Bir ǵasyr buryn kóterilgen másele: Almatyda bas qosqan túrkitanýshy ǵalymdar ne týraly keńesti
ALMATY. KAZINFORM – 1926 jyly Bakýde tarıhtaǵy tuńǵysh ári biregeı Túrkologııa quryltaıy ótken edi. Arada týra bir ǵasyr ótkende Almatyda álemniń kórnekti túrkitanýshy ǵalymdary qaıta bas qosyp, sol kezeńde bastaý alǵan ǵylymı baǵyttardy jańǵyrtý jáne túrkitaný ǵylymynyń jańa damý úrdisterin aıqyndaýǵa arnalǵan halyqaralyq konferentsııa ótkizdi.
1926 jyly Bakýde ótken alǵashqy Túrkologııalyq quryltaı Eýrazııadaǵy túrki halyqtarynyń tarıhyndaǵy eń mańyzdy ári taǵdyrly oqıǵalardyń biri retinde baǵalanady. Ortaq tarıhy, rýhanı tamyry, tildik jáne mádenı jaqyndyǵy bar túrki jurtyn toǵystyrǵan bul basqosýǵa Altaı men Sibirden bastap Balqan túbegi men Ortalyq Eýropaǵa deıingi aýmaqta ómir súretin 32-den astam túrki halyqtarynyń ókilderi men kórnekti túrkitanýshy ǵalymdar alǵash ret bir shańyraq astynda jınaldy. Quryltaıda túrki mádenıeti, tilderi, ortaq tarıhy jáne álipbı máseleleri keńinen talqylandy.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Shaıyn Mustafaev alǵashqy Túrkologııalyq quryltaıdyń eń mańyzdy ári tarıhı sheshimderiniń biri túrki halyqtarynyń arab álipbıinen latyn grafıkasyna kóshýi bolǵanyn eske saldy.
Onyń sózinshe, 1926 jylǵy Baký quryltaıynda ortaq túrki termınologııasyn qalyptastyrý, jalpytúrkilik tarıh pen mádenı murany júıeli zertteý máseleleri kóterilip, qazirgi túrkitaný ǵylymynyń negizi qalandy.
Alaıda HH ǵasyrdyń 30-jyldarynyń sońyndaǵy saıası qýǵyn-súrgin bul ǵylym salasyna aýyr soqqy boldy. 1926 jylǵy quryltaıǵa qatysqan kóptegen ǵalym repressııaǵa ushyrady. Soǵan qaramastan, sol kezeńde bastalǵan ǵylymı izdenister men ıdeıalar umyt qalǵan joq, búginge deıin jalǵasyp keledi.
21-22 mamyr kúnderi Almatyda Halyqaralyq Túrki akademııasy ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıteti jáne túrki elderindegi baýyrlas ǵylymı uıymdarmen birlesip, Baký túrkologııalyq quryltaıynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan iri halyqaralyq konferentsııa uıymdastyrdy. Jıynǵa Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Túrkııa elderinen, sondaı-aq AQSh pen Eýropadan kelgen belgili túrkolog ǵalymdar qatysyp jatyr.
– Búgin Almatyda osydan bir ǵasyr buryn Bakýde kóterilgen mańyzdy máseleler qaıta kún tártibine shyǵarylyp otyr. Bul – ortaq túrki álipbıi, túrki halyqtarynyń ortaq tarıhy men mádenıeti, sondaı-aq túrkitaný ǵylymynyń bolashaq damý baǵyttary. Bul konferentsııa túrkologııanyń damýyna tyń serpin berip, túrki halyqtarynyń rýhanı jáne ǵylymı baılanysyn odan ári nyǵaıtady dep senemiz, - dedi Shaıyn Mustafaev.
Aıta keteıik, Almatydaǵy halyqaralyq konferentsııa – túrki álemi úshin aıryqsha mańyzǵa ıe tarıhı datany ulyqtaýǵa arnalǵan keń aýqymdy is-sharalardyń bir bóligi.
Halyqaralyq Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń prezıdenti Aqtoty Raıymqulova Kazinform tilshisine bergen suhbatynda 2026 jylǵy 15 jeltoqsanda ıÝNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde Baký túrkologııalyq quryltaıyna arnalǵan aýqymdy sımpozıým ótetinin aıtty.
Sonymen qatar Frantsııa astanasyndaǵy túrki elderiniń mádenı ortalyqtarynda kontsertter, kórmeler jáne kitap tanystyrylymdary uıymdastyrylady. 15 jeltoqsan kúniniń tańdalýy da kezdeısoq emes — ıÝNESKO-nyń 43-bas assambleıasynda bul kún Dúnıejúzilik túrki tilderi kúni bolyp jarııalanǵan.
Halyqaralyq Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń prezıdenti Aqtoty Raıymqulova Kazinform tilshisine bergen suhbatynda 2026 jylǵy 15 jeltoqsanda ıÝNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde Baký túrkologııalyq quryltaıynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan iri halyqaralyq sımpozıým ótetinin aıtty. Sonymen qatar Frantsııa astanasyndaǵy túrki elderiniń mádenı ortalyqtarynda kontserttik baǵdarlamalar, kórmeler jáne kitap tanystyrylymdary uıymdastyrylady.
15 jeltoqsan kúniniń tańdalýy da sımvoldyq mánge ıe. ıÝNESKO-nyń 43-bas assambleıasynyń sheshimimen bul data Dúnıejúzilik túrki tilderi kúni bolyp jarııalanǵan.
– Qazir Bakýdegi qordyń shtab-páterinde qyzmet ete júrip, túrki halyqtarynyń ǵasyrlar boıy óz tarıhı ári mádenı murasyn saqtap qalǵanyna erekshe tańdanyspen qaraımyn. Ókinishke qaraı, 1926 jylǵy Baký túrkologııalyq quryltaıyna túrki keńestik respýblıkalarynan saılanǵan 131 delegattyń 130-y keıin saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, atyldy. Tek bir delegat dertten kóz jumǵan. Sol kezeńde Keńes Odaǵynda túrkologııamen aınalysý nemese pantúrkızm ıdeıalaryna jaqyn bolý ǵalym úshin asa qaýipti sanaldy. Sol quryltaıda kóterilgen bastamalar tolyq júzege asqanda, búginde túrkologııa ǵylymy áldeqaıda bıik deńgeıge kóteriler edi, al mádenı murany saqtaý baǵytyndaǵy zertteýler anaǵurlym tereń damyǵan bolar edi, - dedi Aqtoty Raıymqulova.
Tarıhtyń aýyr kezeńderine qaramastan, búgingi túrkolog ǵalymdar bolashaqqa zor úmitpen qaraıdy. Qazirgi tańda túrki memleketterinde ortaq mádenı murany saqtaý, zertteý jáne álemge nasıhattaý isine aıryqsha kóńil bólinip otyr.
– Búginde jalpytúrkilik materıaldyq jáne materıaldyq emes mádenı muralardyń 70 nysanynan turatyn arnaıy tizim jasaldy. Túrki memleketteri uıymy basshylarynyń beıresmı sammıtinde túrki murasynyń biryńǵaı tsıfrlyq platformasyn qurý jáne ortaq mádenı murany qorǵaýǵa arnalǵan konventsııa ázirleý jóninde mańyzdy kelisimder qabyldandy. Bizdiń qor dál osy baǵytta júıeli jumys júrgizip, bir ǵasyr burynǵy túrkolog ǵalymdardyń amanatyn jalǵastyryp keledi, - dedi ol.
Aıta keteıik, 22 mamyrdan bastap Almatydaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıinde Baký túrkologııalyq quryltaıyna qatysty sırek fotosýretter men tarıhı qararlar kórmesi ashylady. Sondaı-aq túrki halyqtarynyń bir-biriniń tiline aýdarylǵan kitaptary men Bakýdegi alǵashqy túrkologııalyq quryltaı týraly ǵylymı eńbekterdiń tanystyrylymy ótedi. Kórme shamamen 1,5 aı boıy kópshilikke usynylady.
Eske salaıyq, buǵan deıin túrkitanýshy ǵalymdar Mahmud Qashqarı murasy týraly jınaq shyǵaratynyn jazǵanbyz.
