Brıýssel baǵyty: Qazaqstan úshin Belgııa nesimen mańyzdy
ASTANA. KAZINFORM – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Belgııa koroldigine resmı saparmen barady. Bul sapar Astana men Brıýssel arasyndaǵy saıası dıalogqa ǵana emes, saýda, ınvestıtsııa jáne tehnologııa salalaryndaǵy yntymaqtastyqqa serpin berýi múmkin. Kazinform tilshisi eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń negizgi baǵyttaryn saralady.
Eýropa esigi
Bıyl Qazaqstan men Belgııa arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornaǵanyna 34 jyl toldy. Qazaqstan 1993 jyly Brıýssel qalasynda óz elshiligin ashqan bolatyn. Al Belgııanyń Qazaqstandaǵy dıplomatııalyq ókildigi 2006 jyly jumys isteı bastady. Osy aralyqta qos memlekettiń alys-berisi, ekijaqty baılanysy úzilgen emes.
Brıýssel – Eýropalyq odaqtyń saıası ortalyǵy, EO-nyń negizgi ınstıtýttary men halyqaralyq uıymdar shoǵyrlanǵan qala. Sondyqtan dostas el Qazaqstan úshin Eýropamen strategııalyq dıalog júrgizetin mańyzdy alań sanalady. Qazir de Astana Brıýsseldi Eýropalyq odaqtaǵy negizgi saıası ári ekonomıkalyq seriktes retinde qarastyrady. Muny Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jyly Brıýsselge jasaǵan alǵashqy resmı sapary barysynda aıtqany este.
Qazir de taraptar saýda-ekonomıkalyq yqpaldastyqty ilgeriletýge nıetti. Jahandyq ekonomıka men logıstıka júıesi túbegeıli ózgergen tusta birlesip baǵyt alýdyń máni ashyla túsken. Eýropanyń strategııalyq resýrstarǵa suranysy, jańa kólik dálizderiniń damýy men energetıkalyq qaýipsizdik máseleleri eki el yntymaqtastyǵyna jańa serpin berip otyr.
Halyqaralyq qaýipsizdik salasyndaǵy ortaq ustanymdardy aıta ketý kerek. Qazaqstan men Belgııa terrorızmmen kúres, ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný máselelerinde uqsas oıda. Mysaly, Belgııanyń Ipr qalasynda Semeı ıadrolyq polıgony qurbandaryna arnalǵan eskertkish ornatylýy – sózimizge dálel.
Ekonomıkalyq seriktestik
Belgııa Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy eń iri sheteldik ınvestordyń ondyǵyna kiredi jáne eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanys jyl saıyn nyǵaıyp jatyr. 2024 jyly elaralyq taýar aınalymy shamamen 456 mıllıon dollardy qurasa, ótken jyly 582 mıllıon dollarǵa deıin ósti.
Bıyl da oń dınamıka saqtalyp otyr. QR Saýda jáne ıntegratsııa mınıstrliginiń málimetinshe, alǵashqy tórt aıda alys-beris 179,5 mıllıon dollarǵa jetip, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 1,5 paıyzǵa artqan.
Bul rette eksporttyń ósimi erekshe nazar aýdartady. 2026 jylydń qańtar-sáýir aralyǵynda Belgııaǵa jóneltilgen eksport kólemi 10,1 paıyzǵa ulǵaıyp, 100,4 mıllıon dollardy qurady. Al ımport 7,7 paıyzǵa qysqaryp, 79 mıllıon dollarǵa deıin tómendedi. Sonyń nátıjesinde saýda balansynyń oń saldosy tórt ese ósip, 5,6 mıllıon dollardan 21,4 mıllıon dollarǵa jetkenin kórdik.
Buryn Belgııaǵa eksporttalatyn ónimderdiń basym bóligin metall men shıkizat qurasa, búginde taýar túri ártaraptanyp keledi. Ásirese aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń úlesi artyp, Belgııa qazaqstandyq agroónerkásip ónimderi úshin mańyzdy eýropalyq naryqtardyń birine aınaldy. Mysaly, qazir zyǵyr eksporty erekshe qarqyndy. Ónim Qazaqstannan Belgııaǵa jetkiziletin taýardyń shamamen úshten eki bóligin quraıdy.
Import qurylymy da jańarǵan. Dástúrli mashına men jabdyqtardan bólek, joǵary tehnologııalyq ónimder, farmatsevtıka jáne ónerkásipke arnalǵan taýarlardyń úlesi ulǵaıyp jatyr.
Degenmen Qazaqstan men Belgııa arasyndaǵy áriptestiktiń negizgi tiregi ınvestıtsııa deýge bolady. Táýelsizdik jyldarynan beri Belgııa Qazaqstan ekonomıkasyna shamamen 15 mıllıard dollar ınvestıtsııa quıdy. Sonyń arqasynda elimizde belgııalyq kapıtaldyń qatysýymen ondaǵan kásiporyn jumys istep keledi. Olar hımııa ónerkásibi, logıstıka, ınfraqurylym, energetıka jáne sý tazartý sııaqty strategııalyq salalardy qamtıdy.
Brıýsselmen baılanys ne beredi?
Keıingi ekonomıkalyq boljamdarǵa sensek, Qazaqstan-Belgııa yntymaqtastyǵynyń tereńdeýi Eýrazııa keńistigindegi jańa geoekonomıkalyq úrdiske sebep bolýy yqtımal. Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Lıdııa Parhomchıktyń aıtýynsha, Brıýsselmen qarym-qatynasty jaqsartý Eýropadaǵy sheshim qabyldaý ortalyqtarymen tikeleı baılanys ornatýdy bildiredi.
– Qazaqstan úshin Brıýsselmen ózara is-qımyl erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady, óıtkeni Belgııa geosaıası turǵydan Eýropadaǵy sheshim qabyldaý ortalyǵy sanalady. Elde Eýropalyq odaqtyń negizgi ınstıtýttary, shamamen 38 uıym jáne eýropalyq qurylymdardyń 30 myńnan astam qyzmetkeri bar, – deıdi Lıdııa Parhomchık.
Sarapshylardyń paıymynsha, Prezıdenttiń kezekti saparynda jańa kólik baǵyttaryn qalyptastyrý, shıkizat jetkizilimin ártaraptandyrý máselesi kóteriletin sekildi.
– 2022 jyldan keıin Qazaqstannyń eýropalyq memleketter úshin mańyzy artty. Eýropa jańa kólik baǵyttary men strategııalyq resýrstar alatyn balama baǵytty belsendi izdeýde. Qazaqstan bul turǵyda biregeı jaǵdaıda tur. Bir jaǵynan, respýblıka Kaspıı teńizi, Ońtústik Kavkaz jáne Túrkııa arqyly Eýropa men Azııany jalǵaıtyn Orta dálizdiń negizgi býynyna aınalyp keledi. Ekinshi jaǵynan, elimizde Eýropa ekonomıkasynyń tsıfrlyq jáne jasyl transformatsııasyna qajetti asa mańyzdy mıneraldardyń mol qory bar, – deıdi Abylaı han atyndaǵy QazHQjÁTÝ-dyń aǵa oqytýshysy, saıasattanýshy Murad Shámilov.
Aıtylǵan tujyrym shyndyqqa jaqyn ári naqty jobalarmen bekı túsken dese de bolady. Mysaly, jyl basynda logıstıka salasyndaǵy alyp uıym – «KTZ Express» kompanııasy júk tasymalyn damytýda sheshýshi qadam jasady. Kompanııa Aqtaý, Alıat jáne Potı porttarynan ótip, Jerorta teńizi arqyly Eýropanyń iri logıstıkalyq habyna jalǵasqan bolatyn.
Lıdııa Parhomchık atalǵan tájirıbeni Qazaqstan úshin mańyzdy sanaıdy.
– Belgııa tarapynan qyzyǵýshylyq joǵary ekenin kórip otyrmyz. Sońǵy onjyldyqta bul el Qazaqstan ekonomıkasyna shamamen 14 mıllıard dollar ınvestıtsııa quıdy. Jyl saıynǵy ınvestıtsııa kólemi orta eseppen 1 mıllıard dollar deńgeıinde saqtalyp keledi. ıAǵnı Belgııa Ortalyq Azııa memleketteriniń ishinde Qazaqstanǵa erekshe kóńil bólip keledi. Bul elaralyq baılanystyń deńgeıin aıshyqtaıdy, – deıdi spıker.
Sarapshylardyń ortaq ustanymy boıynsha, Astana men Brıýssel arasyndaǵy bolashaq yntymaqtastyq saýda kólemin arttyrýmen shektelmeıdi. Logıstıka, strategııalyq mıneraldar, tehnologııalar men ınvestıtsııalar salasynda jobalar kútip tur. Bastysy, eki el Eýrazııanyń jańa ekonomıkalyq áleýetin damytatyn bolady.
Antverpen baǵyty
Sońǵy jyldary Qazaqstan–Belgııa qatynasy dástúrli dıplomatııa sheńberinen shyǵyp, naqty strategııalyq baǵytqa oıysty. Sonyń jarqyn mysaly – otandyq ónim Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizi arqyly Antverpen teńiz portyna tasymaldanyp jatyr.
Bul jaı logıstıkalyq joba emes, strategııalyq máni tereń qadam desek bolady. Óıtkeni Antverpen – Eýropanyń iri porttarynyń biri. Qurlyqtaǵy saýda baılanysynda eleýli oryn alady. Belgııamen baılanystaǵy mundaı qadam Transkaspıı baǵytynyń Azııa men Eýropany baılanystyratyn balama dáliz retinde mańyzyn kúsheıtetini anyq.
Bul úderisti tolyqtyratyn taǵy bir baǵyt bar, ol – strategııalyq mıneraldar men shıkizat resýrsy. Eýropalyq odaq jasyl ekonomıkaǵa kóshý, joǵary tehnologııalyq óndiristi damytý jáne energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtý úshin senimdi resýrs kózderin izdeýde.
Osy oraıda Qazaqstan Eýropa úshin mańyzdy serikteske aınalatyn sekildi. Ásirese Eýropanyń energetıkalyq qaýipsizdigine Qazaqstan ýranynyń eleýli áseri baryn joqqa shyǵara almaımyz. Keleshek strategııalyq mıneraldarǵa, shıkizatqa suranys artsa nemese jańa energetıkalyq jobalar júzege assa, bútin qurlyqtyń Qazaqstanǵa burylýy ǵajap emes. Ol úshin Belgııamen baılanysty búginnen nyǵaıtý ózekti.
JI men jańa bilim
Eýropanyń jetekshi ýnıversıtetteri krıtıkalyq jáne sırek kezdesetin metaldardy óńdeý baǵytynda birlesken jobalar ázirleýge beıil. Deep-tech, ınjenerlik bilim berý sekildi burynnan qalyptasqan áriptestikti de jandandyrý jaıy kóp talqylanady. Alda kelisimderdi naqty ǵylymı joba men ortaq platformalarǵa aınaldyrý mindeti tur.
Bul mindetti ýnıversıtetter men ǵylymı ortanyń áleýeti arqyly sheshýge bolatyndaı. Mysaly, jýyrda Qazaqstan Belgııanyń KU Leuven ýnıversıtetimen zertteý baǵdarlamalaryn daıarlaý jáne ónerkásipke baǵyttalǵan sheshimder ázirleýge kelisti. Sonymen qatar Horizon Europe baǵdarlamasyna qatysýdy údetti. Osylaısha, ǵylym men bıznes halyqaralyq konsortsıýmdarǵa qosylyp, birlesken jobalardy iske asyrýǵa múmkindik aldy.
Sarapshylar Belgııaǵa jasandy ıntellekt baǵytyndaǵy tájirıbemizdi bólisý kerek dep sanaıdy. Onyń ishinde eldegi JI ekojúıesiniń mańyzdy ortalyǵyna aınalyp úlgergen Alem AI platformasyn keńeıtýge taptyrmas qadam sanaıdy. Alem AI júıesin Eýropa naryǵyna jarnamalaı alsaq, bilim, ǵylym, startap jáne ındýstrııany biriktirip, halyqaralyq tehnologııaǵa qol jetkizý jeńildemek.
Búginde mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar da qatar damyp keledi. Bıyl Belgııanyń Gent qalasynda «Qazaq Roots» qazaq mádenı ortalyǵy ashylyp, qazaq tilin úırený men ulttyq mádenıetti nasıhattaýǵa arnalǵan mańyzdy alańǵa aınaldy. Buǵan deıin Brıýsselde de osyndaı ortalyq ashylǵan bolatyn.
