«Boza» degen qandaı sýsyn?
ASTANA. QazAqparat - Erterekte qazaq halqynyń toı-tomalaǵynda dastarhannan túspeıtin sýsynnyń biri - boza. Boza ári sýsyn, ári tamaq, sondaı-aq boıdy qyzdyratyn qýaty da bar. Búginde osy boza halyq jadynan óship bara jatqandaı. Sebebi bozany daıyndaý tásilin myqty meńgergen apa-ájelerimizdiń qatary sırep barady. Ony keıbiri ulttyq sýsyndardyń qataryna qosady, keıbiri tipti alkogoldik sýsyn dep oılaıdy.
Sonymen, boza degenimiz ne?
Boza - dándi daqyldardan ashytyp jasalatyn ejelgi sýsyn. Bir táýlik boıy sýǵa bóktirilip qoıylǵan dán jarmasynyń sary sýyn tógip tastaǵannan keıin, qalǵan tunbaǵa belgili mólsherde maı, sý quıyp, ottyń tabyna jaılap qaınatyp, botqa jasaıdy. Ony sýytyp qoıyp, dándi daqyldyń bir túrinen (tary, arpa, t.b.) ashytqy daıyndaıdy. Ol úshin daqyldy qajetinshe alyp, ústine ystyq sý quıyp, 3-4 saǵat bóktiredi de, súzip alyp, jyly jerge jaıyp qoısa, 3-4 kúnde dánderi ónedi. Birden keýip ketpes úshin, ústin jaýyp tastaıdy. Óngennen keıin, kelige salyp túıedi. Osylaısha daıyn bolǵan qospanyń ústine sýytylǵan qaınaǵan sý quıyp, jarty táýlikteı ashytyp qoıady. Sodan soń, daıyn qospadan ydysqa kereginshe salyp, qaınaǵan salqyn sýǵa aralastyryp, súzgiden ótkizedi. Alynǵan suıyq sýsyn boza dep atalady. Daıyndalý tehnologııasy men saqtalý merzimine qaraı jas Boza, qorlanǵan boza dep te atalady. Jas boza quramynda 4-6%, al qorlanǵan bozada 12-15% spırt bolady. Bozanyń ýytsyz, jaı ashytqymen jasalǵan túrin maqsym boza deıdi. Bundaı anyqtama «Qazaqstan» Ulttyq entsıklopedııasynda berilgen.
Al tarıh betterine úńilsek, XVI ǵasyrdyń ózinde túrikter muny ulttyq sýsyn retinde ishken eken. Kezinde Mesopotamııa men Mysyr elinde ony álsiz alkogol retinde paıdalanǵan. Ony ashyǵan nannan daıyndaǵan. Al Orta Azııada dándi daqyldardan daıyndaǵan.
Osman ımperııasy tusynda bozanyń naǵyz sharyqtaý dáýiri boldy dese de bolady. Ony jas ta, jasamys ta tamsana ishti degen derekkózder bar. Keıin sýsynnyń ótimdiligin ósirgisi kelgen saýdagerler bozaǵa azdap esirtki tektes zat qosqan kórinedi. Qyzyp alyp, aınalasyn qyryp jibere jazdaıtyndardyń qatary tym kóbeıip bara jatqan soń 15 ǵasyrlarda bozany satýǵa da, ishýge da qatań tyıym salynypty. Boza sonymen birge Bolgarııadaǵy dástúrli sýsyndardyń biri bolǵan. Tipti 20 ǵasyrlarda Bolgarııanyń Radomır qalasy boza óndirisiniń ortalyǵy bolyp sanalyp, ony óndirýshige arnap eskertkish te qoıylǵan kórinedi. Qazir bul jerde boza festıvali ótip turady. Osy tarıhı derekterdiń barlyǵy boza qazaqtyń ulttyq sýsyny emes, jaı dástúrli sýsyndardyń biri ekenin kórsetedi. Sebebi mal baǵyp kúnin kórgen qazaqtyń ulttyq sýsyndarynyń basym bóligi sútten bastaý alǵan.
Endi bozanyń paıdasyna toqtala keteıik. Bozanyń quramy vıtamınderge óte baı. Biraq ony kóp saqtaýǵa kelmeıdi. Daıyn bolǵannan keıin bir táýlikten asyrmaı iship qoıý kerek. Onyń ústine muzdaı kúıinde ishýge bolmaıdy, ony jylytyp baryp ishý kerek. Ári ystyq jaz maýsymynda paıdalanýǵa bolmaıdy. Tek qystyń kúnderi ǵana ishýge keńes beredi. Ejelgi túrki halyqtary asa sýyq kezeńderdi jeńil ótkizýge kómektesedi dep ishken. Tipti súzekti emdeýge septigi bolǵan kórinedi. Daıyn bolǵannan keıin de onyń ashý protsesi toqtamaıdy. Sondyqtan da ony tezirek iship qoıǵan durys.
Boza ashyǵan kezde laktoz qyshqyly paıda bolady. Ol as qorytýǵa kóp septigin tıgizedi. Emizýli áıelderge súttiń molaıýyna kómektesedi dep esepteledi. Osy óndirilgen ýyttaǵy E vıtamıni óte kóp bolady. Ol adamǵa kúsh-qýat berip, aǵzadaǵy aýrýǵa qarsy turatyn ımmýnıtetti arttyrady. Qartaıýdyń aldyn alatyn da qasıeti bar. Dárýmenge asa baı bozanyń aǵzadaǵy barlyq organǵa áser etetin emdik qasıeti kúshti. Aǵzadaǵy zat almasýdy kúsheıtedi. Sondaı-aq anemııaǵa da taptyrmas em. Býyn keselderine, tuz jınalǵanǵa, asqorytý múshelerine tıgizer paıdasy mol. Keıbir et almaıtyn kisiler qoń jınaý úshin de ishedi.
Qoń jınaý demekshi, ony súzgennen qalǵan qoımaljyńdy soǵymǵa baılaǵan malǵa berse, jaqsy et alady. Sondaı-aq báıge attaryn baptaýǵa da taptyrmas olja. Bozanyń qaldyǵyn jegen jylqy báıgeniń aldyn bermeıtin bolady.
Gúlden Ospanova
