Búırek qaterli isigin qalaı erte anyqtaýǵa bolady

PETROPAVL. KAZINFORM — Búırek qaterli isigi — zár shyǵarý júıesinde jıi kezdesetin onkologııalyq aýrýlardyń biri. Bastapqy kezeńde bul dert kóbine eshqandaı belgi bermeı damıdy.

Soltústik Qazaqstan oblysy kópbeıindi aýrýhana onkologııalyq ortalyǵynyń onkolog-dárigeri Lýıza Ýtel búırek qaterli isiginiń aldyn alý, qaýip faktorlary jáne erte dıagnostıka týraly aıtyp berdi.

— Búırek qaterli isigi boıynsha óńirdegi jaǵdaı qandaı?

— SQO-da búırek ragy boıynsha jylda naýqastar tirkelip otyr. Máselen, 2024 jyly esepke 89 syrqat alyndy, byltyr 78 adamǵa dıagnoz qoıyldy. Al osy jyldyń alǵashqy eki aıynyń ózinde 22 adam dıspanserlik esepke qoıyldy. Bul — jıi kezdesetin obyr, sol sebepti halyq arasynda profılaktıka men erte tekserýdiń mańyzy týraly aqparattandyrý óte mańyzdy.

— Bul aýrýdyń damýyna ne áser etedi?

— Búırek qaterli isiginiń paıda bolýyna birneshe qaýip faktorlary áser etýi múmkin. Eń aldymen, bul — temeki shegý. Temeki tartatyn adamdarda bul aýrýdyń paıda bolý qaýpi shamamen 1,5-2 ese joǵary bolady. Sonymen qatar qaýip faktorlaryna artyq salmaq pen semizdik, arterııalyq gıpertenzııa, qant dıabeti, búırektiń sozylmaly aýrýlary jatady.

Taǵy bir mańyzdy másele — keıbir dárilik preparattardy, ásirese aýyrsynýdy basatyn nemese gormonaldy dárilerdi dárigerdiń baqylaýynsyz uzaq ýaqyt qabyldaý obyrdyń paıda bolýyna ákeledi. Budan bólek, zııandy óndiristik faktorlar, ıaǵnı hımııalyq zattarmen turaqty baılanysta jumys isteý, sondaı-aq tuqym qýalaıtyn beıimdilik te aýrýdyń damý qaýpin arttyrýy múmkin. Eger adamda osy qaýip faktorlarynyń bireýi nemese birnesheýi bolsa, ol óz densaýlyǵyna erekshe kóńil bólip, turaqty túrde medıtsınalyq tekserýden ótip turýy qajet.

— Búırek qaterli isiginiń aldyn alý úshin ne isteý kerek?

— Bul aýrýdyń aldyn alý kóbine salamatty ómir saltyn ustanýmen baılanysty. Eń aldymen, temekiden tolyq bas tartý qajet. Bul — qaterli isiktiń kóptegen túriniń damý qaýpin azaıtatyn eń tıimdi sharalardyń biri.

Ekinshiden, dene salmaǵyn baqylaýda ustaý qajet. Durys tamaqtaný, maıly jáne óńdelgen taǵamdardy shektep, kókónis pen jemis-jıdekti kóbirek tutyný jáne jetkilikti mólsherde sý ishý kerek. Sonymen qatar arterııalyq qysymdy baqylaýda ustaǵan jón. Qan qysymy joǵary adamdar dárigerdiń keńesin alyp, taǵaıyndalǵan emdi turaqty túrde qabyldaýy tıis.

Obyrdyń aldyn alýdyń taǵy bir mańyzdy joly — fızıkalyq belsendilik. Aptasyna keminde 150 mınýt ortasha fızıkalyq júkteme aǵzaǵa paıdaly áser etedi. Dárilik preparattardy da tek dárigerdiń nusqaýymen qabyldaý kerek. Al zııandy óndiriste jumys isteıtin adamdar jeke qorǵanys quraldaryn mindetti túrde paıdalanýy tıis.

— Bul aýrýdyń alǵashqy belgileri qandaı?

— Ókinishke qaraı, búırek qaterli isigi basqa obyrlar sııaqty kóbine alǵashqy kezeńderde eshqandaı belgi bermeýi múmkin. Degenmen keıbir jaǵdaılarda zárde qan paıda bolady, bel aımaǵynda aýyrsyný baıqalady. Sondaı-aq, sebepsiz salmaq joǵaltý, uzaq ýaqyt boıy dene qyzýynyń kóterilýi, álsizdik, tábettiń tómendeýi jáne joǵary qan qysymy bolsa dárigerge kóringen jón. Árıne, bul belgiler mindetti túrde qaterli isikti bildirmeıdi. Degenmen, tolyq tekserýden ótken durys.

— Aýrýdy erte anyqtaý úshin qandaı tekserýlerden ótý kerek?

— Eń qarapaıym ári tıimdi ádisterdiń biri — búırekke ýltradybystyq zertteý jasatý. Tipti eshqandaı shaǵym bolmasa da, 40 jastan asqan adamdarǵa jylyna keminde bir ret ÝZI tekserýinen ótý kerek. Bul zertteý qaterli isikterdi erte kezeńde anyqtaýǵa múmkindik beredi. Erte anyqtalǵan jaǵdaıda emdeý áldeqaıda tıimdi bolady jáne tolyq saýyǵý múmkindigi joǵary.

— Halyqqa qandaı keńes berer edińiz?

— Eń bastysy — densaýlyqqa jaýapkershilikpen qaraý. Zııandy ádetterden bas tartý, durys tamaqtaný, fızıkalyq belsendi bolý jáne sozylmaly aýrýlardy baqylaýda ustaý óte mańyzdy. Sonymen qatar jyl saıyn profılaktıkalyq tekserýden ótip turý qajet. Eger qandaı da bir kúmándi belgiler baıqalsa, dárigerge qaralýdy keıinge qaldyrmaý kerek. Erte dıagnostıka ádette adamnyń ómirin saqtap qalýǵa múmkindik beredi. Osyǵan oraı óńir turǵyndaryna 28 naýryzda túske deıin onkologııalyq ortalyqta ashyq esik kúni ótetinin aıtqym keledi.

Buǵan deıin elimizde bir jylda 43 myńnan astam adamnan qaterli isik anyqtalǵanyn jazǵan edik.