Búgin - Temeki shegýden bas tartýdyń halyqaralyq kúni
ASTANA. 15 qarasha. QazAqparat - Shylym shegýden bas tartýdyń halyqaralyq kúni qarasha aıynyń úshinshi beısenbisinde atap ótiledi.
Ol 1977 jyly Amerıkandyq onkologııalyq qoǵammen bekitildi.
Búgingi kúni QR zańnamasynda temeki ónimderin jarnamalaýǵa jáne olarǵa demeýshilik etýge shekteýler engizildi, kámeletke tolmaǵandarǵa temeki satýǵa, jekelegen qoǵamdyq oryndarda shylym shegýge tyıym salyndy. Temeki ónimderin óndirýshiler satyp alýshylarǵa óz ónimderiniń quramynda bar nıkotın men qaramaı zattarynyń kólemi týraly aqparat berýi tıis.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetterine sáıkes:
- álemde ókpeniń qaterli isiginiń 90 paıyzy, bronhtardyń sozylmaly aýrýynyń 75 paıyzy jáne júrek syrqattarynyń 25 paıyzy shylym shegýden bolady;
- árbir on sekýnd saıyn jahanda temekige qumar bir adam óledi (2020 jylǵa qaraı bul deńgeı úsh sekýndta bir adamǵa deıin artýy múmkin);
Statıstıkalyq derekterge qaraǵanda, jyl saıyn temeki, spırttik ishimdik sııaqty zııandy zattardyń saldarynan emdelýge azamattar 5 mıllıard AQSh dollarynan astam qarjy jumsaıdy. Temeki ónimderin shyǵaratyn kompanııalar Qazaqstannan 2 mıllıard AQSh dollarynan astam paıda túsiredi. Negizinen, bul ónimniń 90 paıyzy Qazaqstanǵa syrttan tasymaldanady.
Jyl saıyn Qazaqstannyń temeki naryǵyna 30 mıllıard dana shylym túsedi. Bul sandy adam basyna shaqqanda, eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin kúnine 9 shylymnan keledi. Qazirgi kezde Qazaqstanda 4,2 mıllıon adam temekige áýes.
Temeki - quramynda nıkotın (nicotiana) jáne tórt myńǵa jýyq ýly zat bar temeki ósimdiginiń maıdalanǵan, qurǵatylǵan jáne qoldanýǵa daıyn kúıdegi japyraǵynan jasalady. Temeki - japyraǵynda tanın, jelim, shaıyr, krahmal jáne alkoloıdtar bar. Eń kóp mólsherde nıkotın alkoloıdy bar. Nıkotın sýlfat tuzdary aýyl sharýashylyǵynda qurt-qumyrsqany óltirý úshin qoldanylady. Nıkotın - tsıamınge para-par ý. Nıkotın ýly zat bolǵandyqtan, medıtsınada dári retinde qoldanylmaıdy. Máselen, 5-6 tamshy nıkotındi ıtke berse, ol sol zamatta ólip ketedi. Al, bir qorap temekiniń quramyndaǵy nıkotındi ınemen shanshysa, adam lezde kóz jumady. Alaıda, adam aǵzasy nıkotındi qan arqyly emes tynys jolymen qabyldaıtyndyqtan, birden emes, «baıaý ólim» arqyly óz túbine ózi jetedi.
