Búgin Muhtar Áýezovtyń týǵanyna - 115 jyl

M.Áýezov 28 qyrkúıekte burynǵy Semeı ýezi, Shyńǵys bolysyndaǵy Qasqabulaq degen jerde týyp, balalyq shaǵy kóshpendi aýylda ótti. Bolashaq jazýshy uly Abaı óz shyǵarmalarynda sonsha tereń ári janjaqty sýrettegen sol kezdegi qazaq qoǵamynyń sıpaty mol, qaıshylyqqa toly ómir turmysyn kózimen kórdi. Semeı qalasynda medresede, onan soń bes klastyq orys mektebinde, al 1915-1919 jj. muǵalimder semınarııasynda bilim alǵan. 1917 jyly semınarııada oqyp júrgen kezinde halyq ańyzy boıynsha «Eńlik-Kebek» pesasyn jazady. Bul qazaq ulttyq dramasynyń qarlyǵashy edi. Osy pesasy men 1921 jyly jazylǵan «Qorǵansyzdyń kúni» atty alǵashqy áńgimesi arqyly óziniń jazýshylyq erekshe darynyn aıqyn tanytty. Sol jyldarda Semeıde, Orynborda ár túrli qyzmet isteı júrip, Alash partııasynyń kósemderi Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, basqa da belgili ádebıet, mádenıet qaıratkerlerimen jaqyndasady. «Abaı» jýrnalyn shyǵarýǵa atsalysady. «Oıan, qazaq» dep uran tastaǵan qozǵalys, olardyń demokratııalyq ıdeıalary Áýezovtiń ómirlik maqsatnysanasyn belgileýine tirek boldy. Alashorda qaıratkerleri ókimet oryndarynan, resmı saıasattan yǵystyryla bastaǵan soń, 1923 jyldan bastap kórkem ádebıet salasyna bar kúshqýatyn jumsap, ónimdi eńbek etýge kirisedi. 1923-1926 jj. «Oqyǵan azamat», «Qyr sýretteri», «Úılený», «Eskilik kóleńkesinde», «Kinámshil boıjetken», «Qaraly sulý» áńgimesin jazady.

1923-1928 jj. Lenıngrad ýnıversıtetinde oqyp, til men ádebıet fakýltetin bitiredi. Odan keıin Tashkentte Ortaazııa memlekettik ýnıversıtetiniń aspırantýrasynda shyǵys folklory boıynsha mamandandy. Lenıngradta (qazirgi Sankt-Peterbor) oqyǵan sońǵy jylynda eki tamasha povest jazǵan: «QarashQarash» pen «Kókserek».

Saıası qyzmetten bas tartyp, biryńǵaı zertteýge oıysqan kezde, ol ádebıetshige de sol saıasattyń shyrmaýynan shyǵý qıyn ekenin uǵa bildi. Ondaǵan jyldar boıy oǵan ultshyldyq, baıshyldyq ıdeıalardy jaqtaýshy degen kiná taǵylyp keldi. Qýdalaý kórip, 1930-1932 jj. qamaýda boldy, tutqynnan qutylý maqsatymen ashyq hat jazdy.

Áýezovtiń tarıhı taqyrypqa barýynyń tamyry tereńde jatyr. Tuńǵysh kórkem týyndysy «EńlikKebek», onan keıin «Han Kene» men «Qıly zaman», «AımanSholpan», «Qaraqypshaq Qobylandy» dramalary da osyny ańǵartady. Bulardyń keıbireýi el arasynda keń taraǵan, burynnan belgili sıýjetke qurylsa, «Han Kene», «Qıly zaman» tarıhta bolǵan naqtyly oqıǵalardy arqaý etken.

Áýezov 20jyldardyń ózinde proza men dramatýrgııada keleli týyndylar berip, qazaq ádebıetiniń klassıgine aınaldy. Otyzynshy jyldary bir top áńgime («Qasenniń qubylystary», «Іzder», «Shatqalań», «Qum men Asqar», «Búrkitshi»), pesalar («Aıman-Sholpan», «Tas túlek», «Shekarada», «Túngi saryn») jazady.
30jyldarda Abaı murasyna ár qıly baǵa berilip, onan keıin de qymqıǵash pikirler aıtylyp júrgende, Abaıdy tereńdep, keńinen tanýdy ózine ómirlik maqsat etý ol kezde biliktilik, danalyq qana emes, úlken erlik te bolǵany haq. Kesek, keń tynysty, san mıllıon oqyrmandardyń júregine jol tabatyn kórkem shyǵarma arqyly Abaıdy álemge áıgileý úshin Áýezov qandaı qajet bolsa, Áýezovtiń dúnıe júzi mádenıetiniń bıigine kóterilýine Abaı murasy, Abaıdyń ónerpazdyq, oıshyldyq dástúrindeı úlken tirek sondaı qajet edi.

1936 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde «Tatıananyń qyrdaǵy áni» deıtin prozalyq úzindi jarııalandy. Bul - bolashaq romannyń bir taraýy edi. Osydan soń, 1940 jyly, L.Sobolevpen birlesip «Abaı» tragedııasyn jazdy.

Muhtar Omarhanuly 15 jyl boı «Abaı joly» atty óziniń 4 tomdyq dańqty tarıhı romanepopeıasyn jazdy. Munyń «Abaı» atalǵan birinshi kitaby 1942 jyly, ekinshisi 1947 jyly jaryq kórdi. Orys tiline aýdarylǵan. «Abaı» romanynyń eki kitaby 1949 jyly 1-dárejeli KSRO Memlekettik syılyǵyn aldy. Tórt kitappen bitken epopeıa 1959 jyly Lenındik syılyqqa ıe boldy. «Abaı joly» 30 tilge aýdarylyp, dúıim dúnıe oqyrmanynan óte joǵary baǵa aldy.

Kórkem tárjime jumysyna belsene atsalysyp, I.Týrgenevtiń «Dvorıan uıasyn» aýdardy, KSRO jazýshylarynyń ІІ sezinde kórkem aýdarma týraly arnaýly baıandama jasasty.

Úlken ǵalym, pedagog Áýezov qazaq ádebıeti tarıhyn zertteý, ádebıet kadrlaryn daıarlaý jóninde sheksiz kóp eńbek sińirdi. Abaıtaný ǵylymynyń negizin saldy, kóp tomdy «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» qazaq folkloryna arnalǵan tomynyń (1960) negizgi avtory jáne redaktory boldy. Qyrǵyzdyń «Manas» eposy týraly monografııa jazdy.

KSRO Jazýshylar odaǵy Prezıdıýmynyń, Beıbitshilikti qorǵaý keńesi komıtetiniń, Lenındik syılyqtar jónindegi komıssııanyń múshesi, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń kóp jyldar boıy professory bolǵan Áýezov 4-5-saılanǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty retinde de zor qoǵamdyq mindet atqardy.

«Abaı joly» epopeıasynan keıin dáýir shyndyǵyn sýretteıtin keń aýqymdy jańa epopeıa jazýǵa kirisken edi. Sonyń «Ósken órken» atty 1kitabynyń nusqasyn salyp ketti. Ol 1962 jyly jarııalandy.

Ádebı eńbegi úshin jazýshy 1957 jyly Lenın ordenimen marapattaldy. 1961 jyly 27 maýsymda qaıtys bolǵannan keıin, respýblıka úkimetiniń qaýlysymen Qazaq KSR ǴA Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna, Qazaqtyń memlekettik akademııalyq drama teatryna Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń esimi berildi. Jazýshynyń ádebımemorıaldyq mýzeıi ashyldy, Almaty qalasynyń bir aýdany, birqatar mektepter, kósheler qalamger esimimen atalady. Týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı merekesi ıÝNESKO sheshimimen dúnıejúzilik deńgeıde atalyp ótti. Shyǵarmalar jınaǵynyń 50 tomynyń 36 tomy jaryq kórdi (1998-2008).

Shyǵarmalary: Shyǵarmalarynyń 12 tomdyq jınaǵy. 1-12t., A., «Jazýshy», 1967-1969; Pýt Abaıa. Bıblıoteka vsemırnoı lıteratýry, ser. 3, t. (135), M., 1971; Shyǵarmalarynyń 20 tomdyq tolyq jınaǵy. A., «Jazýshy», 1979-1986.