Búgin - Uly Otan soǵysynyń bastalǵan kúni

Gıtler 1939 jyly bastalǵan ІІ Dúnıejúzilik soǵysta Batys Eýropa elderiniń kóbin jaýlap alǵannan keıin, KSRO-ny basyp alýǵa daıyndyqqa kiristi. 1940 jyly 18 jeltoqsanda KSRO-ny qysqa merzimde basyp alý maqsatynda daıyndalǵan «Barbarossa» josparyna qol qoıdy. Bul jospar boıynsha Germanııa KSRO-ǵa qarsy negizinen úsh baǵytta shabýyl jasap, 8-10 apta ishinde soǵysty aıaqtaý kerek boldy. Birinshi baǵyt - Lenıngrad, ekinshi baǵyt - Máskeý, úshinshisi - Kıev qalalary. Soǵystyń túpki maqsaty - sotsıalıstik el KSRO-ny joıý edi. 1941 jyly «Barbarossa josparyn» júzege asyrý úshin KSRO shekarasyna 190 dıvızııa, onyń 153 dıvızııasy Germanııadan, 5,5 mln adam, 47 myń zeńbirek, 4300 tank jáne 5 myń áskerı ushaq shoǵyrlandyryldy. Mundaı qarýly kúshti jınaqtaý adamzat balasynyń tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan. Keńes úkimeti Fın soǵysynan keıin ǵana áskerı kúshterdi qaıta quryp, jańa qarý-jaraqtarmen jabdyqtaýǵa kirise bastaǵan edi. Soǵys qarsańynda KSRO-nyń ásker qatarynda 5,3 mln adam boldy. Batys shekarada 2,7 mln. adam, 170 dıvızııa, 147 tank jáne 1510 ushaq, 375 ár túrli zeńbirekter boldy. Osy kezde Keńes Armııasynyń qataryn tazartý men repressııa keń etek aldy. Keńes Armııasynyń qataryndaǵy 5 marshaldyń úsheýi repressııaǵa ushyrap (M.N.Týhachevskıı, V.K.Blıýher, A.I.Egorovtar), atyldy. 1937-1938 jyldardaǵy repressııa barysynda 40 myń ásker basshylary tutqyndaldy. 1941 jyly soǵys bastalarda áskerı jáne saıası basshylardyń 70-75%-y jańadan kelgen, tájirıbeleri joq jas adamdar boldy.

Sóıtip, Germanııa áskeri basyp kiren 22 maýsym kúni Barents teńizinen Qara teńizge deıinge aralyqta orasan zor shaıqas bastaldy. Jaý soqqysyna birinshi bolyp shekaradaǵy 485 zastava qarsy turdy. Bul zastava Belorýssııanyń batysynda ornalasqan bolatyn. Jaý kúshteriniń basymdyǵyna qaramaı, olardyń birde-bireýi buıryqsyz óz oryndaryn tastap ketpesten, sońǵy qarýlary qalǵansha shaıqasty. Olardyń bári qaza boldy. Brest qalasynyń qorǵanysy keńes jaýyngerleri erliginiń jarqyn mysaly boldy. Jan-jaqtan túgel qorshaýda qalǵan olar azyq- túliksiz, sýsyz bir aı nemis-fashıst áskerleriniń shabýyldaryn tejep turdy. Olar: maıor P.M.Gavrılov, kapıtan Zýbachev, polk komıssary E.M.Fomın, qazaqstandyq Ó.Jumatov pen E.Fýrsovtar edi. Keńes áskerleri keskilesken tabandy kúres júrgize otyryp, sheginýge májbúr boldy.

22 maýsym kúni kúndizgi saǵat 12-de elimizdiń barlyq radıostantsııalary Keńes úkimeti atynan sóılegen V.M.Molotovtyń keńes halqyna úndeýin taratty. Úndeýde fashıstik Germanııanyń tosynnan soǵys ashqanyn, onyń túpki maqsaty keńes halqyn quldyqqa kóndirý ekenin aıta kelip, «Bizdiń isimiz adal, jaý jeńilýi kerek, jeńis bizdiki» dep aıaqtady. Eldiń batys bóliginde soǵys jaǵdaıy engizildi. KSRO halyq Komıssarlary Keńesi men BKP(b) Ortalyq Komıteti 1941 jyly 29 maýsymdaǵy málimdemesinde keńes halqyn elimizdiń árbir súıem jerin qorǵap qalýǵa, maıdandaǵy áskerlerge jan-jaqty kómek uıymdastyrýǵa shaqyryp, eldiń búkil ómirin maıdan múddelerine baǵyndyrý kerek ekenin aıtty. «Bári de maıdan úshin, bári de jeńis úshin» degen úndeý búkil kópultty keńes halqynyń jaýyngerlik uranyna aınaldy.

Soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap qazaqstandyqtar barlyq maıdanda shaıqasty. Olar Otan úshin fashısterge qarsy baǵyttalǵan urysqa aıanbaı kiristi. Qazaqstanda uıymdastyrylǵan kóptegen áskerı bólimder maıdanǵa jiberildi. Dańqty Brest qamalyn qorǵaýshylardyń qatarynda myńdaǵan qazaqstandyqtar boldy. Olardyń arasynda Ǵ. Jumatov, V. Fýrsov, K. Turdıev, Sh. Sholtyrev, K. Imanqulov, E. A. Kachan t. b. jaýmen jan aıamaı shaıqasyp, erliktiń úlgisin kórsetti. 1941 jyly 24 maýsymda 219 atqyshtar polki Lıtvanyń Shıaýlıaı qalasynda alǵash ret urysqa kiristi. Qazaqstandyqtar jaý áskerlerimen Peremyshev, Mýrmansk, Odessa, Sevostopol, Stalıngrad túbindegi, Ýkraına, Belorýssııa jerindegi janqııarlyq qarsylyǵyna qaramastan nemister soǵystyń bastapqy kezinde úlken basymdylyqqa ıe boldy.

Qazaqstandyqtardyń jaýyngerlik dańqy, ásirese, Máskeý túbindegi shaıqasta shyqty. Respýblıkada jasaqtalǵan 316-atqyshtar dıvızııasyna Máskeýge aparatyn negizgi ózekti joldyń biri - Volokalamsk tas jolyn qorǵaý tapsyryldy. Munda Baýyrjan Momyshuly basqarǵan 1075 ulan atqyshtar polki jaý shabýylyna erlikpen toıtarys berdi. 28 tank joıýshylar («28 panfılovshy») toby Dýbosekovo razezinde jaýdyń 18 tankisin joıyp jiberdi. Rotanyń saıası jetekshisi V. G. Klochkov «Rossııa keń-baıtaq, biraq sheginerge jer joq, artymyzda Moskva» uranyn kóterdi. Onyń bul sózi búkil maıdanǵa tarady. Keıinnen «28 panfılovshy» erligi ańyzǵa aınaldy. Olar qasyq qany qalǵansha shaıqasty. Bári derlik qaza tapty, biraq jaýdy ótkizbedi. Sondaı-aq Máchkeýdi qorǵaý tarıhyna panfılovshylar dıvızııasy bólimderiniń saıası jetekshileri P. V. Vıhrov, M. Gabdýllın, avtomatshylar T. Toqtarov, R. Amangeldıev máńgi óshpes iz qaldyrdy.

Soǵys jyldarynda Keńes Armııasynyń qataryna 1 mln. 200 myńnan asa qazaqstandyqtar shaqyryldy, 20-dan astam atqyshtar dıvızııasy men basqa da áskerı bólimder quryldy. Maıdanǵa 14,1 myń júk jáne jeńil avtomobılderi, 1,5 myń shynjyr tabandy traktor, 110,4 myń jylqy jiberildi.

Júzdegen myń qazaqstandyqtar erligi úshin ordendermen jáne medaldarmen marapattalyp, qazaqstandyq 500-den astam jaýynger Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy, onyń ishinde shyǵystyń qos shynary atanǵan eki qyz - Álııa Moldaǵulova men Mánshúk Mámetova boldy. Tórt qazaqstandyq T. Bıgeldınov, S. Lýganskıı, I. Pavlov, L. Beda eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Reıhstagta R. Qoshqarbaev jeńis týyn tikti. Soǵystan keıin Batyr juldyzy kórnekti ásker basshysy B. Momyshulyna berildi.

Uly Otan soǵysynda KSRO 27 mıllıon adamynan aıyryldy. 600 000-ǵa jýyq qazaqstandyq maıdanda sheıit boldy.