Búgin Abaıdyń týǵanyna 172 jyl toldy

Jyl saıyn 10 tamyzda atap ótsek te, zııaly qaýymnyń basym bóligi Abaıdyń shynynda, týǵan kúni 23 tamyz dep esepteıdi. 1917 jyly eski jyl qaıyrý boıynsha sol ýaqytqa deıingi merzimge jańa kúntizbe boıynsha 13 kúnniń qosylǵanyn eskersek, rasynda da aqynnyń ómir esigin ashqan kúndi 23 tamyz dep aıtýǵa bolady. Tipti Qaıym Muhamedhanulynyń ózi kózi tirisinde sońǵy nusqany durys dep aıtyp ketken desedi. Biraq Abaıdyń týǵan kúni jyldaǵy dástúr boıynsha 10 tamyzda toılanyp keledi.

Abaı (Ibragım)  Qunanbaıuly 1845 jyly 10 (nemese 23) tamyzda qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy Abaı aýdanynda ómir esigin ashqan. Ákesi Qunanbaı Óskenbaıulynyń óz zamanynda tobyqty rýyna basshy, ýezdiń aǵa sultany bolǵany belgili. Anasy Uljan men ájesi Zereniń tárbıesinde ósken Abaı óse kele Semeıdegi Ahmet-Rıza medresesinde bilim alǵan. Arab, parsy syndy shyǵys halyqtarynyń tilin bilýi Abaıdyń aldynda bilimniń ushan-teńiz kókjıegin ashyp, Shyǵystyń Naýaı, Nızamı, Jamı, Saadı, Hafız, Fırdoýsıdyń shyǵarmalaryn sýsyndatqan.

Áke talaby jas Abaıdy el tirligine aralastyryp, el basqarýǵa baýlýdy uıǵarǵan edi. Osylaısha, Qunanbaıdyń erkimen 13 jasynda elge qaıtyp kelgen Abaı qazaq dalasyna ydyraı bastaǵan rýlyq qatynastardyń kereǵar qaıshylyqtary men áleýmettik teńsizdiktiń zardaptaryn túısinip ósedi. Keıin «Bolys boldym, minekı» degenindeı, 1870 jyldardyń ishinde Qońyr-Kókshe eline bolys bolady. Abaı el ishindegi jer men jesir daýyna aralasyp, ádil tórelik etedi. Óz ómirinde Semeıge aıdalyp kelgen Mıhaelıs, Dolgopolov, Leontev qatarly demokrattarmen tanys-bilis bolǵan. Ozyq oıly zııalylardyń saıası-áleýmettik kózqarasy Abaıǵa da áser etkeni daýsyz. Biraq Muhtar Áýezovtyń «Keıin orys tilin bilip, orystyń uly mádenıetin mol, tereń tanı bastaǵan Abaı Pýshkınniń ózinen, Belınskıı, Gertsen, Chernyshevskıı, Saltykov-Şedrın, Nekrasovtardyń muralaryn oqyp, keń, tereń tárbıe aldy. Abaıdyń klassık aqyn bolǵan mańyzyn, áleýmettik kózqarasyn tek Mıhaelıs áserinen dep qoısaq, ári Abaıǵa, ári orys halqynyń uly murasyna jáne uly danalaryna qııanat sóz bolar edi.

Abaı orystyń aqyn-jazýshylarymen birge Eýropanyń Gete, Baıron syndy aqyndaryn, Spenser, Lıýıs, Darvın, Dreper syndy ǵulamalarynyń týyndylaryn oqyǵan.

1891 jyly Orazbaı bastaǵan daý birneshe jylǵa deıin sozylady. Bul shıelenistiń aıaǵy 1898 jylǵy Muqyr saılaýyndagy janjalǵa, Abaıǵa jasalǵan qastandyqqa ákep soqtyrady. Aqyn bul janjaldyń barsha jıirkenishti syryn, óziniń aq ekendigin Senatqa hatynda barynsha aıǵaqty derektermen dáleldep beredi. «Myńmen jalǵyz alysyp», «molasyndaı baqsynyń, jalǵyz qaldym tap shynym» deıtin Abaıdyń óleńderinen-aq aqyn ómiriniń kúreske toly bolǵanyn ańǵarýǵa bolady.

Abaı óleń jazýdy 10 jasynda («Kim eken dep kelip em túıe qýǵan...») bastasa, óz óleńderine shyǵarýdy shamamen 1880-1997 j.j. aralyǵynda kóbirek qolǵa alǵan. Óleńderin árkimderdiń atymen taratyp, Kókbaı atynan bastyrǵan aqyn jazǵan óleńderin jınaýdy shákirtterine eskertken. Al qara sózben jazylǵan ǵaqlııa-ósıetterin 1890-1898 jyldar aralyǵynda qolǵa alǵan.

1890 jyldardan keıin Abaıdyń basyna aýyrtpalyq túsip, inisi Ospan jaryq dúnıemen qoshtasady. Taǵy birneshe jyldan keıin áskerı bilim alǵan, úlken úmit kútken balasy Ábdirahmannan, odan ary Maǵaýııadan kóz jazýy aqyndy birjolata qajytyp jibergen edi. Qabattasqan qaıǵy qasiretterge shydamaǵan Abaı Maǵaýııanyń qazasynan keıin qyryq kúnnen soń dúnıe salady. Aqynnyń Jıdebaı mekenindegi jerlengen jerinde qazaqtyń uly eki perzenti - Abaı men Shákárimge degen urpaqtyń óshpes mahabbatynyń, izgi qurmetiniń belgisindeı bolyp, sáýlet óneriniń sońǵy úlgisimen salynǵan qos munaraly keshendi alyp mazar tur.

Abaıdyń aqyl-oıynan týǵan murasy - aınalyp kelgende Alashqa úndes qazaqtyń ulttyq ıdeıasy edi. Aqynnyń uly júregi toqtaǵannan keıin de Álıhan Bókeıhanulynyń aqyn shyǵarmalaryn jınaqtap, basyp shyǵarýǵa kúsh salýy, Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń bas aqyny» dep baǵa berýi de sondyqtan.