BUU-nyń jańa qarary: 450 jyl qoldanysta bolǵan álem kartasy ózgeretin boldy
ASTANA. KAZINFORM — 4 qyrkúıekte BUU Bas Assambleıasy álem kartasynda elder men qurlyqtardyń kólemin dálirek kórsetýge baǵyttalǵan qarardy qoldady. Bul bastama «álem kartasynda materıkterdiń kólemi qanshalyqty dál kórsetildi» degenmáseleni qaıta kóterip otyr. Máselen, buǵan deıingi kartalarda Afrıka men Grenlandııanyń kólemi shamalas bolyp kórinedi, al shyn máninde Afrıka odan 14 ese úlken. Qarardy 164 memleket qoldap daýys berdi, olardyń qatarynda Qazaqstan da bar. Al 6 el qalys qalsa, AQSh qarsy daýys bergen jalǵyz memleket boldy.
Degenmen, bul másele búgin ǵana kóterilip otyrǵan joq. Merkator kartasynda elder men qurlyqtardyń kólemi birdeı dáldikpen berilmeıtini kartografııada burynnan aıtylyp keledi. Onyń ústine bul kartanyń jasalǵanyna 450 jyldan asty.
Kazinform tilshisi álem kartasyna qatysty bul máseleniń neden týyndaǵanyn jáne onyń nege dál qazir BUU deńgeıine shyqqanyn zerdelep kórdi.
Merkator — teńizshilerge arnalǵan karta
Bizge tanys álem kartasynyń qalaı paıda bolǵanyn túsiný úshin XVI ǵasyrǵa oralý kerek. Flamand kartografy Gerard Merkator óziniń áıgili kartasyn 1569 jyly jasaǵan. Ol eń aldymen teńizde baǵyt anyqtaýǵa arnalǵan edi. Merkator qoldanǵan tásil teńizshilerge kartadaǵy túzý syzyq arqyly qajetti baǵytty belgileýge múmkindik bergen.
Munyń sebebi Jerdiń shar tárizdi bolýymen baılanysty. Mamandar shardyń betin jazyq qaǵazǵa esh ózgerissiz túsirý múmkin emes ekenin aıtady. Máselen, olar muny apelsınniń qabyǵymen salystyrady. Jemistiń syrtyn arshyp alyp, ony sozbaı nemese jyrtpaı ústel ústine tep-tegis etip jaıý múmkin emes. Jerdiń betin jazyq kartaǵa túsirgende de osyndaı másele týyndaıdy.
Kartografııa mamandarynyń túsindirýinshe, osy sebepti jazyq karta jasaǵanda belgili bir erekshelikterdiń birin saqtaýǵa basymdyq beriledi. Mysaly, bir tásil aýmaqtardyń kólemin ózara durys salystyrýǵa múmkindik berse, ekinshisi baǵyt pen pishindi jaqsyraq saqtaıdy.
Mamandardyń túsindirýinshe, Merkator kartasynda ekvatordan alystaǵan saıyn aýmaqtar shyn kóleminen úlkenirek bolyp kórinedi. Sondyqtan soltústikte ornalasqan Grenlandııa, Kanada men Reseı kartada kóleminen áldeqaıda iri kórinse, ekvatorǵa jaqyn jatqan Afrıkada mundaı aıyrmashylyq azyraq baıqalady.
Muny Afrıka men Grenlandııany salystyrǵanda anyq baıqaı alamyz. Bizge tanys kartada olardyń kólemi bir-birine shamalas bolyp kórinedi. Al Afrıkanyń naqty aýmaǵy shamamen 30,4 mln sharshy shaqyrym bolsa, Grenlandııanyń aýmaǵy 2,2 mln sharshy shaqyrymǵa jýyqtaıdy. Demek, Afrıka Grenlandııadan shamamen 14 ese úlken.
Afrıkanyń aýmaǵyna AQSh, Qytaı, Úndistan, Japonııa, Meksıka jáne Eýropanyń edáýir bóligin syıdyryp jiberýge bolady. Alaıda bizge tanys kartaǵa qarap, Afrıkanyń shyn máninde qanshalyqty úlken ekenin ańǵarý qıyn.
Mamandar muny Merkator tásiliniń bastapqy maqsatymen baılanystyrady. Esri málimetinshe, bul proektsııa teńiz navıgatsııasynda baǵytty kórsetý úshin jasalǵan jáne osy mindetti oryndaýǵa qolaıly. Al búkil álemdegi elder men qurlyqtardyń aýmaǵyn ózara salystyrǵanda onyń erekshelikteri aıqyn baıqalady.
Keıin Merkator kartasy teńiz navıgatsııasymen ǵana shektelmeı, keń qoldanysqa endi. Onyń negizindegi kartalar oqýlyqtarda, atlastarda, qabyrǵa kartalarynda jáne basqa da salalarda paıdalanyldy.
Tsıfrlyq kartografııada da Merkatorǵa negizdelgen Web Mercator dep atalatyn nusqa keń tarady. Mamandar muny onyń ınternet kartalaryn ekranda kórsetýge jáne ártúrli masshtabta paıdalanýǵa yńǵaıly bolýymen túsindiredi. Sondyqtan XVI ǵasyrda paıda bolǵan kartografııalyq tásildiń bir nusqasy búgingi onlaın kartalarda da qoldanylyp otyr.
Nege dál qazir ózgertý usynylyp otyr
Merkator kartasyndaǵy aýmaqtardyń kólemine qatysty aıyrmashylyq kartografııada burynnan talqylanyp keledi. Oǵan balama kartalar da ár kezeńde usynylǵan.
Solardyń biri — 2018 jyly jasalǵan Equal Earth kartasy. Onyń ereksheligi — elder men qurlyqtardyń aýmaǵyn ózara salystyrǵanda olardyń kólemderiniń araqatynasyn saqtap kórsetýi. Máselen, Afrıka Grenlandııadan shamamen 14 ese úlken bolsa, Equal Earth kartasynda da osy aıyrmashylyq anyq kórinedi.
Alaıda Equal Earth paıda bolǵannan keıin de Merkator kartasy qoldanystan shyqqan joq. Bul másele keıingi jyldary Afrıka elderiniń bastamasymen halyqaralyq deńgeıde jıirek kóterile bastady.
Sonyń biri — Correct the Map, ıaǵnı «Kartany túzeteıik» bastamasy. Ony qoldaýshylar aýmaqtardyń kólemin salystyrý mańyzdy bolatyn mektep oqýlyqtarynda, atlastarda jáne basqa da salalarda Equal Earth sııaqty kartalardy keńirek qoldanýdy usynady.
Sonyń biri — Africa No Filter jáne Speak Up Africa uıymdary bastaǵan Correct the Map, ıaǵnı «Kartany túzeteıik» naýqany. Onyń ókilderi Merkator kartasynyń ornyna elder men qurlyqtardyń aýmaǵyn ózara dálirek salystyrýǵa múmkindik beretin Equal Earth kartasyn keńirek qoldanýdy usynyp keledi.
Bastama eń aldymen bilim berý salasyna nazar aýdarady. Naýqan ókilderi Equal Earth kartasyn mektep baǵdarlamalaryna engizýdi, oqýlyqtar men oqý materıaldaryndaǵy álem kartalaryn jańartýdy usynady. Sonymen qatar mundaı kartalardy buqaralyq aqparat quraldarynda, halyqaralyq uıymdarda jáne basqa mekemelerde de qoldanýǵa shaqyrady.
Correct the Map ókilderi muny tek kartografııalyq dáldik máselesi dep qarastyrmaıdy. Olardyń pikirinshe, adamnyń álem týraly alǵashqy túsinikteriniń biri mektepte kórgen kartasy arqyly qalyptasady. Sondyqtan Afrıkanyń kartada naqty aýmaǵynan kishi bolyp kórinýi qurlyqtyń kólemi men álemdegi orny týraly túsinikke de yqpal etýi múmkin.
2026 jylǵy aqpanda Afrıka odaǵy da bul bastamany resmı túrde qoldady. Uıymnyń sheshiminde Merkator kartasy Afrıka qurlyǵynyń naqty kólemin durys kórsetpeıtini aıtylyp, oǵan múshe memleketterge Equal Earth kartasyn bilim berý salasynda qoldaný usynyldy.
Keıin Batys Afrıkadaǵy Togo memleketi Afrıka elderiniń atynan bastamany BUU deńgeıine shyǵardy. Afrıka odaǵynyń málimetinshe, Togo bul máseleni BUU Bas Assambleıasynyń qaraýyna usynýǵa bastamashy bolǵan.
Bastamany qoldaýshylar bul máseleni tek geografııamen baılanystyrmaıdy. Afrıka odaǵy komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Selma Malıka Haddadıdiń aıtýynsha, Afrıkanyń kartada naqty aýmaǵynan kishi bolyp kórinýi adamdardyń qurlyq týraly túsinigine de áser etedi. Onyń pikirinshe, munyń yqpaly bilim berý men medıadan bastap, saıası sheshimderge deıin baıqalýy múmkin.
Mundaı ustanym Afrıka odaǵynyń resmı qujattarynda da kórinis tapqan. Uıym osyǵan baılanysty elder men qurlyqtardyń naqty aýmaǵyn dálirek kórsetetin Equal Earth kartasyn keńinen qoldanýdy usynyp otyr.
Afrıka odaǵy komıssııasynyń tóraǵasy Mahmýd Álı ıÝsýf ta BUU qarary qabyldanǵannan keıin osy máselege qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, XVI ǵasyrda teńizde baǵyt anyqtaý úshin jasalǵan Merkator kartasy álem aımaqtarynyń kólemin ózara dál salystyrýǵa múmkindik bermeıdi. Ol da halyqaralyq uıymdardy, bilim berý mekemelerin, baspalar men tsıfrlyq platformalardy elder men qurlyqtardyń aýmaǵyn dálirek kórsetetin kartalardy keńinen qoldanýǵa shaqyrdy.
4 qyrkúıekte bul bastama BUU Bas Assambleıasynda daýysqa salyndy. Qarardy 164 memleket qoldap, alty memleket qalys qaldy. AQSh qarsy daýys bergen jalǵyz el bolǵanyn joǵaryda atap óttik. Reuters málimetinshe, Vashıngton bastamanyń ıdeologııalyq sıpatyna qatysty syn aıtyp, BUU nazaryn basqa máselelerge aýdarýy kerek degen ustanym bildirgen.
Osylaısha, buǵan deıin negizinen kartografııa aıasynda talqylanyp kelgen másele sońǵy jyldary Afrıka memleketteri men Afrıka odaǵynyń bastamasymen halyqaralyq uıymdardyń kún tártibine shyǵyp otyr.
Álem kartasy ózgerýi múmkin be
BUU qarary qabyldanǵanymen, bul álem elderi birden jańa kartaǵa kóshedi degendi bildirmeıdi. Qarardyń mindetti zańdyq kúshi joq. Qujatta Merkator kartasyna tyıym salý nemese barlyq memleketke Equal Earth kartasyn mindetti túrde qoldaný talaby da joq.
BUU qujatynda jer aýmaǵyn salystyrý mańyzdy bolǵan jaǵdaıda Equal Earth sekildi aýmaqtardyń araqatynasyn dálirek kórsetetin kartalardy keńinen qoldaný usynylady. Al Merkator kartasy teńiz jáne áýe navıgatsııasy sııaqty baǵytty dál kórsetý qajet salalarda qoldanyla beredi.
Bastamany BUU deńgeıine shyǵarǵan Togo bul jumysty bilim berý salasynan bastaýdy josparlap otyr. Reuters málimetinshe, el bıligi mektepterdegi geografııa materıaldary men kartalardy jańartýdy kózdeıdi. Sondaı-aq bastama aıasynda basqa memlekettermen, halyqaralyq uıymdarmen, bilim berý mekemelerimen jáne tehnologııalyq kompanııalarmen jumys júrgizý josparlanǵan.
Mamandar Equal Earth kartasynyń da ózindik erekshelikteri bar ekenin aıtady. Kartograftardyń túsindirýinshe, Equal Earth aýmaqtardyń kólemderiniń araqatynasyn saqtaýǵa basymdyq berse, basqa kórsetkishterde aıyrmashylyq bolýy múmkin. Osyǵan baılanysty ártúrli kartalar qoldanylatyn maqsatyna qaraı tańdalady. Máselen, Merkator kartasynyń erekshelikteri navıgatsııaǵa qolaıly bolsa, Equal Earth elder men qurlyqtardyń aýmaǵyn ózara salystyrý qajet bolǵan jaǵdaıda paıdalanýǵa arnalǵan.
Ázirge BUU qarary usynym sıpatynda qalyp otyr. Al ony is júzinde qalaı qoldaný ár eldiń, bilim berý mekemeleri men kartografııalyq platformalardyń sheshimine baılanysty. Bastamany kótergen taraptar endigi jumysty osy uıymdarmen jalǵastyrýdy josparlap otyr. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta ózgeris eń aldymen mektep oqýlyqtary, atlastar men tsıfrlyq kartalarda baıqalýy múmkin.
