BUU Bas Assambleıasy qarar qabyldady: álem kartasy ózgere me

4 qyrkúıekte BUU Bas Assambleıasy memleketter men qurlyqtardyń kólemin dálirek kórsetýge baǵyttalǵan «Kartany túzeteıik» qararyn qoldady. Qujatty 164 memleket qoldady, al alty el qalys qaldy. Qurama Shtattar qararǵa qarsy daýys bergen jalǵyz memleket boldy.

Bastamany qoldaýshylardyń basty ýájderiniń biri — kópshilikke tanys Merkator proektsııasyna qatysty. Bul XVI ǵasyrda teńizde júzý maqsatynda jasalǵan Jer betin jazyq kartada beıneleý tásili. Onda Afrıka men Grenlandııa kólemi shamalas bolyp kórinýi múmkin. Alaıda shyn máninde Afrıkanyń aýmaǵy shamamen 14 ese úlken: onyń jer kólemi 30,4 mln sharshy shaqyrym bolsa, Grenlandııanyń aýmaǵy shamamen 2,2 mln sharshy shaqyrym.

Kazinform tilshisi mundaı burmalanýdyń ne sebepti paıda bolǵanyn, bul máseleniń nelikten BUU deńgeıine shyǵarylǵanyn jáne endi álemniń úırenshikti kartasy shynymen ózgere me degen suraqtardy saralap kórdi.

Merkator kartasy teńizshiler úshin jasaldy

Kópshilikke tanys álem kartasynyń nege dál osyndaı bolyp kórinetinin túsiný úshin XVI ǵasyrǵa oralý kerek. Flamandııalyq kartograf Gerard Merkator óziniń áıgili proektsııasyn 1569 jyly usynǵan. Ol eń áýeli teńizde navıgatsııa jasaýǵa arnalǵan. Onyń ereksheligi — baǵytty kartada túzý syzyq boıymen belgileýge múmkindik beredi.

Másele Jerdiń shar tárizdi bolýynda. Onyń betin eshqandaı burmalaýsyz jazyqtyqqa túsirý múmkin emes. Kartograftar muny apelsın qabyǵymen salystyrady: ony sozbaı nemese jyrtpaı arshyp, ústeldiń ústine tegis etip jaıý múmkin emes.

Sondyqtan kez kelgen jazyq kartany jasaǵanda qandaı da bir kórsetkishti dálirek saqtaýǵa týra keledi. Keıbir proektsııalar aýmaqtardyń kólemin jaqsy kórsetse, endi biri baǵytty, qashyqtyqty nemese nysandardyń pishinin dálirek beredi.

Merkator proektsııasynda burmalaný ekvatordan alystaǵan saıyn arta túsedi. Sonyń saldarynan joǵary endikterde ornalasqan Grenlandııa, Kanada jáne Reseı ekvatorǵa jaqyn aýmaqtarǵa qaraǵanda áldeqaıda úlken bolyp kórinedi.

Muny Afrıka men Grenlandııa mysalynan anyq baıqaýǵa bolady. Úırenshikti kartada olardyń kólemi shamalas bolyp kórinýi múmkin. Alaıda Afrıkanyń aýmaǵy Grenlandııadan shamamen 14 ese úlken.

Qurlyqtardyń kólemin basqasha da elestetýge bolady: Afrıka aýmaǵyna AQSh, Qytaı, Úndistan, Japonııa, Meksıka jáne Eýropanyń edáýir bóligin bir mezette ornalastyrýǵa bolady. Al Merkator proektsııasy bul aıyrmashylyqty vızýaldy túrde báseńdetedi.

Bul onyń bastapqy maqsatyna baılanysty. Proektsııa baǵyttardy saqtaıtyndyqtan navıgatsııa úshin óte qolaıly. Alaıda onyń kómegimen aýmaqtardyń kólemin salystyrý durys emes.

Ýaqyt óte kele ony qoldaný aıasy aıtarlyqtaı keńeıdi. Merkator proektsııasy atlastarda, oqý jáne qabyrǵa kartalarynda qoldanyla bastady. Onyń ózgertilgen nusqasy — Web Mercator tsıfrlyq kartografııada keńinen tarady. Ol ınteraktıvti kartalardy ekranda kórsetýge jáne masshtabyn ózgertýge yńǵaıly.

Osylaısha, budan 450 jyldan astam ýaqyt buryn teńizshiler úshin ázirlengen qaǵıda ózgertilgen túrde qazirgi tsıfrlyq kartografııanyń bir bóligi bolyp qala berdi.

Bul másele nege BUU deńgeıine jetti?

Merkator proektsııasynyń kemshilikteri kartograftarǵa burynnan belgili. Osy ýaqyt ishinde onyń kóptegen balamasy ázirlendi. Sonyń biri — 2018 jyly jasalǵan Equal Earth proektsııasy. Bul — teń shamaly proektsııa, ıaǵnı aýmaqtardyń araqatynasyn durys saqtaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan mundaı kartada Afrıka men Grenlandııa arasyndaǵy aıyrmashylyq áldeqaıda anyq kórinedi.

Alaıda jańa proektsııalardyń paıda bolýy Merkatordan tolyq bas tartýǵa ákelgen joq. Keıingi jyldary bul másele ǵylymı pikirtalastan shyǵyp, saıası jáne qoǵamdyq sıpat ala bastady. Buǵan, ásirese, Afrıka elderiniń bastamalary yqpal etti.

Solardyń biri — Africa No Filter jáne Speak Up Africa uıymdary ilgeriletip otyrǵan «Correct the Map» — «Kartany túzeteıik» naýqany. Onyń jaqtastary aýmaqtardyń kólemin durys salystyrý mańyzdy bolǵan jaǵdaıda Equal Earth jáne basqa da teń shamaly proektsııalardy keńinen qoldanýdy usynady.

Bastamanyń bilim berý salasyna qatysty baǵytyna erekshe mán berilip otyr. Uıymdastyrýshylar mektep oqýlyqtary men oqý materıaldaryndaǵy kartalardy jańartýdy, sondaı-aq aýmaqtardyń araqatynasyn dálirek kórsetetin proektsııalardy buqaralyq aqparat quraldarynda, halyqaralyq uıymdarda jáne basqa da mekemelerde qoldanýdy usynady.

Naýqandy qoldaýshylar úshin bul tek kartografııalyq dáldik máselesi emes. Olardyń pikirinshe, adamnyń bala kezinen kórip ósken kartalary onyń álem týraly túsinigine áser etedi. Eger kartada Afrıka shynaıy kóleminen áldeqaıda kishi bolyp kórinse, bul qurlyqtyń álemdegi orny týraly túsinikke de yqpal etýi múmkin.

2026 jylǵy aqpanda bul bastamany Afrıka odaǵy memleketteri men úkimetteri basshylarynyń assambleıasy qoldady. Uıym Equal Earth proektsııasyn paıdalanýdy jaqtap, múshe memleketterdi tıisti oqý materıaldaryn qaıta qaraýǵa úndedi.

Odan keıin bastama Afrıka memleketteri tobynyń atynan BUU Bas Assambleıasynyń qaraýyna shyǵaryldy.

Afrıka odaǵy komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Selma Malıka Haddadı buǵan deıin Afrıka aýmaǵynyń burmalanyp kórsetilýi qurlyqty qabyldaýǵa — bilim men buqaralyq aqparat quraldarynan bastap, keńirek qoǵamdyq jáne saıası túsinikterge deıin áser etetinin aıtqan.

Qarar qabyldanǵannan keıin Afrıka odaǵy komıssııasynyń tóraǵasy Mahmýd Álı ıÝsýf ta sheshimdi quptady. Ol XVI ǵasyrda navıgatsııa qajettiligi úshin jasalǵan Merkator proektsııasy álemniń ártúrli óńirleriniń aýmaǵyn durys salystyrýǵa múmkindik bermeıtinin aıtty. Afrıka odaǵy halyqaralyq uıymdardy, bilim berý mekemelerin, baspalardy jáne tsıfrlyq platformalardy aýmaqtardyń naqty kólemin dálirek kórsetetin kartografııalyq sheshimderdi qoldanýdy birtindep keńeıtýge úndedi.

4 qyrkúıekte qarar jobasy BUU Bas Assambleıasynda daýysqa salyndy. Ony 164 memleket qoldady, al alty el qalys qaldy. Qurama Shtattar qujatqa qarsy daýys bergen jalǵyz memleket boldy.

Reuters málimetinshe, Vashıngton bastamanyń ıdeologııalyq sıpatyn synǵa alyp, BUU basqa máselelerge nazar aýdarýy kerek ekenin málimdedi.

Osylaısha, ondaǵan jyl boıy negizinen kásibı kartograftar arasynda talqylanyp kelgen másele halyqaralyq saıasat deńgeıine shyqty.

Endi álem kartasy ózgere me?

Qarardyń qabyldanýy úırenshikti kartalardyń birden joıylatynyn nemese barlyq memleket Equal Earth proektsııasyna kóshýge tıis ekenin bildirmeıdi. Qujattyń zańdy kúshi joq. Sondaı-aq onda Merkator proektsııasyna tyıym salý nemese memleketterden kartanyń bir ǵana nusqasyn qoldanýdy talap etý qarastyrylmaǵan.

Qarar memleketter men qurlyqtardyń aýmaǵyn durys salystyrý mańyzdy bolǵan jaǵdaılarda Equal Earth jáne basqa da teń shamaly proektsııalardy keńinen qoldanýǵa shaqyrady.

Sonymen birge Merkator proektsııasy praktıkalyq mańyzyn, ásirese navıgatsııa salasynda, saqtap qalady. Óıtkeni onyń erekshelikteri baǵyttardy kórsetýge jáne baǵyt belgileýge qolaıly.

Bastamany BUU deńgeıine shyǵarǵan tarap ózgeristerdi bilim berý salasynan bastaýdy kózdep otyr. Reuters málimetinshe, el bıligi geografııa páni boıynsha mektep materıaldary men kartalardy jańartýdy, sondaı-aq basqa memlekettermen, halyqaralyq uıymdarmen jáne tehnologııalyq kompanııalarmen jumys isteýdi josparlap otyr.

Bul rette Jerdiń absolıýtti dál jazyq kartasy joq. Equal Earth aýmaqtardyń araqatynasyn jaqsyraq saqtaǵanymen, ol da kez kelgen kartografııalyq proektsııa sııaqty basqa parametrler boıynsha belgili bir burmalanýǵa ıe. Sondyqtan mamandar Jerdi beıneleý tásilin naqty maqsatqa qaraı tańdaıdy.

Eger navıgatsııa úshin Merkator proektsııasynyń qasıetteri tıimdi bolsa, Equal Earth elder men qurlyqtardyń naqty aýmaǵyn salystyrý qajet bolǵan jaǵdaıda qolaıly.

Osylaısha, BUU qarary álemniń geografııasyn ózgertpeıdi jáne memleketterdiń shekarasyn qaıta syzbaıdy. Onyń is júzindegi yqpaly jekelegen memleketterdiń, bilim berý mekemeleriniń, baspalar men tsıfrlyq platformalardyń sheshimderine baılanysty bolady. Sondyqtan bolashaqtaǵy eń eleýli ózgerister aldymen mektep oqýlyqtarynda, atlastarda jáne tsıfrlyq kartalarda baıqalýy múmkin.

Eske salaıyq, munyń aldynda BUU Bas Assambleıasy qurlyqtardyń naqty kólemin dálirek kórsetetin álem kartasyn qoldanýǵa kóshý týraly qarardy maquldaǵanyn habalaǵanbyz.