BUU formatyndaǵy sammıt: Ekologııa – Ortalyq Azııany biriktiretin faktor

Sammıt aıasynda RES 2026 EXPO kórmesi jáne Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń quryltaıshy memleketter basshylarynyń keńesi ótedi.

Bul sammıttiń basty ereksheligi BUU aıasynda qurylǵan jańa dıalog alańy retinde iske qosylýynda jatyr. Aımaq elderi Qazaqstannyń bastamasyna laıyqty ún qosý arqyly Ortalyq Azııadaǵy ekologııalyq problemalardy halyqaralyq deńgeıde bekitilgen resmı qujattar men mindettemeler arqyly júıeli túrde sheshýge daıyn ekenderin kórsetip otyr. Basqasha aıtsaq, buǵan deıingi ekijaqty, úshjaqty ózara kelisimderdiń aýqymyn BUU standartyna saı ýaǵdalastyqtar arqyly keńeıtý, nyǵaıtý múmkindigi týyndady. Sý tapshylyǵy, klımattyń qurǵaqtanýy, Aral daǵdarysy sııaqty ózekti ekologııalyq syn-qaterler aımaq elderiniń arasynda qaıshylyq týyndatatyny týraly túrli boljam aıtylyp qalatyn. Bul sammıt ekologııa Ortalyq Azııany kerisinshe biriktiretin faktor bola alatynyn meńzeıdi. Sondyqtan óńir elderi de, sarapshylar da bul sammıtke bir rettik kórme retinde emes, ınstıtýtsıonaldyq sheshim alańy retinde qarap otyr.

Sammıttiń BUU platformasynda ótetini eki mańyzdy messedjden habar beredi. Birinshiden, aımaqtaǵy ekologııalyq máseleler endi jergilikti deńgeıdegi emes, jahandyq qaýip retinde qarastyryla bastady. Ekinshiden, bul protsesterge halyqaralyq uıymdar men iri donorlar júıeli túrde tartylmaq. Osylaısha Qazaqstan ekologııa taqyrybyn aımaqtaǵy elderdiń ishki saıasatynan shyǵaryp, halyqaralyq kelissózder deńgeıine kóterip otyr.

Osyndaı sammıtti Astanada ótkizý bastamasyn Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev kótergen edi. 

— Teńizge shyǵar joly joq kóptegen damýshy el sý tapshylyǵy, muzdyqtardyń erýi, shóleıttený sekildi ekstremaldy tabıǵı qubylystarǵa dýshar bolyp otyr. Bul problemalardy sheshý úshin óńir elderiniń ortaq kúsh-jigeri men belsendi halyqaralyq qoldaý qajet. Degenmen, meniń oıymsha, klımattyń ózgerýine qarsy kúres sharalary teńgerimdi ári ınklıýzıvti sıpatyn saqtap, elderdiń damý jolyndaǵy suranystaryna saı bolýǵa tıis. Klımattyq ózgeristermen kúreske jumylý maqsatynda Sizderdi kelesi jyly sáýir aıynda Birikken Ulttar Uıymymen birge Astanada uıymdastyrylatyn Óńirlik ekologııalyq sammıtke shaqyramyn, — dedi Memleket basshysy byltyr ótken Teńizge shyǵar joly joq damýshy elderge arnalǵan BUU konferentsııasynda.

Klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq sarapshylar tobynyń tóraǵasy Djım Skea uıymnyń Ortalyq Azııaǵa osyndaı aýqymdy qurammen alǵash kelip otyrǵanyn aıtady.

— Árıne, aımaqta ortaq máseleler men syn-qaterler bar. Astana alańynda tájirıbemizdi bólisýge múmkindik týǵanyna qýanyshtymyz. Ahýal qanshalyqty kúrdeli bolsa da elder problemalardy ózara talqylaý kerek. Ekologııanyń ar jaǵynda energetıka, qaýipsizdik jáne geosaıasat bar. Bul ońaı emes ekenin túsinemiz. Biraq klımattyń ózgerýi sııaqty jahandyq problemany sheshkimiz kelse, birlesip áreket etý qajet. Áıtpese, nátıje de shashyrańqy bolady, — deıdi Djım Skea.

Rasymen de, sammıttiń mańyzyna kelsek, úsh deńgeıde qarastyrýǵa bolady: geosaıası, ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq.

Geosaıası kontekst

Sý tapshylyǵy, shóleıttený, transshekaralyq ózenderge táýeldilik — Ortalyq Azııa elderiniń qaı-qaısysy úshin de sezimtal syn-qater. Buǵan deıin ekologııa aımaq kóleminde tabıǵat máselesi retinde qarastyrylyp kelse, bul joly aımaqtyq turaqtylyq faktory retinde qarastyrylmaq. Sammıt aıasynda memleket basshylary Aral máselesine qatysty keńestiń jıynyn ótkizedi. Bul ekologııanyń saıasat deńgeıine tolyq kóterilgenin kórsetedi.

Qazaqstannyń bul sammıtti uıymdastyrýdaǵy múddesi — ózin kezekti bir halyqaralyq dıalogtiń moderatory retinde kórsetý emes, «jasyl bastamalardy» óńirlik ıntegratsııa quralyna aınaldyrý.

Ekonomıkalyq ólshem

RES 2026 EXPO kórmesine 30-dan astam memleket, 300-den astam kompanııa, 20 myńnan astam qatysýshy jınalmaq. Bul klassıkalyq kórmeden góri ınvestıtsııalyq platformaǵa kóbirek uqsaıdy.

Ásirese Green Invest Forum formaty naqty kelisimder jasalatyn alań retinde qarastyrylyp otyr. Qazaqstan jasyl ekonomıkaǵa kóshý protsesin deklaratıvti deńgeıden naqty kapıtal tartý kezeńine aýystyrýǵa kóshti. Basqasha aıtsaq, jasyl bastamalar teorııalyq talqylaýlardan praktıkalyq dıalog deńgeıine kóshken.

Tehnologııalyq transformatsııa

Kórme jańa energııadan bastap sý menedjmenti, smart city, qaldyqtardy óńdeý, ekotehnologııalar, ESG qarjylandyrý, agrotehnologııalar men jasyl qurylysqa deıingi keń aýqymdy baǵyttardy qamtyp, «tómen kómirtekti ekonomıkaǵa» ótýdiń keshendi sheshimderin usynady. Qazaqstan osy trendterdi Ortalyq Azııa deńgeıinde jergiliktendirýdiń jolyn tabýdy usynyp otyr.

Mysaly, sý resýrstaryn basqarý — Ortalyq Azııanyń ishki turaqtylyǵyn anyqtaıtyn ózekti másele. Bul máselede óńir elderi Frantsýz damý agenttigimen tehnologııa almasýǵa múddeli. Al ekologııa máselesi jan-jaqty eskerilgen smart city sheshiminde Qytaı tehnologııasynyń bási basym. Ortalyq Azııa elderi osyndaı ozyq tehnologııalardy satyp alyp, tutynatyn aımaq bola ma, álde birtindep transformatsııalaýǵa kóshe me? Tehnologııany tutyný bar da, ıgerý bar. Tutyný qysqa merzimde oń áser kórsetkenmen, uzaq merzimde táýeldilikke ákelýi múmkin. Al ıgerý — qysqa merzimde de, uzaq merzimde de jańa sapaǵa kóterilýdiń tetigi. Sońǵysyna qol jetkizý úshin aımaq elderine jeke-jeke talpynbaı, birtutas naryq, ekojúıe retinde áreket etý qajet. Sammıt — osy qajettilikti iske asyrýdyń praktıkalyq qadamy.

Jahandyq ekologııa degende ESG-standarttar men «jasyl» qarjylandyrý birinshi orynǵa shyǵady. Al ESG-standart sııaqty trendtegi talaptar damýshy elderdiń aldyna qosymsha shekteýler tosýy múmkin. Ortalyq Azııaǵa da ekologııalyq talaptardyń ekonomıkalyq ósimdi baıaýlatatyn standarttarǵa aınalmaǵany mańyzdy.

Ortalyq Azııaǵa ortaq synaq

Bulardyń bári — RES 2026 EXPO kórmesiniń iskerlik baǵyty. Al ekologııa tek tehnokratııalyq másele ǵana emes — mádenı qubylys ta. Ekologııalyq qundylyqtar iskerlik orta men naqty ekonomıkada ESG-standarttar kúıinde ornyqsa, qarapaıym halyq arasynda mádenıet retinde qalyptasý kerek. Kórmeniń mádenı baǵyty (eko-sán, kınofestıval, art-kórme) osy maqsattaǵy bastamalar men sheshimderge arnalǵan.

«RES 2026 EXPO» alańy arqyly Qazaqstan ózine óńirlik «jasyl hab» retinde ınvestıtsııa men tehnologııa tartýdy kózdep otyr. Bul maqsatqa kórshiles eldermen básekelesý arqyly emes, kúsh biriktirý arqyly qol jetkizýge múddeli. Ol múddeniń qanshalyqty baıandy bolatyny jarııalanǵan jobalar qalaı iske asyrylatynyna, aımaq elderiniń jalpy saıası erkine baılanysty.

Bul sammıtte qabyldanǵan sheshimder men kelisimder deklaratsııa kúıinde qalmaý úshin kórme alańyna UNEP, TotalEnergies, EDF, Veolia, Schneider Electric, LONGi, China Construction Bank sııaqty iri halyqaralyq uıymdar men energetıka, ekologııa, qarjy jáne tehnologııa salalaryndaǵy jetekshi kompanııalar tartylǵan. Mundaı iri halyqaralyq oıynshylardyń qatysýy kórmeniń artynda aıtarlyqtaı kapıtal men tehnologııalyq resýrstar turǵanyn, sammıttiń ınvestıtsııalyq jáne saıası yqpaly bar platforma bola alatynyn bildiredi.

Nazarbaev Ýnıversıteti Joǵary memlekettik saıasat mektebiniń qaýymdastyrylǵan professory Serik Orazǵalıev bul sammıttiń osyǵan deıingi basqosýlardan aıyrmashylyǵyna toqtaldy.

— Óńirlik ekologııalyq sammıt bastapqydan bir rettik is-shara retinde emes, turaqty dıalog pen úılestirý alańy retinde qolǵa alynǵan bolatyn. Memleket basshylary birlesken deklaratsııa qabyldap, BUU agenttikterimen birlesken besjyldyq is-qımyl baǵdarlamasy bekitiledi. BUU Bas Assambleıasy 2023 jylǵy 19 jeltoqsandaǵy qararymen osy formatty resmı túrde maquldap, saıası salmaǵyn arttyrǵan. Úkimet ókilderimen qatar bıznes, ǵylymı qaýymdastyq pen damý ınstıtýttarynyń qatysýy óńirlik jobalardyń naqty portfelin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

Meniń oıymsha, sammıt nátıjesinde óńirdiń qajettilikterine beıimdelgen jasyl qarjylandyrý tetikteri qurylýy múmkin. Sondaı-aq, Ortalyq Azııaǵa óńirlik klımatqa monıtorıng pen erte eskertý júıesi qajet. Bul sammıt sonyń negizin qalaı alady, — deıdi professor.

Túıindesek, sammıt arqyly tartylatyn ınvestıtsııalar men tehnologııa transferti, iske asatyn ınfraqurylymdyq jobalar Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq modelin ózgertýi múmkin. Sondyqtan sammıtti salmaqty basqosý ǵana emes, Ortalyq Azııanyń damýǵa degen umtylysyn ýaqytpen synaıtyn test deýge bolady.