Brakonerler qolynan qaza tapqan áke jolyn jalǵadym – ormanshy Sáýle Súleımenova
PETROPAVL. KAZINFORM – Soltústik Qazaqstan oblysynyń turǵyny Sáýle Súleımenova sanaly ǵumyryn orman sharýashylyǵyna arnaǵan jan. Zeınet demalysyna shyqqanymen áli de eńbekten qol úzbeı, ormandy qorǵaý, saqtaý jáne kóbeıtý isine belsendi aralasyp keledi.
Qazaqstan orman sharýashylyǵynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri er-azamattarmen ıyq tirestire júrip atqarǵan aýyr da abyroıly jumysy týraly Kazinform tilshisine aıtyp berdi.
- Sáýle Esmahanqyzy, orman sharýashylyǵyna qalaı keldińiz? Bul sala er adamdarǵa kóbirek laıyq degen pikir bar…
- Ár adam úshin otbasy - eń qymbat qundylyq. Men - ormanshy áýletinen shyqqan adammyn. Ákem orman sharýashylyǵynda eńbek etti, ókinishke qaraı, 1969 jyly jańa jyl merekesi qarsańynda qyzmettik mindetin atqarý kezinde mert boldy. Ol kezde mashına az, orman sharýashylyǵynda kezekshi mashına ǵana bar. Toqtamaı qala mańyndaǵy aǵash ekpelerin aralaıdy, zańsyz kesýge jol bermeý úshin. Meniń ákem Beskól mańynda jaıaý kúzetip, jalǵyz qalǵan. Kezekshi kólik aınalyp kelgenge deıin ony brakonerler mashınamen soǵyp, qaldyryp ketken. Áriptesteri ákemdi es-tússiz jatqan jerinen taýyp aldy. Alǵan jaraqattarynan sol jerde qaıtys boldy. Ol nebary 45 jasta ǵana edi. Biz, shıetteı bes balasy anamyzben jalǵyz qaldyq.
Ákem kózi tirisinde bizdi tabıǵatqa jaqyn etip tárbıeledi. Janynan bir eli qalmaı, bos ýaqytymyz ormanda ótetin. Kóshetterdi baptap, aramshóbin julyp óstik. Kúzde aǵash tuqymyn jınaıtynbyz. Qaıyń sypyrtqylaryn birge isteıtinbiz. Sondyqtan mektepti bitirgen kezde men birden osy mamandyqty tańdadym.
Men ǵana emes, áke jolyn týǵan sińlim Roza da jalǵady. Ol elimizdiń shyǵysynda, ońtústik-shyǵysynda eńbek etti. Onyń joldasy Janat ta ormanshy. Aǵam da ormanshy boldy. Bizdiń áýlettiń osy saladaǵy ortaq eńbek ótili 150 jyldan asady.
- Qaıda bilim aldyńyz, alǵashqy eńbek jolyńyz qalaı bastaldy?
- Almatydaǵy Eńbek Qyzyl Tý ordendi qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń orman sharýashylyǵy fakýltetin támamdadym. Meniń eńbek kitapshamda bir ǵana jazba bar. 1978 jyly ınstıtýtty bitirgennen keıin meni bizdiń oblysqa, buryn ákem jumys istegen Qyzyljar orman sharýashylyǵyna joldamamen jiberdi. Sodan beri osy salada eńbek etip kelemin. 15 jyl ormanshy bolyp eńbek ettim, qurylymdyq bólimsheni basqardym.
Kelgen kezde jaqsy teorııa boldy. Óıtkeni bizdiń ınstıtýt Qazaqstannyń ortalyǵy úshin orman sharýashylyǵy mamandaryn daıarlady. Biraq tájirıbem az edi. Ujymda negizinen orta jastaǵy er adamdar eńbek etti. Alǵashqy jyldar óte qıyn boldy. Jasym nebári 22-de. Tehnıka eski, kompıýter joq, barlyq esep-qısap qolmen júrgiziletin. Jalaqy da tómen, kadr turaqtamaıtyn.
Toqsanynshy jyldary Qazaqstannyń alǵashqy Orman kodeksi qabyldanyp, orman resýrstaryn basqarýdyń jańa júıesi qalyptasty. Tenderler, aýktsıondar, «Jasyl el» jasaqtarynyń qurylýy, normatıvtik-quqyqtyq bazany jańartý - munyń bári kóz aldymda ótti.
- Sol qıyndyqtardy eńserýge ne kómektesti?
- Іstegen isińdi súıseń qandaı bolmasyn, qıyndyqty jeńýge bolady. Meniń túsingenim - ormandy qorǵaý, onyń ár aǵashyn saqtaý ári kóbeıtý - meniń ómirlik jolym. Men óz jumysymdy jaqsy kóremin. Ásirese orman órtin sóndirip, janyp ketýi múmkin bolǵan birneshe gektar ormandy aman saqtap qalǵan sátterde erekshe qanaǵat sezimi paıda bolady. Sol sııaqty, orman alqabyna otyrǵyzylǵan jas kóshetterdiń kóktep, birkelki ósip ketkenin kórý eńbegińniń aqtalǵanyn sezdiretin erekshe qýanysh.
Sondaı-aq tájirıbeli tálimgerlerim kóp boldy, olar kásibı qalyptasýyma yqpal etti. 1993 jyly oblystyq orman sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy qyzmetine taǵaıyndaldym. Bul laýazymda 23 jyl eńbek ettim.
- Ormanshynyń bir kúni qalaı ótedi?
- Ormanshylardyń qaraýyna úlken aýmaq – orman alqaby beriledi. Ony kólikpen de, jaıaý da aralaımyz. Eń aldymen tútinge, órt belgilerine qaraımyz. Sondaı-aq ormanǵa zańsyz kirgen tehnıka izderine zer salamyz. Zańsyz kesý nemese qoqys tastaý úshin kirgen bolýy múmkin.
Órt kóbine demalys maýsymynda, sańyraýqulaq pen jıdek terý kezinde shyǵady. Kóktem men kúzde aýyl sharýashylyǵy jumystary da qaýip týdyrady.
Qazirgi ýaqytta jumys birshama jeńildedi. Spýtnıktik «Ǵarysh sapary» júıesi, beınebaqylaý kameralary, drondar, navıgatorlar, kompıýterlik baǵdarlamalar qoldanylady. Tehnıka jyldan jylǵa jańaryp jatyr. Biraq eń bastysy - tájirıbe men jaýapkershilik.
- Ormanshy degen kim? Qatań baqylaýshy-kúzetshi me álde tabıǵat qamqorshysy ma?
- Ormanshynyń basty mindeti - ormandy qorǵaý, saqtaý jáne kóbeıtý. Biz halyqpen, balalarmen túsindirý jumystaryn júrgizemiz, ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa kúsh salamyz.
Ákem «orman tiri organızm» dep únemi aıtyp otyratyn. Men de keıin onyń sóziniń jany bar ekenine keıin kózimdi jetkizdim. Ol da aýyrady, qartaıady.
Sondaı-aq basqa mekemelerdi alaıyqshy, olar kúzetshi alsa bir orynǵa otyrǵyzady. Qajet bolsa qorshaıdy, qulyptaıdy. Al orman bárine qoljetimdi. Adamdar tabıǵatqa janashyrlyq tanytyp, kútip ustasa eken deımin. Óıtkeni qorshaǵan ortada ár nárse mańyzdy, tepe-teńdikti buzbaý kerek. Óıtpegen jaǵdaıda ekologııalyq apatqa ákelýi múmkin. Sondyqtan ár adam ormanǵa kelgende qoqys tastamasa, artynan jıyp ketse de munyń ózi úlken kómek.
Mysaly, dıqandar kóktemde egip, kúzde ónimin alyp jatady ǵoı. Bul jumystyń taǵy bir ereksheligi, onyń nátıjesin tek 60-70 jyldan keıin ǵana kóresiń. Jáne bul bir ujymnyń ortaq nátıjesi. Osy ýaqyt aralyǵynda qaıyń aǵashy ósip jetiledi.
Buǵan deıin SQO-da orman zańnamasyn buzǵandarǵa byltyr 4,5 mln teńge aıyppul salynǵanyn jazǵan edik.