Bir-birimizdi qoldaý arqyly ǵana bıikten kórinemiz – Oljas Súleımenov
ASTANA. KAZINFORM – 2025 jylda Qazaqstanda mańyzy joǵary oqıǵalar toly boldy. Jańa jyl qarsańynda Kazinform agenttigine qoǵam qaıratkeri, aqyn, jazýshy, dıplomat jáne ádebıettanýshy Oljas Súleımenov suhbat berip, tarıhtyń taǵdyrly taraýlary, azamattyq qoǵamnyń róli, estelik qundylyǵy, sondaı-aq keler urpaq mindetti túrde neni bilýi kerek ekeni jaıynda áńgimeledi.
– Oljas Omaruly, on jyl buryn Máskeýde «Oljas ı ıA» kitaby, al bes jyldan keıin «Oljas ı ıA. Knıga vtoraıa» jınaǵy jaryq kórdi. Bul kitapta álemniń túkpir-túkpirinen tanymal tulǵalardyń Siz týraly estelikteri, sondaı-aq pikirleri men tilekteri jınaqtalǵan. Buǵan deıingi suhbatyńyzda: «Bıyl budan qyzyqty kitap oqyǵan joqpyn» dep aıtqansyz. Osy kitaptar jáne olardyń avtory týraly aıtyp berseńiz...
– Bul kitap serııasy jobasyn iske asyrýda aýqymdy jumys boldy jáne ony jaqyn dosymyz Ermek Aldanov abyroımen oryndady. Ókinishke qaraı, ol qazir aramyzda joq, erte (2020 jyly) dúnıe saldy. Eki tomda ol bir avtordyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly kóptegen adamnyń estelikteri men pikirlerin jınady.
Men jaqynda osy kitaptardy qaıta oqyp shyqtym, tańdanys pen rızashylyq seziminde boldym. Bir kezderi kezdesken, qıyn ári baqytty kezeńderdi birge ótkizgen adamdardy eske aldym. Olardyń barlyǵy bir kitapta jınaqtalǵan. Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev, Baýyrjan Momyshuly, Evgenıı Evtýshenko, Andreı Voznesenskıı, Rımma Kazakova, ıÝrıı Afanasev, Stanıslav Govorýhın, Polad Býl-bıýlogly, Rýslan Hasbýlatov, Fazıl Iskander, Gennadıı Tolmachev, Murat Áýezov, Evgenıı Sıdorov, Mıntımer Shaımıev... Olardyń barlyǵy – bizdiń ǵasyrdaǵy tanymal tulǵalar.
Qoǵamnyń damýy halyq únine qulaq asatyn jáne batyl sheshim jasaıtyn bılik pen zııaly qaýymnyń sanaly ózara baılanysy arqyly múmkin bolady. Osy rette, zııaly qaýym bılikti durys sheshimderge baǵyttaı alady.
...1980 jyldary Mońǵolııaǵa saparym kezinde Orhon stelalarynda avtomat oqtarynan qalǵan izderdi baıqadym. Jaqyn jerde keńestik áskerı bólim ornalasqan edi. Ashyq aspan astynda bir jarym myń jyl boıy ystyqqa, aıazǵa tótep berip, Túrik qaǵanaty jáne Shyńǵyshan ımperııasy kezinde turǵan osy tas qoljazbalardy mońǵol jáne keńestik mádenıet sheneýnikteri oq atatyn nysana retinde bere salǵan. Sondyqtan bul eskertkishterdi kez kelgen mońǵol mýzeıine kóshirip, olardyń ornyna tas kóshirmelerin ornatýdy usyndym. Mońǵol bıligi buǵan kelispedi.
1987 jyly AQSh-ta ótken túrkitanýshylardyń konferentsııasynda ıÝNESKO-ǵa hat jazdym, oǵan búkil álemnen kelgen túrkitanýshylar qol qoıdy. Biz túrki eskertkishterin qorǵaýdy jáne Dúnıejúzilik mura tizimine engizýdi talap ettik. Túriktanýshylardyń bir toby konferentsııadan tikeleı Mońǵolııaǵa saparmen ketti. Olardyń Ulan-Batyrmen monology jyldar boıy jalǵasty, biraq nátıjesiz boldy.
Tek 90-shy jyldardyń sońynda ǵana olarǵa Orhon eskertkishteriniń mádenı qundylyǵyn dáleldeı aldyq. Japon qolónershilerimen kelisimge keldik, olar qazir Astanadaǵy L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ornatylǵan eskertkishtiń dál kóshirmesin jasady. Kún saıyn myńdaǵan stýdent osy tarıhı eskertkishtiń janynan ótedi. Degenmen, olardyń arasynda atalǵan tarıhı jazbanyń qazaqtarǵa qandaı jolmen oralǵanyn bilmeıtinder de bolýy múmkin. Bul mańyzdy jumystar men oqıǵalardyń estelikteri joǵalyp barady.
Bizdiń basshylar osy ıdeıalardy qoldap, damytýy kerek edi. Olar bul bastamalardyń umytylýyna jol bermeýi kerek. Osy ıdeıanyń urpaqtan-urpaqqa jetýine jaǵdaı jasaýy tıis. Biraq olaı bolǵan joq. Qazir mádenıette múlgigen tynyshtyq enip kele jatqandaı seziledi. Eskertkishterdiń joıylýyna úırenip qalǵandaımyz. Alaıda jaqynda ǵana bolǵan tarıhymyzdyń umytylyp bara jatqany – keshirilmeıdi. Este saqtalýy tıis osy mańyzdy derekter umytylyp bara jatyr.
– Oljas Omaruly, ózińiz qurǵan «Nevada-Semeı» qozǵalysyn Qazaqstandaǵy shynaıy azamattyq qoǵamnyń alǵashqy kórinisi dep ataýǵa bolady. «Nevada-Semeı» qozǵalysy mıllıondaǵan adamdy biriktirdi. Sol kezde bul táýelsizdikke aparatyn alǵashqy qadamdardyń biri ekenin túsindińiz be?
– Bul naǵyz ózara seriktestikke aparatyn qadam boldy. HH ǵasyr tarıhynda alǵash ret tutas bir eldiń halqy óz ómirin qorǵaý úshin kóterilip, osy kúsh-jigermen búkil álemdi biriktirdi. 1989 jyldyń 28 aqpanynan bastap eki mıllıonnan astam qazaqstandyq «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń «POLIGON JOIYLSYN!» úndeýine qol qoıdy. Búkilhalyqtyq qoldaýdyń arqasynda 1989 jyly bizdiń qozǵalysymyz Semeı synaq polıgonynda sol jylǵa josparlanǵan 18 jarylystyń 11-in toqtatty.
Qarasha aıynda Qaraǵandyda kenshilerdiń ereýilin uıymdastyrýǵa kómektestik. Uıymdastyrýshylardyń talaptary negizinen ekonomıkalyq salaǵa qatysty boldy. Osy oraıda talaptar tizimine negizgi máseleni – ıadrolyq synaqtardy toqtatýdy qosýdy talap ettim. Sońǵy jarylys 19 qazanda, ıaǵnı ereýil áli jalǵasyp jatqan kezde boldy.
«Nevada-Semeı» jetekshiligimen kenshiler myna talaptardy usyndy: «1989 jyldyń 19 qazanyndaǵy bul jarylysty synaqtar tarıhyndaǵy sońǵy jarylys dep sanaımyz. Eger taǵy bireýi bolsa, ereýil KSRO basshylyǵy synaqtardy toqtatý týraly jarlyq shyǵarǵanǵa deıin jalǵasady! Qazaq KSR-indegi barlyq iri kásiporyn bizdiń ereýilge qosylady».
Úndeýdi Máskeýge shuǵyl hatpen jiberdik jáne ol yqpal etti. Jetinshi jarylys – sońǵysy boldy. Semeı synaq polıgonynda basqa synaqtar bolǵan joq. Bul kúndi – 19 qazandy Qazaqstan men adamzat úshin mańyzdy jáne este qalarlyq data retinde engizý kerek.
Bul kúni qazaq jumysshylary tarıhı úndeý jasady. Jumysshylardyń talaptaryn KSRO Joǵarǵy Keńesi qoldady. Bılik Novaıa Zemlıa aýmaǵynda rezervtik synaq polıgonyn iske qosýǵa tyrysty. Meniń bastamammen «ıAdrolyq qarýsyz álem úshin» parlamenttik qaýymdastyǵy qurylǵan Joǵarǵy Keńes músheleri buǵan qarsy boldy.
1989 jyly 20 qarashada KSRO Joǵarǵy Keńesi el Úkimetine Semeı synaq polıgonyn jabýdy tapsyratyn qaýlyny, al 1990 jyly 22 mamyrda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Semeı polıgonyn jabý týraly qaýlyny qabyldady. Sol kezde halyqtyń óz jerinde ómir súrý úshin jasaǵan kúresi, birlesken kúsh-jiger jáne obektıvti túrdegi dál sol ahýal adamzattyń beıbitshilikke degen umtylysymen tuspa-tus keldi. Árıne, bul qadamdar táýelsizdik kezeńine jol ashty. Sonymen birge, saıasattaǵy, dıplomatııadaǵy jáne mádenıettegi shynaıy ózara seriktestik anyq kórindi.
– Semeı polıgonynyń jabylýy Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy yqpalynyń paıda bolýyna qalaı áser etti?
– Sol ýaqytta Qazaqstan halqy alǵash ret qyryq jyldyq náýbetke qarsy kóterilip, óz qasireti adamzattyń ortaq qaıǵysy ekenin túsindi. 1990 jyldyń mamyr aıynda Almatyda «Álemdik saılaýshylar ıadrolyq qarýǵa qarsy» uranymen Halyqaralyq kongress ótkizdik. Saılaýshylar men saılanatyndar alǵash ret bir zalda ıyq tirese jumys istep, ǵasyrdyń mańyzdy máselesin talqylaýǵa qatysty.
BUU shtab-páteri zalynda Jahandyq antııadrolyq alıanstyń quryltaıshy konferentsııasyn ótkize otyryp, álemdegi barlyq ıadrolyq qarýǵa qarsy jáne soǵysqa qarsy qozǵalystardy biriktirdik. Konferentsııada sóz alyp, shamamen 200-ge jýyq álem parlamentteri «elge jáne adamzatqa ıadrolyq qarý qajet pe?» degen bir suraqqa jaýap bere alatyndaı parlamentaralyq referendým ótkizýdi usyndym. Bul suraqqa jaýap beretin alǵashqy parlament retinde KSRO Joǵarǵy Keńesin esepke alý kerek ekenin aıttym. Eger eń qýatty ıadrolyq derjavanyń parlamenti ıadrolyq qarýdyń qajeti joq ekenin málimdese, onda basqalary – amerıkalyqtar, aǵylshyndar, frantsýzdar jáne qytaılyqtar kelisýge májbúr bolady.
Kóp uzamaı alǵashqy parlamentaralyq delegatsııany qurdyq: AQSh-tyń eki kongressmeni jáne eki senatory, Anglııadan eki parlamentarıı jáne KSRO-dan eki adam – atom ınstıtýtynyń basshysy Evgenıı Velıhov pen Súleımenov (Velıhov sol kezde aýyryp qaldy, onyń ornyna Vladımır ıAkımets bardy). Batys pen Shyǵystan kelgen úsh ıadrolyq derjavadan turatyn mundaı delegatsııa tarıhta tuńǵysh ret quryldy. Bul óz kezeginde ydyraýdyń emes, kúsh-jigerdi biriktirýdiń úlken qadamy boldy.
Bizdiń maqsatymyz – referendýmdy jáne parlamentterdi ıadrolyq qarýsyz álemge daýys berýge daıyndaý. Delegatsııa Máskeýge áýe kóligimen jetip, onda Gorbachevpen baǵdarlamamyzdy talqyladyq. Dál sol kúni keshke Londonǵa ushtyq. Sol kezeńde premer-mınıstr aýysyp jatqandyqtan, ol bizdi qabyldaı almady. Biraq mıssııamyzdy keıinge qaldyrmadyq jáne Ulybrıtanııanyń qorǵanys mınıstrimen kezdesip, josparlarymyzdy baıandadyq. Londonnan AQSh prezıdenti Býshpen kezdesý úshin Vashıngtonǵa bardyq. Biraq ol Meksıkadaǵy saparynan áli oralmaǵan eken. Sondyqtan josparymyzdy qaýipsizdik jáne qorǵanys jónindegi keńesshisine túsindirdik. Al shyǵyp kele jatyp Aq úı dálizinde kútpegen jerden Býshpen kezdesip qaldyq. Kongressmender bizdi tanystyrdy jáne dálizde barlyq máseleni talqyladyq. Bir saǵattan keıin bizdiń delegatsııa AQSh Kongresi josparlanǵan referendýmǵa qatysady degen senimmen Aq úıden shyǵyp ketti.
Úshinshi myńjyldyqta beıbitshilikti saqtap qalý úshin osyndaı múkindik boldy. Osy erekshe tarıhı sátti paıdalandyq. Barlyǵy mańyzdy oqıǵaǵa daıyndalyp jatty. Keıbireýler úmitpen qarady. Basqalary bizdiń elde erik-jigerdi ashyq bildirý múmkin emes dep oılady. Biraq Máskeýde, Nıý-Iorkte, Londonda jáne basqa da elderdiń astanalarynda parlamentarııler beıbitshilikke daıyn boldy.
Referendýmda kópshilik ıadrolyq qarýǵa qarsy daýys beretinin bildik. Bul jaǵdaı – orasan zor múmkindik. Adamzat sanaly ózara seriktestik pen beıbitshilikke senimdi túrde bet burdy! 1991 jyldyń tamyzyndaǵy GKChP men Eltsınniń bılikke kelýi bul ıdeıany joıyp jiberdi desek bolady. Negizi, ıadrolyq qarýsyz álem ıdeıasyn júzege asyrý múmkin boldy. Sol kezde AQSh pen KSRO arasyndaǵy qarym-qatynas ózara senimge negizdelgen edi. Eń mańyzdy másele – Jerdegi tirshilikti saqtaý boıynsha yntymaqtastyqqa degen umtylys boldy.
Atap aıtqanda, sol kezeńde Qazaqstan erekshe mártebege ıe boldy. Sodan beri búkil álem elimizdi ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy retinde tanydy.
Keıingi 30 jyldan astam ýaqyt boıy respýblıkanyń búkil syrtqy saıasaty osyǵan negizdeldi. Degenmen, ıadrolyq synaqtardy toqtatý jáne synaq polıgonyn jabýdyń mán-jaıy jetkilikti deńgeıde aıtylmady.
Synaq polıgonyn japqan prezıdent emes, halyq ekenin umytpaýymyz kerek! Halyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsylyq tanytý arqyly óz jerindegi tirshilikti saqtaýdyń tarıhı múmkindigin paıdalandy!
Keler urpaq bul jaıynda bilip, este saqtaýy óte mańyzdy. Olar mektep oqýlyqtarynda kórsetilgen tarıhı (oıdan shyǵarylǵan emes!) oqıǵalar men datalardy bilýi kerek.
– Datalar týraly aıtatyn bolsaq, 2025 jyly Qazaqstan men basqa da elder Abaıdyń 180 jyldyǵyn atap ótti. Sizdiń basshylyǵyńyzben Mádenıetterdi jaqyndastyrý ortalyǵy osy mereıtoıǵa arnalǵan ǵylymı jáne mádenı is-sharalar ótkizgenin bilemiz...
– Uly aqynnyń árbir mereıtoıy – halyq pen mádenıet úshin mereke. Tuńǵysh kitaby hákim dúnıeden ótkennen keıin ǵana jaryq kórgeni ókinishti. Ol óz ıdeıalarynyń halyq arasynda júzege asqanyn is júzinde kóre almady. Sizdi oqıtyn jáne sizben birge ózgeretin oqyrmannyń bolýy – ol biz sııaqty sóz ustaǵan adamdar úshin shyǵarmashylyqtyń eń úlken jemisi.
Soǵysqa, asharshylyq jáne qýǵyn-súrginge toly HH ǵasyrda tyńdaýshylar men kórermen retindegi deńgeıden uly oqyrmandar men uly avtorlarǵa deıingi aralyqty júrip ótý múmkin boldy. Sol kezde ádebıet mamandyq retinde baǵalandy. Al HHІ ǵasyrda úrdis toqtap qaldy, ıaǵnı kitap oqymaıtyndar býyny paıda boldy. Sondyqtan HH ǵasyrdyń eń úzdik tájirıbesine oralý ýaqyty keldi. Bir kezderi «uly oqyrman» elin qurǵan áleýmettik jáne memlekettik tapsyrys, saıası ári mádenı tártip júıesin qaıta jandandyrý kerek. Sonda, Abaı halqy oqyrmany kóp ult retinde saqtalady.
– Jańa jylda elimiz Sizdiń 90 jyldyq mereıtoıyńyzdy atap ótedi. Jaqynda Ázerbaıjannyń halyq jazýshysy Elmıra Ahýndova: «Oljas Omarulyna ne syılasaq ta, ol jetkiliksiz bolady. Óıtkeni, ol bizge odan da kóp berdi», - dedi. Jaqynda Nobel syılyǵyna taǵy da usynyldyńyz. Buǵan qatysty Halyqaralyq uıymdastyrý komıteti qazirgi ýaqytta belsendi jumys istep jatyr. Osy oraıda Siz úshin ne mańyzdyraq?
– Halyqtyń moıyndaýy mańyzdy. Sebebi halyqtyń sózin barsha álem estip, moıyndaıdy ǵoı. Ótip bara jatqan osy jylda maǵan Ingýshetııa Respýblıkasy teıpter keńesiniń qazaq halqyna úndeýi kórsetildi. Aqsaqaldardyń úndeýi sheshender men ıngýshterdyń Qazaqstanǵa jer aýdarylýynyń 81 jyldyǵyna oraılastyryldy. Bul úndeýde esimi atalǵan qazaq – Oljas Súleımenov.
KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtat retinde saılanǵannan keıin, óte qajet zańdardy usynyp, olardyń qabyldanýyna qol jetkizdim. Olardyń arasynda qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtardy aqtaýǵa qatysty qujat ta boldy. Men bul usynysty jasaǵan kezde, bir zańger ornynan turyp: «Siz usynyp otyrǵan bastama zańnamalyq turǵydan saýatty emes. Jeke adamdy ǵana aqtaýǵa bolady, biraq tutas halyqty aqtaı almaıdy» dep málimdedi.
Sol kezde: «Sonda, tutas halyqty qýdalaýǵa bolady da, biraq olardy aqtaýǵa bolmaı ma?» dep jaýap berdim.
Zańǵa birden daýys berilip, kóp uzamaı qabyldandy. Mundaı oqıǵalardy tipti qazirgi depýtattarǵa da aıtý kerek. Mundaı áreketter kóp boldy. Qazir olar jaıynda elimizde kóp bile bermeıdi. Biraq Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıevtiń qazaq aqynyna arnap «Bakınskıı rabochıı» gazetine osylaı jazǵan edi: «Elimiz úshin eń qıyn kezeńderde Siz Ázerbaıjan halqyn qoldadyńyz... Biz muny umytqan joqpyz jáne joǵary baǵalaımyz. Ázerbaıjan halqy Sizdi jáne Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzdy jaqsy kóredi. Sizdiń azamattyq ustanymyz úlken qurmetke laıyq».
Bul qurmetti maǵan tapsyrǵan nagradalardan da kórýge bolady: «Eńbegi úshin» ordeni (Ingýshetııa), «Dańq» ordeni (Ázerbaıjan), «Qurmet legıony» ordeni (men onymen eki ret marapattalǵan álemdegi jalǵyz adammyn), «Kúnshyǵys» ordeni (Japonııa), «Abyroı» ordeni (Ázerbaıjan) jáne basqa da nagradalar bar.
Biraq eń joǵary marapat halyqtan keledi. Sońǵy onjyldyqtarda Oljas esimi tek Qazaqstanda ǵana emes, sonymen qatar basqa elderde de eń tanymal esimderdiń birine aınaldy.
Búkil álem moıyndaǵan azamattarymen el maqtana alady jáne osy adamdardyń aqyl-keńesine qulaq asa alady. Tek birigip, bir-birimizdi qoldap qana bıikten kórine alamyz. Ózara qoldaýdyń bul formýlasy ómirlik tájirıbede bar. Tarıhqa úńilsek, halqymyz nebir qıyn kezeńderdi eńserdi. Beıbitshilikke nuqsan keltiretin keıbir saıasatkerlerdiń áreketterine álem halqynyń kóńili tolmaıdy. Qısynsyz sheshimdermen birde-bir halyq, barsha adamzat kelispeıdi.
Biz jyldar men ǵasyrlar boıy uzaq, shyǵarmashylyq turǵyda ómir súrýge laıyqpyz. Jańa jylda barlyǵyna osyny tileımin!
– Áńgimeńizge rahmet!