BUU álemge tóngen negizgi jahandyq qaýipterdi atady
ASTANA. KAZINFORM — Álemde jahandyq soǵys qaýpine qatysty alańdaýshylyq kúsheıip otyr. Keıingi eki jylda sarapshylar bul qaterdi alystaǵy qaýip retinde emes, adamzatqa tónýi múmkin eń ózekti jahandyq qaýipterdiń biri retinde baǵalaı bastaǵan. Bul týraly BUU-nyń jańa baıandamasynda aıtylǵan, dep habarlaıdy Kazinform BUU jańalyqtar qyzmetine silteme jasap.
Zertteýge álemniń túkpir-túkpirinen úkimetter, halyqaralyq uıymdar, azamattyq qoǵam, jeke sektor jáne ǵylymı qaýymdastyq ókilderi qatysty. Barlyǵy 1 300 adam 28 túrli saıası, ekonomıkalyq, ekologııalyq, áleýmettik jáne tehnologııalyq táýekelge baǵa bergen. Olar ár qaýiptiń aldaǵy ýaqytta oryn alý yqtımaldyǵyn, onyń saldarynyń aýqymyn jáne halyqaralyq qaýymdastyqtyń oǵan tótep berýge qanshalyqty daıyn ekenin baǵalaǵan.
2024 jylmen salystyrǵanda aýqymdy soǵys qaýpi aldaǵy ýaqytta týyndaýy múmkin qaýipter tiziminde birden 16 orynǵa joǵarylaǵan. Bul — barlyq qaýip arasyndaǵy eń úlken ósim. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 36 paıyzy mundaı soǵystyń saldary aldaǵy bir jyldyń ishinde-aq adamzattyń edáýir bóligine áser etýi múmkin dep esepteıdi. Al 76 paıyzy bul qaýip aldaǵy jeti jylda bolýy yqtımal degen pikirde.
Sonymen qatar respondentter halyqaralyq qaýymdastyqtyń aýqymdy soǵysqa qarsy turýǵa daıyndyǵy tómen ekenin aıtqan. Bul qaýip mańyzdylyǵy, ýaqyt jaǵynan jaqyndyǵy, ózge qaýiptermen baılanysy jáne oǵan qarsy áreket etý daıyndyǵynyń tómendigi boıynsha birden tórt kórsetkishte alǵashqy alty orynnyń qataryna engen.
Keıingi eki jylda álemdegi negizgi qaýipter týraly túsinik te ózgergen. 2024 jyly adamdardy kóbirek alańdatqan ekologııalyq máseleler, jalǵan aqparat pen pandemııa bolsa, qazir geosaıası shıelenis, soǵys qaýpi jáne zań ústemdiginiń álsireýi aldyńǵy orynǵa shyqqan.
— Zertteý nátıjeleri alańdatarlyq. Saıası táýekelder qazir basty orynǵa shyqty. Aýqymdy soǵys qaýpi eki jyl burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda mańyzdy ári jaqyn qater retinde qabyldanyp otyr, — dedi BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh baıandamanyń alǵysózinde.
Saıası qaýipter barlyq óńirde aldyńǵy qatarǵa shyqqan
Qaýipterdi baǵalaýdaǵy bul ózgeris zertteýge qatysqan jeti óńirdiń bárinen baıqalady. Aýqymdy soǵys pen geosaıası shıelenis barlyq óńirde eń mańyzdy on qaýiptiń qataryna kirgen. Onyń altaýynda bul eki qaýip alǵashqy bestikten oryn alǵan. 2024 jyly olar tek bir óńirde ǵana alǵashqy bestikke engen edi.
Jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa baılanysty qaýipter de Ortalyq jáne Ońtústik Azııada, Saharanyń ońtústigindegi Afrıka elderinde jáne Okeanııada eń mańyzdy on qaterdiń qataryna engen.
Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa turǵyndaryn yqtımal jahandyq qarjy daǵdarysy, jasandy ıntellektiniń damýy saldarynan týyndaýy múmkin máseleler jáne tehnologııalyq kompanııalardyń qolyna bıliktiń shoǵyrlanýy alańdatady. Jasandy ıntellektke qatysty qaýipter Eýropa men Soltústik Amerıkada da alǵashqy ondyqqa engen.
Al jańa pandemııalar men bıologııalyq qaýipter qazir barlyq óńirde alǵashqy ondyqtan túsip qalǵan. Eki jyl buryn bul qaterler Shyǵys jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa, Latyn Amerıkasy men Karıb basseıni, sondaı-aq Saharanyń ońtústigindegi Afrıka elderi úshin eń mańyzdy qaýipterdiń biri bolǵan.
Jahandyq qaýipter bir-birimen tyǵyz baılanysty
Baıandamada álemdegi qaýipterdiń bir-birinen bólek qaraýǵa bolmaıtyny aıtylǵan. Respondentterdiń pikirinshe, tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵy, ekonomıkanyń bólshektenýi, jalǵan aqparattyń taralýy jáne halyqaralyq ınstıtýttardyń álsireýi geosaıası shıelenisti kúsheıtýi múmkin. Al geosaıası shıelenistiń kúsheıýi aýqymdy soǵys qaýpin arttyrady.
Saýalnama barysynda anyqtalǵan 705 túrli baılanystyń ishinde geosaıası shıelenis pen soǵys qaýpiniń arasyndaǵy baılanys eń joǵary bolǵan.
Baıandamada jasandy ıntellektke de erekshe nazar aýdarylǵan. JI men basqa da ozyq tehnologııalarǵa baılanysty qaýipter, sondaı-aq tehnologııalyq kompanııalardyń yqpaly men bıliktiń shoǵyrlanýy eki jyl burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda mańyzdy másele retinde qarastyrylady. Respondentterdiń pikirinshe, halyqaralyq júıe dál osy tehnologııalyq qaýipterge qarsy turýǵa eń az daıyn.
Soǵan qaramastan klımattyń ózgerýine qarsy áreketsizdik áli de álemdegi eń mańyzdy jahandyq qaýip bolyp otyr. Bul másele barlyq óńirde joǵary baǵalanǵan. Tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵy da álemniń kóptegen bóliginde eleýli alańdaýshylyq týǵyzady.
Baıandama avtorlary ekologııalyq qaýipterdiń keıbiri reıtıngte tómendegenimen, bul olardyń azaıǵanyn bildirmeıtinin eskertedi. Ózgergeni — adamdardyń bul máselelerdi qanshalyqty mańyzdy ári shuǵyl dep qabyldaıtyny.
Bul rette qoǵam men saıasatkerlerdiń nazary resýrstardyń qalaı bólinetinine tikeleı áser etedi. Sondyqtan nazardan tys qalǵan máseleler qajetti qarjylandyrýsyz qalýy múmkin.
Qaýipterdiń aldyn alýda birlesken is-qımyl mańyzdy
Respondentter jahandyq qaýipterge tıimdi qarsy turýǵa kedergi keltiretin negizgi faktorlar retinde basqarý men úılestirý tetikteriniń álsizdigin, saıası ortaq pikirdiń bolmaýyn, sondaı-aq senim men eseptiliktiń jetkiliksizdigin ataǵan.
Budan bólek, basymdyqtardy durys aıqyndaı almaý, qoǵam, saıasatkerler nemese bıznes tarapynan qarsylyqtyń bolýy, sondaı-aq qajetti derekter men aqparattyń jetispeýi de negizgi kedergilerdiń qatarynda.
Saýalnamaǵa qatysqandardyń 86 paıyzy táýekelderdiń aldyn alýǵa jáne olardyń saldaryn azaıtýǵa bólinetin qarjy jetkiliksiz dep sanaıdy. BUU baıandamasynda qarjy tapshylyǵy tabıǵı apattarǵa qarsy turýǵa jáne halyqaralyq ınstıtýttardyń álsireýiniń aldyn alýǵa kedergi keltiretini aıtylǵan.
BUU ókilderi bul zertteý bolashaqty boljaýǵa arnalmaǵanyn aıtty. Baıandama álemdegi qaýipterdiń qalaı qabyldanatynyn kórsetedi. Alaıda adamdardyń qaýipterge degen kózqarasy saıası sheshimder men qarjynyń bólinýine áser etedi. Demek, búgingi tańda qandaı máselelerge basymdyq beriletini bolashaqta qandaı da bir daǵdarystardyń aldyn alýǵa yqpal etýi múmkin.
— Bir nárse ózgergen joq: respondentter úkimetterdiń birlesken áreketin qaýipterdiń aldyn alýdyń eń tıimdi joly dep esepteıdi. Birde-bir memleket, kompanııa nemese ınstıtýt mundaı qaterlerge jalǵyz ózi tótep bere almaıdy. 2026 jylǵy Jahandyq táýekelder týraly baıandama sheshim qabyldaý kezinde basshylyqqa alýǵa bolatyn mańyzdy derekter usynady. Qazirgi jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy mindetimiz — osy bilimdi durys paıdalanyp, yntymaqtastyq arqyly álemdi qaýipsiz jolǵa baǵyttaý. Bul múmkindikti paıdalaný óz qolymyzda, — dedi Antonıý Gýterrısh.
Eske salaıyq, buǵan deıin Iemenniń ońtústik-batysynda ótken aptada hýsıtter men úkimet kúshteri arasyndaǵy qaqtyǵystar qaıta órship, keminde 46 myń adam úıin tastap ketýge májbúr bolǵanyn jazǵanbyz.
