BUU: Álemde jyl saıyn bes jasqa deıingi bes mıllıonǵa jýyq bala kóz jumady
ASTANA. KAZINFORM - Álemde jyl saıyn bes jasqa deıingi bes mıllıonǵa jýyq bala kóz jumady. Bul málimetter BUU-nyń balalar ólimin baǵalaý jónindegi vedomstvoaralyq toby jarııalaǵan «Balalar óliminiń deńgeıi men úrdisteri» baıandamasynda keltirilgen, dep habarlaıdy Anadoly.
Baıandamadaǵy málimetterge sáıkes, 2024 jyly 4,9 mıllıon bala, onyń ishinde 2,3 mıllıon jańa týǵan náreste bes jasqa tolmaı kóz jumǵan.
BUU baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, zertteýdiń keıingi nátıjeleri balalar ólimin azaıtý baǵytyndaǵy jahandyq progrestiń baıalaýy alańdatarlyqtaı ekenin kórsetti.
Zertteý avtorlarynyń pikirinshe, bul ólimderdiń basym bóligin tıimdiligi dáleldengen jáne qoljetimdi sharalar arqyly aldyn alýǵa bolady.
Baıandamada 2000 jyldan beri bes jasqa deıingi balalar ólimi eki eseden astam azaıǵanymen, 2015 jyldan keıin ilgerileý qarqyny 60 paıyzdan astamǵa baıaýlaǵany kórsetilgen. Avtorlar mundaı zertteý alǵash ret álemdik statıstıkany tolyq qamtyp, ólim sebepterin keshendi túrde taldaǵanyn atap ótedi.
Tamaqtanbaý jáne negizgi qaýipter
Bir aıdan bes jasqa deıingi 100 myńnan astam bala durys tamaqtanǵanbaǵandyqtan kózjumǵan. Eń joǵary kórsetkishter Pákistanda, Somalıde jáne Sýdanda tirkelgen. Bul — atalǵan faktor boıynsha jasalǵan alǵashqy jahandyq baǵalaý. Sarapshylar naqty kórsetkish budan da joǵary bolýy múmkin ekenin aıtady, sebebi tamaqtanbaý ımmýnıtetti álsiretip, basqa da qaýipti aýrýlarǵa beıimdilikti arttyrady, al kóptegen jaǵdaılar statıstıkada tirkelmeı qalady.
-Aldyn alýǵa bolatyn aýrýlardan eshbir bala qaıtys bolmaýy tıis. Alaıda balalar óliminiń aldyn alý salasyndaǵy qadamdardyń baıaýlaýy alańdatarlyq deńgeıge jetti, ári bul jahandyq bıýdjetterdiń qysqarýy jaǵdaıynda bolyp otyr, – dedi BUU Balalar qorynyń (ıÝNISEF) atqarýshy dırektory Ketrın Rassel.
Zertteýshilerdiń aıtýynsha, juqpaly aýrýlar áli de negizgi qaýipterdiń biri bolyp otyr. Álemde bes jasqa deıingi balalar óliminiń 43 paıyzy toǵyz túrli ınfektsııanyń úlesine tıedi. Ómirge kelgennen keıingi bir aıdan keıingi ólimniń negizgi sebepteri bezgek, dıareıa jáne pnevmonııa bolyp otyr.
Ólim-jitim negizinen ınfektsııalar keń taralǵan shekteýli elderde kóp. Olardyń qatarynda Chad, Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy, Nıger jáne Nıgerııa bar. Bul elderde qaqtyǵystar, klımattyq kúızelister, aýrý taratýshy jándikterdiń taralýy, dárige tózimdilik jáne ózge de faktorlar halyqtyń aldyn alý men emdelý qyzmetterine qol jetkizýin shektep otyr.
Jańa týǵan náresteler arasyndaǵy ólim barlyq jaǵdaılardyń jartysyna jýyǵyn quraıdy. Bul osy kezeńdegi ólimniń aldyn alý sharalarynyń baıaý júrip jatqanyn kórsetedi. Negizgi sebepter — shala týýǵa baılanysty asqynýlar, bosaný kezindegi qıyndyqtar jáne ınfektsııalar.
Qaqtyǵys aımaqtaryndaǵy balalardyń táýekeli joǵary
Aımaqtar arasyndaǵy aıyrmashylyq aıqyn kúıinde qalyp otyr. 2024 jyly bes jasqa deıingi balalar óliminiń 58 paıyzy Saharanyń ońtústigindegi Afrıka elderine, taǵy 25 paıyzy Ońtústik Azııaǵa tıesili boldy. Turaqsyz ári qaqtyǵys júrip jatqan óńirlerde ómir súretin balalardyń bes jasqa deıin qaıtys bolý yqtımaldylyǵy basqa aımaqtarmen salystyrǵanda úsh ese joǵary.
Baıandamada sondaı-aq 2024 jyly 5 pen 24 jas aralyǵyndaǵy 2,1 mıllıon bala, jasóspirim jáne jas kóz jumǵany aıtylady. Jas balalar arasynda juqpaly aýrýlar men jaraqattar ólimniń negizgi sebebi bolyp qalsa, jasóspirim kezeńinde qaýip qurylymy ózgeredi: 15–19 jastaǵy qyzdar arasynda basty sebep — ózine zııan keltirý, al uldar arasynda — jol-kólik oqıǵalary.
BUU ókilderi syrtqy kómektiń qysqarýy ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý salasyndaǵy jumystarǵa keri áser etip jatqanyn eskertedi.
BUU Bas hatshysynyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler jónindegi orynbasary Lı Tszıýnhýa bul derekterdi «kóptegen elderdiń turaqty damý maqsattaryna jete almaı otyrǵanyn kórsetetin qatań eskertý» dep atady. Onyń aıtýynsha, bul ólimderdiń aldyn alý joldary belgili, endi saıası erik-jigerdi kúsheıtip, bastapqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómekke turaqty ınvestıtsııa quıý jáne derekter júıesin jetildirý qajet.
Baıandamada balalar densaýlyǵyna salynatyn ınvestıtsııalar damý salasyndaǵy eń tıimdi sharalardyń biri ekeni atap ótiledi. Vaktsınatsııa, durys tamaqtaný baǵdarlamalary jáne bilikti medıtsınalyq kómek mıllıondaǵan adamnyń ómirin saqtap qalýǵa múmkindik beredi.
Osyǵan deıin BUU Bas hatshysy áıelder quqyǵy úshin kúreske qarsylyq kúsheıip kele jatqany týraly aıtqan bolatyn.
