Birlesken otyrys: Parlament Úkimet pen JAP esepterin bekitti

Aıta keteıik, buǵan deıin bıýdjet týraly Úkimettiń esebi Májiliste jáne Senatta qaralǵan edi. Osy oraıda Parlament depýtattary men Úkimet músheleriniń ortaq jumysynyń nátıjesinde tıisti qorytyndy jasaldy.

— 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıka 6,5 paıyzǵa ósip, jalpy ishki ónimniń ulǵaıýy 15 mlrd AQSh dollaryn qurady. Bul rette ınflıatsııa 12,3% deńgeıinde qalyptasty. Ortasha aılyq jalaqy 442 myń teńge deńgeıinde qalyptassa, jumyssyzdyq deńgeıi jyl boıy saqtala otyryp 4,6 paıyzdy qurady. Eńbekaqynyń Jalpy ishki ónimdegi úlesi shamamen 30 paıyzdan asyp tur, bul Ortalyq Azııadaǵy joǵary kórsetkish. Maqsat — álemdik ortasha kórsetkishke, ıaǵnı 40 paıyzǵa jetý. Osyǵan oraı Úkimet halyqtyń tabysyn arttyrý úshin Keshendi sharalardy ázirlep jatyr. Onyń aıasynda qarjylyq, salyq jáne basqa da yntalandyrý sharalary kózdelgen. Olar eńbekaqyny kóterýge, laıyqty jalaqy tóleıtin jumys oryndaryn kóbeıtýge, kásibı daǵdylar men biliktilikti damytýǵa, sondaı-aq azamattar úshin qarjylyq júktemeni azaıtýǵa baǵyttalǵan, — dedi Qarjy mınıstri Mádı Takıev.

Onyń aıtýynsha, memlekettik borysh belgilengen deńgeıde tur. Jyl qorytyndysy boıynsha jalpy ishki ónimniń 22,8 paıyzyn nemese 36,4 trln teńgeni qurady.

Sonymen qatar, Ulttyq qordyń aktıvteri 2025 jyldyń sońynda 73,8 mlrd AQSh dollaryna jetti, onyń ishinde 63,9 mlrd AQSh dollaryvalıýtalyq qordyń aktıvteri.

— «Ulttyq qor — balalarǵa» baǵdarlamasy aıasynda 2026 jyly ár balaǵa 130,7 AQSh dollary baǵyttalsa, 3 jyldyń ishinde 370,6 AQSh dollary esepteldi, — dedi mınıstr.

Aıta keteıik, byltyr respýblıkalyq bıýdjettiń kirister jospardan 99 paıyzǵa oryndalyp, 21,4 trln teńgeni qurady. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjettiń menshikti kiristeri transfertterdi eseptemegende 15,3 trln teńgege jetti. Salyq túsimderi 2,2 trln teńgege nemese 17,5 paıyzǵa ósti.

Budan bólek, respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 99%-ǵa oryndalyp, 25,5 trln teńgeni qurady.

— Úkimet tarapynan barlyq áleýmettik mindettemeler oryndaldy. Óńirlerdi qoldaýǵa 7,7 trln teńge baǵyttalǵan. Jergilikti bıýdjetterdiń respýblıkalyq bıýdjetke táýeldiligi 2025 jyly 50%- qurady. Jalpy alǵanda bıýdjet, áleýmettik baǵdarlanǵan bolyp qala beredi. Áleýmettik salaǵa 9,3 trln teńge bólindi, onyń ishinde zeınetaqy men járdemaqyǵa 5,9 trln teńge, Áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý qoryna 2,1 trln teńge baǵyttaldy. Bul baǵytta Ulttyq jobalar iske asyryldy. Nátıjesinde, 198 mekteptiń jáne 655 densaýlyq saqtaý obektisiniń qurylysy aıaqtaldy. 10 myńnan astam stýdentke 30 jataqhana paıdalanýǵa berildi, — dedi vedomstvo basshysy. 

Munymen qosa, byltyr Investıtsııalyq shtab jalpy quny 70 mlrd dollar bolatyn 126 joba boıynsha problemany rettep, aldaǵy jyldary elimizge keletin ınvestıtsııa kólemin ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasady. Tikeleı sheteldik ınvestıtsııalar 2025 jyly
2,6 mlrd AQSh dollaryna nemese 14,5%-ǵa ósip, 20,5 mlrd AQSh dollaryn qurady.

Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jaýaby

— Respýblıkalyq bıýdjettiń jańa Bıýdjet kodeksine sáıkes atqarylýy barysynda nazar aýdarýdy talap etetin birqatar júıeli máseleler anyqtaldy. Olardyń barlyǵy bizdiń Esebimizde kórsetildi jáne Parlamentte qaraldy. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń keıbir negizgi usynystaryna qysqasha toqtalyp óteıin. Birinshiden, memlekettik organdarǵa óz bıýdjetterin 15% lımıt sheginde naqtylaýsyz túzetýge múmkindik berildi. Alaıda mundaı múmkindik qosymsha pysyqtaýdy talap etedi. Eger túzetilgen bıýdjetke qatysty eseptesek, onda nebári 8 túzetýdiń negizinde bastapqyda bekitilgen bıýdjetti tolyǵymen qaıta bólýge bolady. Іs júzinde jekelegen bıýdjettik baǵdarlamalar boıynsha mundaı qaıta bólý kólemi 90 paıyzǵa deıin jetti. Bul respýblıkalyq bıýdjet týraly zań jobasyn qaraý kezinde Parlamentte egjeı-tegjeıli talqylanyp, bekitilgen bıýdjet parametrlerinen edáýir aýytqý táýekelderin týdyrady. Osyǵan baılanysty, Parlamenttiń baqylaýynda bolýyn qamtamasyz ete otyryp, mundaı túzetýlerdiń kólemin shekteý qajet dep esepteımiz, — dedi Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov.

Sonymen qatar ol kovenanttardyń saqtalýyna jáne turaqty kredıttik reıtıngterge qaramastan, memlekettik boryshty basqarý ári qaraı jetildirýdi talap etetinin jetkizdi. Memlekettik qarjyny basqarý tujyrymdamasynda kózdelgen qoldanystaǵy shekteýlerdi kúsheıtý kerektigine nazar aýdardy. Bıýdjettiń óz kiristerine túsetin júktemeni, qaryzdy óteýge jumsalatyn shyǵystar kólemin, sondaı-aq jańa qaryzdardaǵy qaıta qarjylandyrý úlesin eskeretin qosymsha kórsetkishter qajet. Al qaryzdardy tartý ónimdiliktiń, eksporttyń ósýine, sondaı-aq olardyń salyq túsimine yqpal etý turǵysynan baǵalanýy tıis.

Sonymen qatar Á. Smaıylov Ulttyq qordy basqarý júıesinde qarajattyń túpkilikti alýshyǵa deıin tsıfrlyq qadaǵalanýyn qamtamasyz etý mańyzdy ekenin atap ótti.

— Josparlaýdan bastap nátıjelerdi monıtorıngteýge deıin barlyq protsessti avtomattandyrý qajet. Bul rette monıtorıng qarajatty kassalyq ıgerýge emes, sapalyq parametrlerge negizdelýge tıis. Ulttyq qordyń paıdalanylmaǵan qarajatyn Qordyń ózine qaıtarý tetigi erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Qoldanystaǵy protsedýra olardy qaıtarmaýǵa múmkindik beredi. Al bul rette qaıtarylmaǵan qarajat kólemi — qomaqty, — dedi JAP tóraǵasy.

Jalpy, Joǵary aýdıtorlyq palata júıeli problemalar boıynsha 26 negizgi usynys ázirledi.

— Olar aldaǵy kezeńde zańnamada kórinis tabady dep senemiz. Usynylǵan sharalar memlekettik resýrstardy paıdalaný jáne tutastaı alǵanda memlekettik basqarý tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi, — dedi ol.

Depýtattar anyqtaǵan kemshilikter

Májilis depýtaty Erkin Ábildiń sózine qaraǵanda, usynylǵan taldamalyq materıaldar derekterdiń tolyqtyǵy men memlekettik resýrstardy paıdalaný tıimdiligin baǵalaý ólshemsharttary turǵysynan áli de jetildirýdi qajet etedi.

— 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Úkimet makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtap, ekonomıkanyń 6,5%-ǵa ósýin qamtamasyz etti. Tarıhta alǵash ret óńdeý ónerkásibiniń jalpy ishki ónimdegi úlesi taý-ken óndirý sektorynan asyp túsip, 13%-dy qurady. Jumyssyzdyq deńgeıi tómen deńgeıde saqtalyp, 4,6% boldy. Sonymen qatar birqatar mańyzdy syn-qaterler saqtalyp otyr. Jyl qorytyndysy boıynsha ınflıatsııa deńgeıi 12,3%-ǵa jetip, boljamdy dálizden edáýir asyp tústi. Bul halyqtyń naqty tabystarynyń tómendeýine áser etti. Nomınaldy tabystardyń ósýine qaramastan, azamattardyń shyǵystarynyń eleýli bóligi burynǵydaı azyq-túlikke jáne qaryz mindettemelerin óteýge jumsalýda, — dedi depýtat.

Atap aıtqanda, salyq túsimderi boıynsha boljamdar qatarynan ekinshi jyl oryndalmaı otyr. 2025 jyly salyq túsimderiniń oryndalmaýy 730 mlrd teńgeni qurady, al kirister jospary 336 mlrd teńgege oryndalmady. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń pikirinshe, munyń negizgi sebepteriniń biri — salyq túsimderin shamadan tys optımıstik boljaý.

— Bıýdjettiń Ulttyq qordan bólinetin transfertterge táýeldiligi áli de joǵary deńgeıde qalyp otyr. 2025 jyly Ulttyq qordan alynǵan qarajat kólemi 5,3 trln teńgeni qurady, onyń basym bóligi nysanaly transfertterge tıesili boldy, — dedi Erkin Ábil.

Sonymen qatar Ulttyq qorǵa túsetin túsimderdiń tolyqtyǵy men paıdalanylmaǵan qarajatty qaıtarý máseleleri áli de ózekti bolyp otyr. Atap aıtqanda, 2023–2025 jyldary Ulttyq qordan bólingen, paıdalanylmaǵan, tolyq paıdalanylmaǵan nemese nysanaly maqsatyna saı jumsalmaǵan transfertterdiń 82,8 mlrd teńgesi Ulttyq qorǵa qaıtarylmaǵan.

2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha bıýdjet shyǵystary 29,6 trln teńge kóleminde atqarylǵanymen, 303,8 mlrd teńge ıgerilmeı qaldy. Onyń ishinde 243,6 mlrd teńge qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigine baılanysty.

— Jyl ishinde respýblıkalyq bıýdjetke segiz ret túzetý engizildi. Bul bıýdjettik josparlaý sapasynyń jetkiliksiz ekenin kórsetedi. 2025 jyly jobalardy iske asyrý parametrleriniń ózgerýine baılanysty jalpy somasy 75 mlrd teńgeni quraıtyn 99 bıýdjettik ınvestıtsııalyq joba qarjylandyrýdan alynyp tastaldy. Sonymen qatar jalpy quny 38,2 mlrd teńge bolatyn taǵy 14 joba, onyń ishinde Ulttyq qor qarajaty esebinen qarjylandyrylatyn 8 joba tolyqtaı qarjylandyrýdan shyǵarylyp, kózdelgen qarajat ózge baǵyttarǵa qaıta bólindi. Keltirilgen mysaldar bıýdjettik josparlaý sapasyndaǵy júıeli problemalardyń saqtalyp otyrǵanyn aıqyn kórsetedi, — dedi ol.

Depýtattyń sózine qaraǵanda, memlekettik boryshqa qyzmet kórsetýge jumsalatyn shyǵyndar jyldan jylǵa artyp keledi. 2021 jyldan beri olardyń kólemi 2,7 esege ósip, 2025 jyly 2,6 trln teńgege deıin jetti.

Munymen qosa, kvazımemlekettik sektor qyzmetiniń tıimdiligine qatysty máseleler áli de ózekti. Memlekettik qoldaý men kapıtaldandyrý kóleminiń edáýir bolýyna qaramastan, jekelegen kvazımemlekettik uıymdardyń ekonomıkalyq tıimdiligine, qyzmetiniń ashyqtyǵyna jáne dıvıdendtik saıasatyna qatysty máseleler saqtalýda. 2025 jyly kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen alǵan kiristeri shamamen 5 trln teńgeni qurady. Bul respýblıkalyq bıýdjettiń 2025 jylǵa arnalǵan shyǵystarynyń 16,5 paıyzyna teń.

— Dıvıdendter boıynsha jospar 259,2 mlrd teńgeni quraǵanymen, bıýdjetke naqty 193,3 mlrd teńge aýdaryldy. Bul jospardyń 74,6%-yn quraıdy jáne 2024 jylǵy deńgeıden (979,8 mlrd teńge) bes ese tómen, — dedi depýtat.

Aıta keteıik, búgin Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda Úkimettiń jáne Joǵary aýdıtorlyq palatanyń 2025 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri qaralyp jatqanyn jazǵan edik.