5 el, 15 myń shaqyrym shekara, 101 ótkizý beketi: El terrıtorııasynyń shet-shegi qalaı kúzetiledi
ASTANA. KAZINFORM - Shekara – kartadaǵy syzyq qana emes. Ol el aýmaǵynyń bastalatyn jáne aıaqtalatyn jerin aıqyndap qana qoımaı, memlekettiń qaýipsizdigi, ekonomıkalyq múddesi men tynyshtyǵy túıisetin keńistik. Qazaqstannyń 13,4 myń shaqyrymnan asatyn qurlyq shekarasynda osy sheptiń ár metri baqylaýda bolsa, ótkizý pýnktterinde kún saıyn adamdardyń, kólikter men júkterdiń zańdy qozǵalysy qamtamasyz etiledi.
5 memleket, 15 myń shaqyrym shekara, 101 ótkizý beketi
Qazaqstannyń memlekettik shekarasy Reseı, Qytaı, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Túrikmenstanmen túıisedi. Qurlyqtaǵy shekaranyń uzyndyǵy 13 402 shaqyrym, sý shekarasy 1 730 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Al eldiń shekara perımetrinde 101 ótkizý pýnkti jumys isteıdi. Osyndaı aýqymdy aýmaqtaǵy qaýipsizdik tek shekara shebin kúzetýmen shektelmeıdi: adamdar men kólikterdi ótkizý, júkterdi baqylaý, zańsyz kóshi-qon men kontrabandaǵa tosqaýyl qoıý, Kaspııdegi resýrstardy qorǵaý jáne shekaradaǵy oqıǵalardy retteý de osy júıeniń bóligi.
Qazaqstannyń shekarasynda birneshe rejım qatar qoldanylady, ıaǵnı shekara qaýipsizdigi shekara syzyǵynyń ózinen bastalyp, oǵan jaqyn aýmaqty, ótkizý pýnktterin, teńiz keńistigin jáne teńiz túbindegi resýrstardy baqylaýǵa deıin jalǵasady.
Birinshi deńgeı – memlekettik shekaranyń ózi. Munda shekarany kesip ótý, adamdardy, kólik quraldaryn, júkter men taýarlardy ótkizý tártibi belgilenedi. Qurlyqtaǵy shekara halyqaralyq avtomobıl, temirjol jáne ózge de qatynas joldarynda belgilengen oryndarda, áýe keńistiginde arnaıy áýe dálizderi arqyly, teńizde halyqaralyq teńiz qatynasy joldaryndaǵy teńiz dálizderi sheginde baqylanady.
Ekinshi deńgeı – shekaralyq aımaq. Úkimet belgileıtin bul aýmaqta adamdardyń kirýi, turýy, júrip-turýy jáne túrli is-sharalar ótkizýine arnaıy tártip qoldanylady. Onyń maqsaty – shekarany qorǵaýǵa qajetti jaǵdaı jasaý. Bul rejımdi UQK Shekara qyzmeti Іshki ister mınıstrligimen birlesip baqylaıdy.
Ashyq derekkózdegi resmı málimetke súıensek, qazirgi ýaqytta eldegi 17 oblystyń 14-i Reseı, Qytaı, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan elderimen shektesedi. Al qyzyl syzyqtan 50 shaqyrym qashyqta, ıaǵnı shekara maǵy aýmaǵynda 220,7 myń halqy bar 9 shaǵyn qala (Jarkent, Zaısan, Saryaǵash, Shardara, Shemonaıha, Mamlıýtka, Býlaev, Jetisaı, Jitiqara), 65 aýdan (3,4 mln adam), 1283 aýyldy eldi meken (1,7 mln adam) ornalasqan.
Úshinshi deńgeı – ótkizý pýnkti. Bul jerde shekara arqyly ótetin adamdar, kólik quraldary, júkter men taýarlar tikeleı baqylaýdan ótedi. Qazaqstanda 101 ótkizý pýnkti bar: onyń 51-i avtomobıl, 27-si temirjol, 19-y avıatsııalyq, úsheýi teńiz jáne bireýi ózen pýnkti.
Ótkizý pýnktterinde shekaralyq baqylaýmen qatar kedendik, kóliktik, sanıtarııalyq-karantındik, veterınarııalyq jáne fıtosanıtarııalyq baqylaý uıymdastyrylady. Ár organ óz quzyreti sheginde tekserý júrgizedi, al adamdardy, kólik quraldaryn, júkter men taýarlardy memlekettik shekara arqyly UQK Shekara qyzmeti ótkizedi.
Shekaralyq baqylaýdyń ózi birneshe kezeńnen turady. Adamnyń qujattary men jeke basy tekseriledi, onyń Qazaqstanǵa kirýine nemese elden shyǵýyna zań boıynsha shekteý bar-joǵy anyqtalady. Qajet bolǵan jaǵdaıda bıometrııalyq derekter óńdeledi. Kólik, júk pen taýardy shekaradan ótkizýdiń zańdylyǵyn, barlyq baqylaýshy organdardyń ruqsat belgileriniń bolýyn da osy qyzmet tekseredi.
Bul jerde Shekara qyzmetiniń jumysy tek qujat tekserýmen shektelmeıdi. Onyń ókilettigine tyıym salynǵan nemese kontrabandalyq jolmen ótkiziletin esirtki, qarý-jaraq, oq-dári jáne basqa júkterdi ustaý men alyp qoıý da kiredi. Tipti shekara qyzmeti óz quzyreti sheginde qylmystyq quqyq buzý faktilerin sotqa deıingi tergep-tekserý júrgizip, ákimshilik isterdi de qaraı alady.
Shekara qaýipsizdiginiń taǵy bir bóligi – Kaspııdegi baqylaý. Aýmaqtyq jáne ishki sýlarda kemelerdiń júzýi, balyq aýlaý, júk tasymaldaý, zertteý jáne ózge de qyzmet túrleri arnaıy rejımmen retteledi. Al kontınenttik qaırańda tabıǵı resýrstardy barlaý men ıgerý, jasandy qurylystar salý jáne ǵylymı zertteýler júrgizý tártibiniń saqtalýyn da Shekara qyzmeti baqylaıdy.
Shekaradaǵy qaýipsizdik júıesi tsıfrlyq quraldarǵa da súıenedi. Sol úshin memlekettik shekarany qorǵaýǵa arnalǵan mamandandyrylǵan esepke alý, tsıfrlyq júıelerdi qurý men paıdalaný, óziniń tsıfrlyq obektileriniń kıberqaýipsizdigin qamtamasyz etý kózdelgen. Budan bólek, ótkizý pýnktterindegi baqylaý kezinde adamdardy bıometrııalyq derekterin óńdeý arqyly tekserý qarastyrylǵan.
Shekara buzý statıstıkasy
Osy júıeniń nátıjesin naqty statıstıkadan kórýge bolady. 2026 jyldyń alǵashqy alty aıynda UQK Shekara qyzmeti shekara keńistiginde 22 322 zań buzýshyny ustady. Onyń 16 791-i shetel azamaty boldy.
Osy kezeńde memlekettik shekara arqyly taýarlar men júkterdi zańsyz ótkizýdiń 6 806 faktisiniń joly kesildi. Onyń ishinde 3 153 fakt janar-jaǵarmaı materıaldaryna, 2 504 fakt halyq tutynatyn taýarlarǵa, 751 fakt shetel valıýtasyna, 250 fakt qarý men oq-dárige qatysty boldy. Keminde 148 esirtki faktisi anyqtaldy.
Zańsyz valıýtany áketýge qarsy jumys ta jeke baǵyt retinde kórinedi. Jyl basynan beri 6,9 mlrd teńge somasyna deklaratsııalanbaǵan valıýtany shetelge alyp shyǵýdyń 681 áreketi toqtatylǵan. Maýsymnyń ózinde shekarashylar shetel valıýtasyna qatysty 181 zańsyz ótkizý faktisin anyqtady, olardyń somasy shamamen 2,2 mlrd teńge boldy.
Kaspıı akvatorııasynda jyl basynan beri 75 brakonerlik faktisiniń joly kesildi. Maýsymda ǵana 24,7 shaqyrym brakonerlik qural men 658 keli bolatyn 94 bekire tuqymdas balyq tárkilendi. Al sáýir, mamyr jáne maýsym aılarynda Shekara qyzmeti quzyreti sheńberinde 121 qylmystyq is qozǵady.
Al quqyqtyq statıstıkaǵa súıensek, 2026 jyldyń 1 qańtary men 31 shildesi aralyǵynda Memlekettik shekarany qasaqana zańsyz kesip ótýge qatysty 280 qylmystyq quqyq buzý tirkelgen. Osy bap boıynsha óndiriste bolǵan 328 istiń 224-i aıaqtalyp, onyń 87-si sotqa joldanǵan. Sonymen qatar aınalystan alyp qoıylǵan nemese aınalysy shektelgen zattardyń kontrabandasyna qatysty 6 qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelgen.
Túıindesek, memlekettik shekarany qorǵaý – shekara syzyǵynda kezekshilik atqarýdan áldeqaıda keń uǵym. Onyń ishinde shekaralyq aýmaqtyń rejımin saqtaý, ótkizý pýnktterindegi adamdar men júkterdi tekserý, zańsyz kóshi-qon men kontrabandaǵa tosqaýyl qoıý, teńizdegi ekonomıkalyq múddelerdi qorǵaý jáne tsıfrlyq baqylaý júıelerin paıdalaný bar. Al shekarashylar kún saıyn osy kópdeńgeıli júıeniń qaltqysyz jumysyn qamtamasyz etedi.
