«Brıtandyq daýyl»: Ulybrıtanııadaǵy saılaýdyń álemge yqpaly qandaı
ASTANA. KAZINFORM–Ulybrıtanııadaǵy jergilikti saılaýda leıborısterdiń kúıreı jeńilýi el ishindegi saıası daǵdarysty halyqaralyq deńgeıdegi oqıǵaǵa aınaldyrdy. Ýltraońshyl jáne ýltrasolshyl kúshterdiń kúsheıýi, premer-mınıstr Kır Starmerdiń qyzmetinen ketýi múmkin degen áńgimeler men dástúrli partııalardyń daǵdarysy brıtan saıası júıesiniń turaqtylyǵyna kúmán týdyrdy.Osylaısha, daýys berý nátıjeleri London úshin ǵana emes, Eýropa, jahandyq ekonomıka jáne Qazaqstan sekildi seriktester úshin de alańdatarlyq máselege aınalyp otyr. Tolyǵyraq Kazinform agenttiginiń halyqaralyq sholýshysy Sultan Ákimbekovtiń materıalynda.
Jergilikti saılaý saıası dúmpýge ulasty
7 mamyrda ótken jergilikti saılaý, eger bıliktegi Leıborıstik partııanyń jeńilisi munshalyqty aýqymdy bolmaǵanda, tek ishki saıası oqıǵa bolyp qalar edi. Leıborıster jergilikti keńesterdegi 1496 depýtattyq mandattan aıyrylyp, 38 keńestegi baqylaýyn joǵaltty. Jalpy Ulybrıtanııada 136 jergilikti keńes bar, olarda 5066 mandat qarastyrylǵan. Sondaı-aq ońshyl-ortalyqshyl Konservatıvtik partııa da 563 oryn men 6 keńestegi baqylaýynan aıyryldy.
Al ortalyqshyl kúshterdi endi ýltraońshyldar men ýltrasolshyldar yǵystyra bastady. Popýlıstik ýltraońshyl Reform UK partııasy burynǵy 2 orynnyń ornyna 1451 oryn alyp, 14 keńesti baqylaýyna aldy. Al ýltrasolshyl «Jasyldar» partııasy mandat sanyn 146-dan 587-ge deıin kóbeıtip, 5 keńesti basqarýǵa qol jetkizdi.
Ulybrıtanııa úshin bul — naǵyz saıası revolıýtsııa. Kelesi parlamenttik saılaý 2029 jyldyń jazyna deıin ótýi tıis bolǵanymen, jergilikti saılaý nátıjeleri parlamenttik demokratııa úshin kúrdeli jaǵdaı qalyptastyryp otyr.
Kır Starmerdiń saıası bolashaǵy
Saılaýdan keıin brıtan saıasatynda premer-mınıstr Kır Starmerdiń qyzmetten ketýi týraly qaýeset kúsheıdi. Mamyr aıynyń ortasynda mundaı aqparattyń taraýy ishki saıası daǵdarysty halyqaralyq deńgeıge bir-aq shyǵardy.
Bul jerde birneshe másele bar. Birinshi kezekte, árıne, Starmerdiń Leıborıstik partııa ishinde yqtımal murageri týraly másele týyndaıdy. Sebebi qazirgi brıtan premeri partııadaǵy tsentrıstik kózqarasty ustanady. Al yqtımal murager Ýes Strıtıng leıborısterdiń ońshyl qanatyna jaqynyraq bolǵany úshin, solshyl jáne ýltrasolshyl toptar arasynda asa tanymal emes. Al solshyldarǵa Manchester meri Endı Bernem kóbirek unaıdy. Óıtkeni ol sotsıalıstik kózqarastaǵy saıasatker retinde belgili.
Bernem ázirge parlament depýtaty emes. Degenmen, Leıborıstik partııadaǵy bir depýtattyń mandatynan bas tartýy Bernemniń premer-mınıstr bolý múmkindigin teorııalyq turǵyda arttyrdy.
Eger aldaǵy úsh jylda Ulybrıtanııa bıligine leıborısterdiń radıkaldy solshyl qanaty keletin bolsa, el saıasaty aıtarlyqtaı ózgerýi múmkin. Onyń ústine partııanyń 2029 jylǵa deıin bılikte qalý múmkindigi bar.
Jahandyq deńgeıde bul bızneske qysymdy kúsheıtip, Ulybrıtanııanyń álemdik ekonomıkalyq protsesterdegi pozıtsııasyn álsiretýi múmkin. Geosaıası turǵydan áleýmettik máselelerden basqa salalardaǵy shyǵyndardy qysqartý qaýpi týyndaıdy.
Syrtqy saıasatta ne ózgeredi
Máselen, bul jaǵdaı armııany qarjylandyrýǵa da yqpal etýi múmkin, al qazirdiń ózinde qorǵanys salasynda sheshilmegen túıin kóp. Parsy shyǵanaǵyndaǵy qazirgi qaqtyǵys kezinde Ulybrıtanııa naýryzda Kıprdegi bazasyna shabýyldan keıin «Dragon» atty tek bir ǵana esmınetsin jiberýge múmkindigi boldy. Biraq ol da Soltústik Atlantıkada onyń ornyn nemis fregaty almastyrmaıynsha, Ulybrıtanııa sýlarynan shyǵa almady.
Bernem NATO aıasynda eýropalyq elderdiń ortaq qorǵanysqa qatysýyn keńeıtýge baılanysty áskerı shyǵyndardy arttyrýdy qoldamaýy múmkin degen boljam bar. Al Starmer Ýkraınaǵa belsendi túrde qoldaý kórsetip otyrsa, Bernemniń bul máselege qyzyǵýshylyǵy tómen bolýy yqtımal.
Sondaı-aq Densaýlyq saqtaý mınıstri Ýes Strıtıng mamyrdaǵy saılaýdan keıin Starmer úkimetinen ketkenimen, leıborıster ishinde asa tanymal emes. Ol Ulybrıtanııanyń EO-ǵa qaıta oralýyn qoldaıdy. Biraq 7 mamyrdaǵy jergilikti saılaýda Reform UK partııasynyń jeńisi bul ıdeıanyń brıtan saılaýshylary tarapynan qoldaý tappaǵanyn kórsetip otyr. Partııa jetekshisi Naıdjel Faradj Brexit-tiń negizgi qoldaýshylarynyń biri retinde tanymal. Sondyqtan leıborıster úshin bul taqyrypty kóterý tıimsiz bolýy múmkin.
Zań Starmerdiń premer-mınıstr qyzmetinde qalýyna múmkindik beredi, alaıda jergilikti saılaýdaǵy sátsizdikten keıin artqy qatardaǵy leıborıst depýtattar belsendirek bola túsedi. Ádette yqpaly az bul top partııa jeńilgen sátte-aq belsenip, basshylyqqa qysym jasaýyn kúsheıtedi.
Ulybrıtanııadaǵy tsentrıstik model nege álsirep otyr
Ýltraońshyl jáne ýltrasolshyl qozǵalystardyń kúsheıýi dástúrli tsentrıstik partııalardyń rólin álsiretip otyr. Bul qubylys Eýropada burynnan bar, endi Ulybrıtanııaǵa da jetti. Degenmen eldegi majorıtarlyq saılaý júıesi saıası turaqtylyqty uzaq ýaqyt qamtamasyz etip keldi.
Okrýgtik saılaý júıesi kóp jyl boıy brıtan saıası turaqtylyǵynyń tiregi boldy. Sebebi bul júıede ekinshi týr joq, sondyqtan eń kóp daýys jınaǵan úmitker jeńiske jetedi. Sondyqtan da yqpaldy jergilikti elıta ókilderi belsendi qarsylastary bolǵan jaǵdaıda da saılaýda jeńiske jetetin. Uıymdasqan saılaýshylar toby, mysaly kásipodaqtar, leıborısterdi qoldap, olardyń ókilderiniń belgili bir okrýgterde jeńiske jetýine yqpal etti. Al aýyldyq býrjýazııa sııaqty konservatıvti toptar konservatorlardy qoldady. Árıne, partııalyq qoldaýdyń da mańyzy zor. Aıta ketý kerek, táýelsiz depýtattar da boldy, biraqbul sırek qubylys edi. Kóbine partııanyń ortaq saıası baǵytymen birge júrý tıimdi sanalatyn.
Aıta ketý kerek, majorıtarlyq júıeniń belgili bir osal tustary bar. Máselen, bir partııa okrýgterdiń basym bóliginde jeńiske jetip, jalpy halyqtyq daýys sany az bolsa da, 400 mandatqa ıe bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaı Leıborıstik partııada da baıqaldy. Al kerisinshe, eleýli elektoraldyq qoldaýǵa ıe partııalar óte az orynmen shekteledi. Mysaly, Lıberal-demokrattar 20% daýys jınaǵanymen, nebári 10 mandatqa ıe boldy.
Degenmen bul model koalıtsııasyz basqarýǵa múmkindik berip, saıası turaqtylyqty qamtamasyz etip keldi. Biraq Germanııa men Frantsııada ýltraońshyl jáne ýltrasolshyl kúshterdiń ósýi tsentrıstik partııalardyń yqpalyn azaıtyp otyr. Máselen, Berlınde qazirgi tańda oń jáne sol tsentrıstik kúshterden (HDO men GSDP) quralǵan koalıtsııa osy qysymnyń saldarynan álsirep bara jatyr.
Saıası júıe fragmentatsııa men koalıtsııalyq basqarýǵa bet bura ma
Proportsıonaldy saılaý júıesinde saılaýshylardyń 20% daýysy shamamen 20% mandatqa aınalady nemese shegine baılanysty sandar sál aýytqýy múmkin. Al Ulybrıtanııada buǵan kepildik joq, sondyqtan aldyn ala boljam jasaý qıyn. Qazirgi tańda negizgi bes partııanyń elektoraldyq qoldaýy 15–25% arasynda qubylyp tur. Sondaı-aq Shotlandııa ulttyq partııasy, Shınn Feın jáne Soltústik Irlandııadaǵy odaqshyl kúshter sııaqty aımaqtyq partııalar da bar.
Bul úrdis kelesi saılaýlarda parlamentte tsentrıstik iri oıynshylar - tsentrıstik leıborıster men konservatorlardyń ústemdigin álsiretýi yqtımal. Eger parlamentte shamamen bes iri fraktsııa qalyptassa, ýltraoń popýlıstik Reform UK men ýltrasolshyl «Jasyldar» partııalarynyń yqpaly artyp, koalıtsııalar dáýiri bastalýy bek múmkin.
Alaıda jaǵdaı barǵan saıyn qıyndap, boljaý múmkin emesteı sıpat alyp otyr, ásirese sebebi úndi jáne pákistandyq dıasporalar nemese dinı belgisi boıynsha musylman qaýymdastyqtary sııaqty jańa uıymdasqan toptardyń paıda bola bastady. Majorıtarlyq júıe jaǵdaıynda olar belgili bir depýtatty qoldaýǵa yqpal ete alýy múmkin. Bul óz kezeginde ýltrasolshyl kúshterdiń kúsheıýine jaǵdaı jasaýy yqtımal.
Degenmen eń basty másele — brıtan qoǵamynyń ózindik ıdentıfıkatsııasy men qalyptasqan ómir saltyna tónetin qaýipke qatysty reaktsııasy. Dástúrli tsentrıstik kúshterdiń mıgratsııaǵa qatysty ustanymy qoǵamnyń kóp bóligin qanaǵattandyrmaı otyr, sondyqtan elektorat Reform UK men Naıdjel Farajdy qoldaýǵa beıim. arqyly jaýap berýde. Al Germanııa men Frantsııada tsentrıstik partııalar ýltraońshyldardyń bılikke kelýin ázirge tejeı alsa, Ulybrıtanııada jaǵdaı basqasha órbýi múmkin.
Brıtan elıtasy nege Starmerdi qoldap otyr
Sondyqtan Ulybrıtanııanyń saıası elıtasy Starmerdiń óz ornynda qalýyna múddeli deýge negiz bar. Leıborıstik partııa ishindegi fýnktsıonerlerden bastap konservatorlar men bıznes-ortaǵa deıin sonyń jaǵynda. Qazirgideı kúrdeli halyqaralyq saıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıda leıborısterge de, el bıligine de radıkaldar qajet emes. Mundaı stsenarıı merziminen buryn saılaý ótse ǵana bolýy múmkin.
Al úsh jyl ishinde jaǵdaı ájeptáýir ózgerip ketýi yqtımal. Máselen, AQSh-ta ýltraońshyl trendterdiń yqpaly azaıyp, álemdegi qazirgi qaqtyǵystardyń nátıjesi aıqyndalyp qalýy múmkin. Osy turǵydan alǵanda, brıtan elıtasy úshin qazirgi jaǵdaıdy turaqty kúıde ustap turý mańyzdy.
Bul stsenarıı álem úshin de anaǵurlym qolaıly bolar edi, sebebi brıtan ınstıtýttary jahandyq ekonomıkada, ásirese qarjy, saqtandyrý jáne logıstıka salalarynda mańyzdy ról atqarady. Brıtan ekonomıkasynyń jahandyq yqpaly burynǵy kezeńmen salystyrǵanda azaıǵanymen, onyń mańyzy áli de joǵary. Sondyqtan ýltrasolshyldardyń da, ýltraońshyldardyń da saıası «eksperımentterden» aýlaq bolýy mańyzdy.
Qazaqstan úshin mańyzdy aspektiler
Ulybrıtanııa birtindep jahandyq yqpalyn azaıtqanymen, áli de mańyzdy qarjy ortalyǵy jáne álemdik ekonomıkanyń negizgi elementi bolyp otyr. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan úshin ol — Batystaǵy mańyzdy seriktesterdiń biri. El ekonomıkasyna ınvestıtsııa salatyn mańyzdy batystyq ınvestorlardyń qatarynda, atap aıtsaq, energetıka jobalarynan bastap avıatsııa salasy men sırek metaldar óndirisine qarjy quıyp otyr. Sonymen qatar brıtandyq bilim berý júıesi Qazaqstandaǵy bilim berý úrdisterine aıtarlyqtaı yqpal etýde.
Budan bólek, Ulybrıtanııa ınstıtýttarynyń Úndistan, Pákistan, Malaızııa, BAÁ jáne ózge de elderdegi rólin eskerý qajet. Bul — Qazaqstan belsendi túrde baılanys ornatqan aımaq sanalady. Sondyqtan Ulybrıtanııanyń saıası turaqtylyǵy tek ishki másele ǵana emes, halyqaralyq ekonomıkalyq baılanystarǵa áser etetin faktor. Sol sebepti Qazaqstan men álemdik ekonomıka úshin eń tıimdi jol — solshyl da, ońshyl da radıkaldy saıası eksperımenttersiz, turaqtylyqty saqtaý.
