnyń óngishtigi, shyǵymdylyǵy jáne saqtalý kórsetkishi ádettegiden 30-48% joǵary boldy. Tájirıbe nusqasynda aýrý da, zııankestiń zaqymdaýy da baıqalmady. Óskinderdiń qolaısyz orta jaǵdaıyna tózimdiligi artty. Bul bastamamyz memleketten qoldaý tapsa, aldaǵy ýaqytta Aral teńiziniń qurǵaǵan ultanyn ormanǵa aınaldyrý, shóleıttengen aýmaqty qalpyna keltirý úshin sekseýil ǵana emes, sarsazan jáne qarabaraq tuqymdary da dárilenedi. Olardy vegetatsııalyq kezeńde keshendi qorǵaý sharalary ǵylymı turǵydan jetildirýdi qajet etedi. Ǵylymı zertteý nátıjesin óndiriske engizý Aral óńiriniń ekojúıesin qalpyna keltirip, shóleıttenýmen kúresýge, sekseýil jáne shólge beıimdelgen basqa da ósimdikterdiń saqtalýyn qamtamasyz etýge, sondaı-aq elimizdiń jasyl qoryn tolyqtyrýǵa yqpal etedi.

— Sekseýilge qandaı aýrýlar men zııankester qaýip tóndiredi?

— Zertteý barysynda qara sekseýil tuqymyna fıtosaraptama júrgizildi. Nátıjesinde tuqym quramynda sańyraýqulaq jáne bakterııalyq mıkrofloranyń bary anyqtaldy. Mundaı mıkroorganızmder tuqym bórte bastaǵan kezde qarqyndy damyp, ınfektsııalyq fon qalyptastyrady. Sonyń saldarynan tuqymnyń kógerýi, óskinniń tamyr shirigimen, fýzarıozben (Fusarium spp.), alternarıozben (Alternaria spp.) jáne bakterıozdarmen zaqymdaný qaýpi artady. Bul tuqymnyń óngishtigin, óný energııasyn tómendetip, kóshetterdiń qalypty damýyna kesirin tıgizedi. Aral mańy aımaǵynda sekseýilge býnaqdeneliler men kemirgishter eleýli qaýip tóndiredi. Onyń ishinde tamyrdy zaqymdaıtyn qońyzdar, japyraq jáne tuqymmen qorektenetin zııankester, sondaı-aq úlken qumtyshqan sııaqty kemirgishter keń taralǵan. Bul organızmder tuqymnyń óngishtigin tómendetip, jas kóshetterdiń ósýin tejeıdi. Sekseýil ekpeleriniń saqtalýyna kesirin tıgizedi.

— Mundaı qaýiptiń aldyn alý úshin qandaı qorǵaý sharalary tıimdi?

— Sekseýil alqabyn tıimdi qorǵaý úshin turaqty ormanpatologııalyq jáne fıtosanıtarııalyq monıtorıng júrgizý qajet. Bul zııankester men aýrýlardy erte kezeńde anyqtap, der kezinde kúres sharalaryn uıymdastyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar tuqym sebý aldynda fýngıtsıdtik jáne bakterıtsıdtik qasıeti bar qorǵanysh-yntalandyrýshy preparattarmen óńdeý, drajırleý tehnologııasyn qoldaný, saý tuqymdyq materıal paıdalaný jáne tálimbaqtarda fıtosanıtarııalyq talaptardy saqtaý mańyzdy. Zııankesterge qarsy bıologııalyq preparattardy kóbirek qoldaný, qajet bolǵan jaǵdaıda qaýipsiz ınsektıtsıdterdi paıdalaný sekseýildiń ónimdiligi men ómirsheńdigin arttyrady. Buǵan qosa, ushqyshsyz ushý apparaty arqyly monıtorıng júrgizý sekseýil alqaptarynyń jaı-kúıin ýaqytyly baqylap, qorǵaý sharalaryn josparlaýǵa múmkindik beredi.

— Topyraqtyń tuzdanýy sekseýildiń shyǵymdylyǵyna qanshalyqty áser etedi?

— Topyraqtyń tuzdanýy qara sekseýildiń (Haloxylon aphyllum) ósip-ónýine jáne shyǵymdylyǵyna aıtarlyqtaı áser etedi. Sekseýil tabıǵatynan tuzǵa tózimdi kserogalofıt bolǵanymen, topyraqtaǵy tuz mólsheriniń shamadan tys artýy qaýip tóndiredi. Ol kezde tuqymnyń óngishtigi tómendep, kóshetterdiń saqtalýy men ósý qarqyny baıaýlaıdy. Ósimdiktiń sý men qorektik zattardy sińirýi qıyndap, tamyr júıesiniń damýyn tejeıdi. Sonyń saldarynan bıomassasy azaıyp, jas ekpelerdiń ónimdiligi tómendeıdi. Sondyqtan sekseýildi ormandandyrý aldynda topyraqtyń tuzdylyq deńgeıin mindetti túrde baǵalaý qajet.

Instıtýt ǵalymdary osy jaǵdaıdy eskere otyryp, qorǵanysh-yntalandyrǵysh preparattarmen óńdelgen sekseýil tuqymdary úshin drajırleý tehnologııasyn qoldandy. Mundaı tuqymdar qolaısyz orta jaǵdaıyna tózimdirek bolyp keledi. Mehanıkalandyrylǵan ádispen sebýge qolaıly jáne topyraqqa birkelki taralady. Nátıjesinde tuqymnyń óngishtigi artyp, kóshetterdiń saqtalýy men bastapqy ósý kórsetkishi jaqsarady.

— Óńdelmegen tuqymdarda aýrýdyń taralý qaýpi qanshalyqty?

— Fıtosaraptama nátıjesi óńdelmegen tuqymnyń sańyraýqulaq jáne bakterııalyq mıkroflora keshenimen zalaldanǵanyn kórsetti. Tuqym bórtken kezde bul mıkroorganızmder qarqyndy kóbeıedi, tuqym kógeredi. Ósimdikterge zııan keledi. Egistik sapasy nasharlap, óný energııasy men óngishtigi tómendeıdi. Keıbir patogender ósimdiktiń fızıologııalyq úderisine teris yqpal etetin toksınder de bóledi. Sondyqtan sebý aldynda tuqymdy óńdeýdiń tıimdiligi zor.

— Sekseýildiń shyǵymdylyǵyna qaısysy kóbirek áser etedi: aýrý ma álde klımattyq jaǵdaı ma?

— Sekseýildiń shyǵymdylyǵyna áser etetin faktorlar ózara tyǵyz baılanysty. Degenmen tuqymnyń qalyptasý kezeńinde zııankesterdiń áseri aıqyn baıqalady. Olar ósimdiktiń shyrynyn soryp, generatıvti múshelerin zaqymdap, tuqymnyń tolyq qalyptasýyna kedergi keltiredi. Ósimdiktiń ımmýnıtetin álsiretedi, saldarynan tuqym sapasy tómen bolyp, aýrý qozdyrǵyshyn tez juqtyrady.

Klımattyq jaǵdaıdyń da rolin joqqa shyǵarmaımyz. Uzaqqa sozylǵan qurǵaqshylyq, joǵary temperatýra, topyraqtyń tuzdanýy jáne ylǵal tapshylyǵy sekseýildiń ósýi men damýyn tejep, tuqym ónimdiligin tómendetedi. Osyndaı qolaısyz jaǵdaıda álsiregen ósimdikter zııankesterdiń shabýylyna, aýrýǵa tez tap bolady.

— Qara sekseýil tuqymynyń kókteýine qandaı faktorlar áser etedi?

— Ol birneshe faktorǵa baılanysty. Eń aldymen, tuqymnyń sapasy mańyzdy. Tolyq jetilgen, durys jınalyp, qolaıly jaǵdaıda saqtalǵan tuqymdardyń óngishtigi joǵary bolady. Sonymen qatar topyraqtaǵy ylǵal qory sheshýshi rol atqarady. Kóktemgi jaýyn-shashynnan keıin alǵashqy 10-20 kún ishinde ylǵal jetkiliksiz bolsa, tuqymnyń basym bóligi ónbeı qalady nemese jas óskinder qýrap ketedi. Aýa temperatýrasy da kóp áser etedi. Sekseýil tuqymynyń kókteýine eń qolaıly temperatýra — 18-25°S. Budan bólek topyraqtyń mehanıkalyq quramy, tuzdylyǵy, aeratsııasy, sebý tereńdigi jáne jel erozııasy yqpal etedi.

— Instıtýt usynǵan tehnologııany elimizde keńinen engizý josparda bar ma?

— Ǵylymı mekeme retinde bizdiń negizgi mindetimiz — zertteý nátıjesin óndiriske usynyp, ǵylymı negizdelgen usynystar ázirleý. Bul baǵytta ǵylym men óndiristiń ózara tyǵyz baılanysta jumys isteýi asa mańyzdy. Biz óńirlik granttar men memlekettik tapsyrystar aıasynda ǵylymı súıemeldeýdi júzege asyryp, tehnologııalardy naqty óndiristik jaǵdaıda engizýge jáne olardyń tıimdiligin baǵalaýǵa daıynbyz.

Eske salaıyq, 2021-2025 jyldary elimiz boıynsha 1 mln 90 myń gektar jerge sekseýil egilse, onyń 432 myń 500 gektary — Syr óńiriniń úlesinde.