Burynǵy oqý men búginginiń arasy - zertteý

Qoja men Jantas paraleli ómir boıy úzilmeıtin jeli. Dúnıeni ustap turǵan sulýlyq pen ádimilikke jetýdiń jolyn kórkem dúnıe usynbasa da, soǵan baratyn áreketti beınelep jasap, ajaryn asha túsedi. Bilim kúni qarsańyndaǵy áńgimeni bastamas buryn balanyń jan dúnıesine úńilgen «Meniń atyn - Qojany» aýyzǵa alýdyń ózi tegin emes-aý...

Ájelerimiz «oqyǵan» degendi kóp aıtýshy edi. Tipti úlkender «Jer asty oqýyn oqyǵan», «Moldanyń aldyn kórgen» degen sózderdi eskide kóp estigenin aıtyp otyratyn. Búginginiń sózi «Batystyń bilimin alǵan», «Eýropa kórgen» bola ma, joq óz eliniń bilimin alyp, ózin kúnde jetildirip júrgen adamǵa baǵyttala ma - ony bolashaq kórseter. Aıtpaǵymyz sol oqyǵandar men bilimdilerdiń hám bilimdige jol kórseter ustazdardyń búgingi jaı-kúıi. Iá, mekteptiń tabaldyryǵynan endi-endi attaıtyn sábıdiń, jalpy mektepte bilim alyp júrgen balalardyń óz álemin beıneleýi erekshe ǵoı. Taza, kirshiksiz, bala qııalymen aıaýly hám qadirli bolashaǵyna umtylar. Alaıda, bolashaqqa jospar qur armannan turmaıtynyn da bildirip qoısaq abzal. Sebebi, búgingi zamannyń ıesi - bilimdi jandar.

Qarańǵy qazaq kógine...

Qudaıǵa shúkir, osy kúni bizde «qarańǵy» joqtyń qasy. Elimizdiń ustanymy boıynsha, belgili bir bilim deńgeıin tegin alýǵa múmkindik beretin saıasatqa baılanysty osylaı deýge bolatyn shyǵar. 15 jastaǵy jáne eresek halyqtyń saýattylyǵy, halyqty oqýmen qamtamasyz etý kórsetkishi - sol eldiń biliminiń qanshalyqty dárejede ekenin sıpattaıtyny belgili. Qandaı da bir adamnyń shaǵyn bolsa da mátindi oqý, túsiný jáne jazý qabilettiligi arqyly onyń saýatty ne saýatty emesin de anyqtaı alamyz. Saýattylyqtyń dál osy kórsetkishine qatysty bul kúni álemniń kózqarasy ózgergen. Ol jaıynda keıinirek... Qazaqstannyń mysalynda, bizdegi eresek adamdardyń saýattylyq kórsetkishi 100 paıyzǵa jaqyn. Tek... Bizde ǵana emes, dúnıejúzinde de óz eliniń bilim, saýattylyq kórsetkishin anyqtaıtyn óz parametrleri, óz standarttary bary belgili. Sonyń ishinde, PISA halyqaralyq zertteýleriniń reıtınginde Qazaqstan saýattylyǵy boıynsha 65 eldiń ishinde 59-shy oryn alǵan eken. Mundaıda oqýshylardyń naqty jáne jaratylystaný ǵylymdary boıynsha halyqaralyq jáne taǵy basqa olımpıadalardan alǵan júldeli oryndary eske túsip, bul zertteýlerdiń nátıjelerin moıyndamaımyz dep tabandap turyp alýǵa bolatyn shyǵar. Alaıda, zertteýdiń aty - zertteý. Budan ózge, Halyqaralyq matematıka jáne ǵylymı bilim berý salasy boıynsha jyl aralatyp jasalatyn zertteýler de bar eken. Tórtinshi jáne segizinshi klass oqýshylarynyń matematıka men jaratylystanýdan bilim sapasyn baǵalaıtyn zertteýge kóptegen álem elderi qatysady. Bul kórsetkishter boıynsha birese joǵary, birese keri nátıje kórsetip júretinimiz taǵy bar. Aıtqandaı, halyqaralyq jarystardan júlderi oryn alyp keletin oqýshylarymyzdyń nátıjelerine kúmándaný oıymyzda joq. Dál sondaı daryndy balalardyń jankeshtiliginiń arqasynda Qazaqstan biliminiń quldyrap bara jatqan reıtıngisinde óz abyroıyn saqtap otyrǵanyn aıtý kerekpiz. Sóıte tura, bizdegi tómen kórsetkishterge de shyndyqtyń kózimen qarap úırensek, qane? Progress in International Reading Literacy Study (PIRLS) - bastaýysh synyp oqýshylarynyń mátindi oqý jáne túsiný sapasyn zertteýge arnalǵan Halyqaralyq joba besjyldyq merzimmen ótkiziledi. 2011-2020 jyldar aralyǵyna arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynda Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstan atalmysh zertteýge 2016 jyly qatysýdy josparlap otyr. Kúni erteń sol zertteýlerden de «betti basyp» kelmeýimizdiń jaıyn búgin qarastyrsaq kerek-ti. Sarapshylardyń málimdeýinshe elimizde árbir tulǵa mektepte alyp shyqqan bilimniń 15-20 paıyzyn ǵana paıdasyna jaratsa, damyǵan elderde mektepte alǵan biliminiń 40 paıyzyn kádege asyrady eken. Endi oılanyp kórińiz. Biz mektepte alǵan bilimniń qanshasyn keıingi ómirimizge azyq qyldyq? Mektepte kúnbe-kún berilgen tapsyrmany jattap kelip, taqyldap aıtyp berer ozat oqýshyny tárbıelegende onyń búgin alǵan bilimin erteń qalaı jarataryn suradyq pa? Búginginiń bilimindegi taǵy bir másele, kitap oqytý der edik. Kitap oqý - qazirgi jastardyń basty problemalarynyń biri. Resmı derekter mektep jasyndaǵy balalardyń 40 paıyzy ádebı mátindi durys túsine almaıtynyn aıtady. Óz tiliniń ádebıetin túsinbeý qandaı tragedııa ekenin aıtpaı-aq qoıalyq. Eń qarapaıym mysal, sol týǵan eliniń ádebıetin túsinbeıtin urpaq óse kele aýyzeki sóılegeni bolmasa, óz tilinde óz oıyn saýatty ári durys jetkize almaıtyn dárejege jetpeıtin be edi? Iá, búgingi jastarmen óz tilinde sóılesip, durysy túrli áleýmettik jeliler arqyly habar almasyp kórińiz, ózińiz kóz jetkizesiz. Olar qazaqsha saýatty jazýdy - mekteptegi qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimi aldynda dıktant, shyǵarma ne mazmundama jazý dep qana túsinedi-aý degen kúmándi oıǵa kelesiń. Sondyqtan bolar, olar kóshede biz túsinbeıtin jarnamanyń qazaqsha tiline túsinedi. Sondyqtan bolar, olar biz kórgen qatelerdi baıqaımaıdy. Qazirgi mektep oqýshylarynan surańyz, ileýde-bireýi ádebı kitaptardy oqıdy. Tipti, oqyǵan kitabynyń ózi mektep baǵdarlamasynyń aıasyndaǵy ádebıet. Ony qoıshy, búgingi qazaq tili men ádebıeti pániniń ustazdarynyń keıbiri kitapqa aty jáne shyǵarmasy enbegen aqyn-jazýshylardy bilmeıdi. Sondyqtan bolar, búgingi oqýshy úshin qazaq ádebıeti - ótken shaq. Búginginiń shyǵarmasyn, búginginiń keıipkerin oqyta almasaq, mektepti saýatty jazý men saýatty oqý jaıly birdeme aıtqymyz keletini de jalǵan bolyp shyqpaı ma? Búginginiń bilimin alatyn oqýshy - jańa zaman tehnologııasymen jaqsy tanys. Eń qarapaıymy - qolyndaǵy telefony, smartfonyn hám planshetin kúnige on aýdaryp, on tóńkeredi. Olardyń bári áleýmettik jelilerde otyrady deý de - qatelik. Jańa zaman tehnologııasyn utymdy paıdalanyp, elektrondy kitaptar oqyp, ǵylymı-tanymdyq saıttardyń málimetin aqtaratyndar da jetkilikti. Tek, solardyń qazaq tilindegi elektrondy kitaptardy oqyp otyrǵanyn sırek baıqaısyń. Joǵary tehnologııalary damyǵan búgingi zamanda mátin elektrondy túrge kóshken. Túrli uıaly telefondarǵa beıimdelgen elektrondy kitaptar, ádebıetter qazaq tilinde de barshylyq. Solardy oqyp júrgen bolar dep kóńilińdi jubatýǵa bolady. Jańa zamannyń jańa qundylyqtaryn erekshe qadirleıtin búgingi bilim alýshyǵa qansha jerden qaǵaz kitaptyń ıntellektýaldyq jaǵynan joǵary deńgeıde turǵanyn aıtqanyńmen, olar óz telefonyna úńiledi...

Bizdiń zamannyń ustazy

Bilim salasyndaǵy jaǵdaıǵa yqpal etetin, qoǵamdaǵy basty ózgeristerdiń biri - qoǵamnyń ǵaryshtyq jyldamdyqpen ózgerýi. ıAǵnı mektep balany áli ózderi tolyq bile bermeıtin ómirge úıretýi kerek. 2014 jyly mektep tabaldyryǵyn attaǵan bala shamamen 2025-2030 jyldardyń irgetasyn qalaıdy. Al ol zamannyń tehnologııalyq, psıhologııalyq, qoǵamdyq suranystary men ózgeristerin muǵalim men mektep turmaq, burynǵynyń áýlıe-ámbıesi men kórikpel jaýyrynshylar da dál boljaı almas. Sondyqtan da búgingi zamannyń ustazy óz shákirtterin ózgermeli qoǵamnyń shyndyǵyna betpe-bet kele alatyndaı etip tárbıeleı bilýi kerek qoı. Árıne, mektep oqýshylary osy kúni álemniń bet alǵan baǵyty men búgingi shyndyǵyn Ǵalamtor men teledıdardan, tipti qurdastarynan «bilip alýy» múmkin. Sebebi búgingi oqýshy kompıýterdi jaqsy meńgergen, zamanaýı tehnıkanyń «qulaǵynda oınaıdy». Al ustaz she? Ol sol baıaǵy zamanalardan jetken surǵylt bory men kónetoz portfelin qushaqtap qalǵan joq pa? Álde túrli memlekettik bilim sapasyn jaqsartýǵa arnalǵan baǵdarlamalardyń arqasynda alys aımaqtarǵa jóneltilgen ınteraktıvti taqtalary men jańa tehnologııalyq qurylǵylary arqyly oqýshylarynyń nazaryn baýrap ala aldy ma? Muǵalimniń mártebesi tómendep ketkenin kúnde aıta berýge bolar. Alaıda onyń mártebesin kóterý qoǵam tarapynan da, oqýshylar, mektep, kerek deseńiz, muǵalimniń óz tarapynan da júrgizilýi tıis ekenin de umytpaǵan jón-aý. Aýylǵa jıi at basyn buratyn óz tájirıbemizden aıtsaq, shalǵaıdaǵy muǵalim áli kúnge aýyl úshin sút betindegi qaımaq sanalatynyn moıyndaýǵa tiıspiz. Iá, muǵalimniń qadirin kúnde jınalatyn aqshalar, tirshiliktiń kúıbeńi, saıası qoǵamdyq naýqanǵa qatysý mindetttiligi tómendetse, tómendetetin shyǵar. Alaıda, aýylda turaqty tabys taýyp otyrǵan kásip ıesiniń biri - dáriger bolsa, ekinshisi - ustaz. Tek osy turǵydan, ıaǵnı turaqty eńbekaqy ala alatyn múmkindigi turǵysynan muǵalim mamandyǵy - aýyl úshin mártebe ekeni de ras. Qaladaǵy jaǵdaı, árıne, aýylmen salystyrýǵa kelmeıdi. Eń qarapaıym mysal, qalalyq muǵalimderdiń túrli murajaılar men teatrlarǵa, mádenı oryndarǵa, mádenı-ádebı keshterge barýǵa qulqy tómen. Qulqy nege tómen bolsyn, ózi aǵartý isinde júrgender ondaı mádenı oshaqtardan qalǵysy kelmeıtin shyǵar. Bálkim qoǵam tarapynan ustazdar úshin sondaı mádenı mekemelerdi sý tegin qylmaı-aq qoıalyq, arnaıy jeńildikter jasaý týraly oılansaq ta bolar edi ǵoı. Al biz ótpeı qalǵan kitaptar men satylmaı qalǵan bıletterdiń qunyn muǵalimniń jalaqysymen japqymyz keledi. Osy kúni zańa zamannyń ustazy týraly aıtqanda, er muǵalimder men áıel muǵalimderdiń arasalmaǵy týraly da áńgimege bir soqpaı ótpeımiz. Anglııanyń orta mektebinde áıel ustazdardyń salmaǵy - 53%, Frantsııada - 57%, Germanııada - 46%, Reseıde - 80-90% eken. Biz de osy sońǵy mysaldyń aınalasyndamyz-aý degen senimdi oı keledi. Tipti, bastaýysh mektepte dene tárbıesi sabaǵynda bolmasa (onyń ózinde de qazir áıel muǵalimderdiń sany artyp keledi) balalar er adamdy múlde kórmeıdi deýge bolady. Demek, qalaıyq, qalamaıyq búgingi zamannyń naǵyz muǵalimi týraly sóz qozǵaǵanda kóz aldymyzǵa áıel beınesi keledi. Búgingi muǵalim degende elesteıtin taǵy bir beıne - qyzmetshi. Iá, ıá, qyzmetker emes, qyzmetshi. Sebebi, búginde muǵalim men ata-ana qarym-qatynasy da erekshe bir túrge kóshken. Osy kúni bilim berý - qyzmet kórsetýmen teń. Sondyqtan ustazdyń mártebesi - qyzmet kórsetý salasyndaǵy eńbekkerdiń mártebesimen birdeı bolyp qaldy. ıAǵnı ustaz - qyzmetshi. Onyń bala boıyna sińiretin nemese sińirýi tıis rýhanı, tárbıelik qyry kóleńkede qalyp qoıǵan. Búgingi naǵyz ustaz týraly sózdi 21 tamyzda Astana qalasynyń burynǵy ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov te aıtty: «Aqparattyq tehnologııalar qoǵamdyq turmystyń barlyq salasyn qamtyǵan elderde HHІ ǵasyr muǵaliminiń básekelestik basymdyǵy aıqyn kórinedi. Sonymen, sabaq ótkizý barysynda: - paıdalanýdy josparlaǵandyqtan, dáris oqyr kezde oqýshylaryńyzdyń smartfondaryn qosyp qoıýyn ótine alsańyz; - muqııat tekserilgen ári oqytýshylardyń ózderi moıyndaǵan zertteý jobalary úshin ár alýan ınternet-derekkózderin paıdalanýdy talap ete bilseńiz (oqýshylar tek tekserilgen derekkózderdi ǵana paıdalanatyn mektep saıttaryn jasaqtaý tájirıbesi bar); - oqýshylaryńyz ózge elderdegi qurbylarymen birlesken jobalardy atqara alsa; - siz kún saıyn mektepte bolyp jatqan ýaqıǵalar týraly óz blogyńyzda habarlap otyrsańyz; - kásibı damýdyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, blogtardy oqyp, jelilik qoǵamdastyqtarǵa qosylyp, tvıtter joldap, tórtkúl dúnıedegi adamdarmen pikirtalastyryp otyra alsańyz; - ár alýan eldegi áriptesterińizben oqytý josparyńyz jóninde aqyldasa bilseńiz; - ádebı keıipkerdi nemese tarıhı tulǵany zertteýdi oqýshylardan ótinseńiz, olar sol adamdar atynan áleýmettik jelide beıin jasaı alsa; - synyp bólmesinen shyqpastan, ınternet pen tıisti saıttar arqyly... oqýshylaryńyzdy Lývrǵa saıahat shegýge shaqyrsańyz; - óz oqýshylaryńyzdyń erekshe ári táýir jumystaryn búkil álemge tanyta alsańyz jáne t.b. - naǵyz osy zamanǵy ustaz bolǵandyǵyńyz». Iá, ǵajap. Zamanaýı naǵyz ustazdyń óte jaqsy balama nusqasy. Tek, osy kúni muǵalimderdi óz qyzmetinen bólek, jýrnalıst qylyp jibere jazdaǵan (mektepte muǵalimderge jylyna bir ret óz tájirbıesin BAQ betterinde bólisýge resmı bolmasa da mindettep júrgeni jasyryn emes) qoǵam, endi olardy SMM mamanyna aınaldyryp jiberip júrmese deńiz. Áıtpegende, «bizdiń zamannyń muǵalimi qandaı bolýy kerek edi» degende jańa zamanǵa kirpish bolyp qalanatyn shákirtterdi tárbıeleıtin ustazdardyń da sol zamannyń tulǵasy bolǵanyn qalaısyń ǵoı.

Bilimdi, bilgir mektep bolý...

2010 jylǵy derek boıynsha, álemde 300 mln-ǵa jýyq bala mektepke barmaıdy eken. Jalpy bilimdi tegin beretin Qazaqstan mysalynda mektepke barmaıtyn bala joqtyń qasy. Saýatty halyqtyń úles salmaǵy 100 paıyzǵa jaqyn deıtinimiz sondyqtan. Saýattylyq degenimizdiń oqý, jazý, túsine alý ekenin de aıtqan bolatynbyz. Alaıda, osy kúnniń mamandary saýattylyqtyń oqý ne jazý ǵana emes, tipti qaıtalap oqı bilý de emes, bir orynda toqtap qalmaý ekenin aıtady. Al bizde JOO bitirip, ózin saýattylardyń qataryna qosyp qoıyp, úıinde jatqandar qanshama? Qazaqstanda 2012 jylǵy málimetter boıynsha, mektepke deıingi uıymdar sany jeti myńnan asady. Jalpy bilim beretin mektepter sany segiz myńǵa jýyq. 2012 jyly bilim berý salasyna 193695,0 mln teńge ınvestıtsııa salynǵan. Ádette, osyndaı statıstıkany keltirip turyp, bizdiń eldiń bilimdi, saýatty ekenin maqtanyshpen aıtatynymyz bar. Iá, bir nárseni moıyndaýymyz kerek, osy kúngi jurt kóp nárseni biledi. Tipti, qaı bir eldiń bas qalasyn aıt deseńiz, taq ete qalýy múmkin. Onyń bastan ótkergen tarıhyn da tamyljyta áńgimelep berýge qabileti jetedi. Al, ózimizdi she? Ózimizdiń ne tolǵandyryp, ne oılantatynyn, bizge ne qajet ekenin qanshalyqty bilip boldyq? Ózimizge ne qajet ekenin bilip bolmaıynsha, ózimizdi bilimdi ultqa, bilgir ultqa jatqyzý qanshalyqty durys? Iá, osy kúni de ýnıversıtterimiz qańyrap turǵan joq. Stýdentter Qazaqstandy qoıyp, túrli elderdiń ǵajap JOO-larynda bilimmen sýsyndap júr. Olardyń ishinde armanyna adaldary da kóp ekenine sengimiz keledi. Sene otyryp, taǵy bir nárseni moıyndaýǵa májbúrmiz. Buryndary oqý - mártebe edi. Osy kúni oqý - qajettilik. Buryndary qaı JOO-da oqýyn talapkerdiń armany sheshetin edi. Osy kúni bárin UBT-daǵy jınaǵan balyńmen qatar, sen umtylǵan mamandyqqa memleket tarapynan bólingen oryn biledi. Sondyqtan, áıteýir bir oqý úshin, dálirek aıtsaq, stýdent atanyp, dıplom alýyń úshin byltyrǵy jyldyń qorytyndysyn qarap, «myna mamandyqqa túsip qalýym múmkin-aý» dep ýnıversıtetet jaǵalap júrgenderdi kóp kóretin boldyq. Stýdent ataný úshin ǵana ýnıversıtetke túsý degen oıdy da mektep qabyrǵasynan sińirip alatynymyz taǵy bar. Sebebi, osy kúngi mekteptiń bilimdilik kórsetkishteriniń biri - mektep túlekteriniń qansha paıyzynyń JOO grantyn utyp alýyna da baılanysty...

Qaragóz SІMÁDІL