Brıtanııa azamaty: Qazaqstannyń arhıvinen ózimniń shyqqan tegimdi anyqtadym
AQTÓBE. QazAqparat - Arǵy ájesi ıÝzefa Býıdonyń deportatsııalanýy týraly tyń derekterdi Ulybrıtanııa azamaty Maıkl Sagatıs Aqtóbege joly túsken kezinde bilip otyr. Tumandy Albıonnan kelgen meıman oblystyq arhıvten 1941-1943 jyldary aıdalyp kelgen polshalyqtardyń tizimi arqyly óziniń ájesi týraly kóptegen málimetterdi taýyp aldy, dep habarlaıdy «QazAqparat» HAA tilshisi.
Málimette kórsetilgenindeı, ıÝzefa Býıdo 1940 jyly Shyǵys Polshadan Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan. Shóberesi Maıkl týysynyń úıinen ıÝzefa Býıdonyń Qazaqstanǵa jazǵan hattary arqyly polıaktardyń deportatsııasy týraly kezdeısoq bilgen kórinedi. Óz hattarynda egde áıel ómirinde qıynshylyqqa tap bolǵanyn baıandapty.
M. Sagatıs Aqtóbege 2017 jyly jeltoqsanda kelgen.
«Aqtóbege kele salysymen maǵan «Svıatlo» polıak ulttyq etnomádenı birlestigi kóp kómek kórsetti. Jýyqta atalmysh birlestiktiń bir múshesi men Q.Jubanov atyndaǵy ýnıversıtettiń oqytýshysy Nadejda Stepanenko oblystyq arhıvten polıak delegatýrasynyń qujattaryn tabýǵa kómektesti. Ol qujatta 1941-1943 jyldary jer aýdarylǵan polıaktarǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetý týraly jazylady», - deıdi ol.
M.Sagatıs sol arhıv qujattarynan óziniń ájesiniń esimin de taýypty.
«Ájemiz hat jazýdy toqtatqannan keıin bizdiń týystar ony 1941 jyly kóz jumdy dep oılasa kerek. Alaıda qujat arqyly ıÝzefa Býıdonyń ol jyly qaıtys bolmaǵanyna kóz jetkizdim. Ol 1943 jylǵa deıin ómir súrip, Qyzyl Krestten polıak delegatýrasy arqyly gýmanıtarlyq kómek alyp turǵan. ıAǵnı, sol shaqqa deıin azyq-túlik alǵanyn rastaıtyn kestege qol qoıyp otyrǵan. Rojdestvo kezinde oǵan jarty sabyn, 16 gramm kofe, eki par shulyq, moıynoraǵysh, jempir men tósek oryn tıipti. Atalǵan tizimde kómek alǵan taǵy 50-ge jýyq jer aýdarylǵan polıaktyń esimi bar», - deıdi M.Sagatıs.
Eń qyzyǵy, brıtandyq óziniń ájesiniń ómiri týraly qujattardy da taýyp alypty. ıÝzefa Býıdonyń kúıeýi Konstantın degen orys bolǵan eken.
«Qujattardyń birinde ıÝzefanyń kúıeýiniń orys bolǵany jazylady. Qujattardy kórgennen keıin Ulybrıtanııadan Qazaqstanǵa deıingi 5 myń shaqyrym joldy tekke basyp kelmegenime kóz jetkizdim. Osynda kelip meniń boıymda orystyń da qany baryn bildim», - deıdi osyǵan deıin arǵy ata-ájeleriniń ırlandııalyq, polıak jáne lıtvalyq bolǵan dep oılap júrgen Maıkl.
Arhıv qujattary arqyly Maıkl ájesiniń 1941 jyly Alǵa aýdanynyń Shıbaevka aýylynda bolǵan Kırov atyndaǵy artelge ornalastyrylǵanyn biledi. Dál sol jerde egde áıel 1943 jylǵa deıin gýmanıtarlyq kómek alyp júrgen.
Maıkl Alǵa aýdanyna qarasty eski aýylǵa deıin baryp, zırattardy aralap kórgen. Alaıda qar qalyń túskendikten, ájesiniń dál qaı jerde jerlengenin anyqtaı almapty. ıÝzefanyń qaı jerde jerlengenin túpkilikti anyqtaý úshin Maıkl kóktemde Qazaqstanǵa qaıta kelmek.
Arhıvte sonymen birge, Polshadan Aqtóbege kelgen poshtalyq hat kartochkalary tabylǵan. Ol hattar ıÝzefanyń týystarynan kelip turǵan. Kóbi polıak tilinde jazylǵan kórinedi.
Maıkldyń oıynsha, jer aýdarylǵandar tizimindegi polıaktardyń keıingi taǵdyryn zertteý jumysynyń mańyzy zor. Bálkim, olardyń urpaqtary Polshada nemese Eýropada turýy múmkin. Ulybrıtanııalyqtyń oıynsha, otbasy taǵdyry zerttelmeı umytylyp qalsa, onda ol qarǵysqa aınalyp, urpaqtan urpaqqa jazylmas jara bolyp qalýy yqtımal.
«Ádiletsizdikten qııanat shegip, umytylǵan otbasylar týraly estelikterdi jańǵyrta otyryp, bizdiń býyn kóńildegi sherdi tarqatyp, bir jeńildep qalar edi», - deıdi Maıkl.
M.Sagatıstiń zertteýleri arǵy ájesiniń ómiri týraly tereńirek bilýine jol ashqan. ıÝzefa sońǵy hattarynyń birinde otbasymen qaýyshýdy qalaıtynyn jazǵan kórinedi. Osy jyly M.Sagatıs ıÝzefa Býıdonyń hattarynyń kórmesin Máskeýde ótkizýdi josparlap otyr. Er adam ájesiniń qıly taǵdyry jaıly derekti fılmge arqaý bolarlyq stsenarıı jazyp, ony teatrlyq qoıylymǵa aınaldyrmaqshy.
«Men qazirgi tańda bul bir ǵana adamnyń taǵdyry týraly oqıǵany keń aýdıtorııaǵa qyzyq bolarlyq stsenarıı retinde jazýdy oılastyryp otyrmyn. Osylaısha, basqa da adamdar ózderiniń ata-babalaryn izder degen senimdemin. Adamdar ózderiniń ótkeni búginine áserin tıgizip, kelesheginiń qandaı bolatynyn aıqyndaıtynyn bilýi kerek», - deıdi Maıkl.
Sonymen birge, Maıkl ıÝzefa Býıdonyń taǵdyry týraly kitap jazýdy kózdeýde. Ol kitapta Aqtóbe qalasyna erekshe mańyz berilmek. Ulybrıtanııalyq taǵdyr tezine tap bolǵan basqa da taǵdyrlar týraly bilgisi keledi. Sondaı-aq, Maıkl aldaǵy zertteý jumystarynyń jarııalanýyna, qıly taǵdyrdyń teatrlyq qoıylymǵa aınalýyna kómegin tıgizerlik adamnyń qoldaýyn qabyl alatynyn aıtady.
