Boıaýdyń ornyna – munaı: mańǵystaýlyq sýretshiniń ózgeshe qoltańbasy
ASTANA. KAZINFORM – Aq paraq – sýretshiniń qııalyna qanat bitiretin sheksiz keńistik. Biri tabıǵattyń ásem kelbetin qaryndashpen keskindese, endi biri túrli-tústi boıaý arqyly beıneleıdi. Al jer qoınaýynan óndiriletin qara altynnyń ónerge de arqaý bolaryn kim oılaǵan? Ádette óndiris pen ekonomıkanyń basty shıkizaty sanalatyn munaı bul joly múlde basqa qyrynan kórinedi. Sýretshi Tynyshbek Baltabaev qara munaıdy boıaý ornyna paıdalanyp, aq qaǵazǵa qaıtalanbas týyndylar salady. Kópshilikke tosyn bul tásil onyń shyǵarmashylyq qoltańbasyna aınalǵan.
Tynyshbek Baltabaev jıyrma jylǵa jýyq ǵumyryn sýret ónerine arnaǵan. Bul onyń ári tańdaǵan mamandyǵy, ári bala kezden boıyna daryǵan óneri. Osy ýaqytqa deıin sýretshiniń qolynan 500-den astam kartına shyqqan. Shyǵarmalary birneshe márte kórmelerge qoıylyp, ónersúıer qaýymnyń nazaryna talaı márte usynylǵan.
Al 2020 jyldan bastap sýretshiniń shyǵarmashylyǵynda jańa kezeń bastaldy. Ol ústel ústindegi túrli tústi boıaýlaryn qara munaıǵa almastyrǵan. Osylaısha, elde alǵash bolyp ken baılyǵyn shyǵarmashylyǵynyń basty quralyna aınaldyrdy.
Bul oı sýretshiniń bala kezinen kóńilinde júrgen eken. Alaıda qııaldaǵy dúnıeni júzege asyrý ońaı bolmady. Munaıdyń qasıetin tanyp, ony sýret salýǵa beıimdeý úshin izdenip, tájirıbe jasaýǵa týra keldi. Munyń bári sýretshiniń talabyna tusaý bola almady.
- Munaımen sýret salý ıdeıasy 2003 jyly kolledjde oqyp júrgen kezimizde kórgen Ázerbaıjan sýretshisiniń kórmesinen bastaý aldy. Alaıda ol kezde bul baǵytta jumys isteý oıymyzda bolmady. 2020 jyly óz kórmemizdi uıymdastyrýdy josparlap, sol sýretshini arnaıy shaqyrdyq. Biraq ol munaımen sýret salý tehnıkasynyń qyr-syryn ashyp aıtpaı, avtorlyq quqyqqa degenge keltirdi. Sodan keıin dosym Aımurat ekeýmiz óz betimizshe izdenip, tájirıbe jınaı bastadyq. Ýaqyt óte kele munaımen jumys isteýdiń ózindik tásilin meńgerdik, - dedi ol.
Qara munaıdan kartına jasaý isin sýretshi dosy Aımurat Tanatovpen birge qolǵa alǵan. Aldymen arnaıy sheberhana ashyp, jańa baǵytty damytýǵa kirisedi. Mańǵystaý munaıly ólke bolǵandyqtan, shıkizat tabý qıynǵa soqpaǵany anyq. Alaıda ony aq qaǵazǵa túsirip, kórkem týyndyǵa kóp izdenisti qajet etken.
- Munaımen sýret salýdyń ózindik daıyndyq kezeńderi bar. Aldymen arnaıy kenep daıyndap, onyń betine grýntovka jaǵamyz. Keıde sýrettiń bastapqy nobaıyn qaryndashpen túsiremiz, al keıde birden boıaýmen jumys isteımiz. Kásibı sýretshi úshin qaryndash ta kerek emes. Eń bastysy kompozıtsııany durys quryp, jaryq pen kóleńkeni ajyrata bilý. Qalǵan is ádettegideı, - dedi sýretshi.
Qylqalam ushynan aǵyp túsken qara munaımen ol mańǵaz Mańǵystaýdyń taý-tasyn, tabıǵatyn beıneleýdi unatady. Munaıly ólkeniń kelbetin ózine tán qara-sur reńkpen órnekteý de erekshe úılesim tapqan.
Shól dalanyń oı-qyry, jartas pen saı-salasy munaıdyń tabıǵı túsimen ózgeshe sıpat alady. Syrt kózge qarapaıym kóringenimen, ár tastyń kóleńkesin dál túsirip, tabıǵattyń shynaıy kelbetin qaǵazǵa kóshirý úlken sheberlik.
– Aldymen kartınanyń jaryq pen kóleńke túsetin tustaryn belgileımiz. Kóleńkeniń reńkteri men qatparlaryn kórsetý úshin arnaıy metall qural «mastıhındi» paıdalanamyz. Onyń kómegimen boıaýǵa qajetti faktýra berip, jaryq pen kóleńke arasyndaǵy kontrasti aıqyndaımyz. Osylaısha kartınaǵa monohromdy keskindemege tán kórkemdik sıpat beremiz. Qolymyz úırengendikten, bizge muny aıtý ońaı. Al shyn máninde, munyń artynda úlken eńbek jatyr, – dedi Tynyshbek Baltabaev.
Qara munaımen sýret salý birer kúnde bitetin jumys emes. Týyndynyń kólemi men kúrdeliligine qaraı oǵan aptalap, tipti aılap ýaqyt ketedi. Esesine, munaı arqyly óner tarıhyna tańbalanǵan týyndy uzaq keýip, ǵasyrlar boıy óz boıaýyn joǵaltpaıdy eken.
- Meniń túsinigimde, munaı kóptegen boıaý men materıaldyń negizgi shıkizaty. Odan plastmassa, túrli boıaýlar jáne basqa da ónimder óndiriledi. Munaımen salynǵan kartınalardyń basty ereksheligi uzaq ýaqyt saqtalýynda. Durys daıyndalyp, tıisti tehnologııamen salynsa, boıaýdyń túsi men faktýrasy ózgermeı, bastapqy qalpyn ǵasyrlap saqtaıdy, - deıdi ol.
Kóneniń kózindeı saqtaýǵa bolatyn bul kartınalarǵa degen qyzyǵýshylyq ta artyp keledi. Kópshilikke tosyn óner túri birtindep tanylyp, ózindik kórermenin qalyptastyra bastaǵan. Al sýretshiler bul baǵyttyń kelesheginen úlken úmit kútedi.
– Bizdiń oıymyz, munaımen sýret salý óneri elimizde sońǵy bes-alty jylda ǵana qalyptasa bastady. Alǵashqy týyndylardy Aımurat ekeýmiz jasadyq. Adamdar jumystarymyzdy kórgende qyzyǵýshylyq tanytyp, keıbiri satyp alyp jatady. Munaımen sýret salý birtindep Mańǵystaýdyń ózindik óner baǵytyna, tipti óńirdiń sımvoldarynyń birine aınalyp keledi, – deıdi Tynyshbek Baltabaev.
Kásibı sýretshilerdiń endigi maqsaty bul ónerdi álemge tanytý. Týyndylary Eýropa asyp, ózge de iri memleketterdiń kórme alańdarynda usynylǵanyn qalaıdy. Osy armandy júzege asyrý úshin qazir jańa jobalar ázirlep, halyqaralyq kórmelerge daıyndalyp júr.
Munaımen salynǵan kartınalardan bólek, Tynyshbek Baltabaevtyń shyǵarmashylyq qorjynynda ózge de týyndylar bar. Ol sýretshiler tobymen birge «Art-ekspedıtsııa» jobasyna qatysady. Tórt jyldan beri shetelderge saparlap, ár eldiń tabıǵatyn, kórikti jerleri men ózine tán erekshelikterin qaǵaz betine túsirip júr.
- Alǵashqy iri jobamyzdy Otpan taýdan Ulytaýǵa deıingi baǵytta bastadyq. Maqsatymyz – Qazaqstannyń tórt tarabyn aralap, ár óńirdiń tabıǵaty men ereksheligin sýret arqyly beıneleý. Keıin Ózbekstanǵa ekspedıtsııa uıymdastyrdyq. 2024 jyly Qyrǵyzstanǵa, 2025 jyly «Túrik qazaqtary» komandasymen Túrkııaǵa bardyq. Al 2026 jyly «Art-ekspedıtsııa – Mońǵolııa 2026» jobasy aıasynda Mońǵolııada shyǵarmashylyq jumystar júrgizdik. Sapar barysynda sol jerdiń kórinisterin beınelep, jańa týyndylar jasaımyz, - deıdi ol.
