BOTAI MÁDENIETІ

Botaı eskertkishine 1981-1983 jyldar aralyǵynda Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń arheologııalyq ekspedıtsııasy professor Vıktor Zaıberttiń jetekshiligimen qazba jumystaryn júrgizgen. Aýdany 15 gektar jerdi alyp jatqan qonystan 158 úıdiń orny qazylyp arshylǵan. Keıbireýlerinde 30-ǵa tarta úıler bolǵan. Sáýletshilerdi buzylǵan turǵyn-jaılardan qalǵan oıpattar qyzyqtyrǵan. Ǵalymdar ejelgi turǵyn-jaılar qurylysyn qaıta turǵyzýǵa múmkindik alady. Alǵashqyda dóńgelek jáne kópburyshty qazan shuńqyr qazyp alyndy. Qazan shuńqyrdyń tereńdigi 60-80sm, aýdany - 30-dan 70 sharshy metr. Keıin sazdy sýlap, domardaq kúıinde qabyrǵaǵa salǵan, syrtynan janýarlar súıegimen bekitken. Ejelgi turǵyn-jaılardyń qabyrǵa eni 80-120 sm, bıiktigi - 60-100 sm. Turǵyn-jaılar mańynda arnaıy or qazylyp, ol jerden eden, qabyrǵaǵa arnalǵan sylaýǵa qajetti sazdar alyndy. Qabyrǵa perımetrleri boıynsha bóreneden shatyrlarmen qaptap, ortasynda tútin shyǵaratyn tetik jasaldy. Bórene sazben sylanyp, joǵarydan janýar terisi men qyrtyspen jabyldy. Ǵımarattyń ishki bıiktigi 250-320 sm qurady. Qaıta turǵyzý saraptama joly arqyly júrgizildi. 1983 jyldyń jazynda ejelgi turǵyn-jaıdyń ústine ejelgi Botaı turǵyn-jaıy salynady. Qaıta turǵyzý óz-ózin anyqtady. Jazda saraptamalyq turǵyn-jaıda sýyq ári qurǵaq bolatyn. Kúz-qys merziminde temperatýrasy bir qalyptan túspedi. Turǵyn-jaıdy turaqty túrde kútim jasaǵandyqtan, adamdarǵa qaptalǵan syrtynyń beriktigine qaraı turýǵa qolaılyq jasady (kem degende 15-20 jyl). Árıne, jyl saıyn qabyrǵa, qazan-oshaqtyń ishki bóligi sylanyp otyrǵan.

Qazba jumystaryn júrgizgende botaılyqtardyń turǵyn-jaılary bir-birimen tyǵyz jalǵasyp jatty. Turǵyn-jaıdyń ishki jobasy týraly biraz nárse aıtýǵa bolady. Ortada edende oshaq ornatylǵan. Qabyrǵa mańaıynda usaq sharýashylyq shuńqyrlar boldy. Qazan oshaqtarynyń qabyrǵasynda kóptegen sharýashylyq jáne dinı qajettilikter tizilip turǵan. Botaılyqtar qabyrǵa aınalasynda shyǵa beriske qarsy sákilerdi ornatyp, terilerdi tósegen. «Shuńqyr-konservilerde» uzaq ýaqyt boıy saqtaǵan. Ol bylaı jasalǵan: 1 metrge deıin shuńqyr qazyp, onyń ishine jylqy etin tutastaı salyp, terisimen jáne sazben japqan. Ústinen ot jaǵyp, otteginiń tolǵymen janyp bolǵanyn kútedi. Daıyn bolǵan et aýasyz da, sol shuńqyrda buzylmaı saqtalady.

Ózen jaǵasy mańyndaǵy óndiristik qurylystarda ejelgi adamdar tas, aǵash, ańdardyń súıegi men terisin óńdep, kıim tikken, qysh ydystar daıyndaǵan. Tastan jasalǵan jebe, sadaq, qanjar, pyshaq, naıza ushtyqtarynyń kóptep tabylýy qoǵam ómirinde ańshylyqtyń rólin aıqyn kórsetedi. Sonymen qatar jylqynyń súıeginen aǵashty óńdeıtin qashaýǵysh, qus súıeginen kıim tigýge arnalǵan ıneler, jýaldyz, teskishter, tumar men áshekeı buıymdarynyń kezdesýi sharýashylyqtyń ár salasynan habar beredi.

Ǵalymdardy tabylǵan at súıekteriniń kóptigi tań qaldyrǵan. Jumysqa ańdar súıegin zertteıtin ǵalym-osteologtar shaqyryldy. Olar aýqymdy ister atqardy. 133 myńdaı jylqy súıekteri zertteldi. Nátıjesinde anyqtalǵany, Botaı attary burynǵyda belgili jylqylar túrine jatpaıtyn bop shyqty. Botaı attarynyń súıegi ózge de ejelgi attar súıeginen erekshelenip turdy. Ǵalymdar biraýyzdan botaı attarynyń qolǵa úıretilgen degen pikirdi ustandy. Olar dalada júrgen jabaıy janýar emestigin aıtady. Jylqylar úı sharýasynda, ań aýlaýda qoldanylǵan. Kúni búginge deıin jylqylar qolǵa kesh úıretilgen degen pikirler aıtyldy. Qonystyń materıaldarymen álemniń barlyq ǵylymdary qyzyǵa bastady. Botaı jylqysyn zerttep bilýge Soltústik Qazaqstan oblysyna Novosibir, Máskeý, Anglııa, Germanııa ǵalymdary keldi. Kóptegen ǵalymdar ortaq pikirge súıendi, ıaǵnı Botaı qonysy Eýrazııa dalasynda mal sharýashylyǵy ortalyǵy bolǵan.

Soltústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasynyń jetekshisi Vıktor Zaıbert Anglııanyń Kembrıdj ýnıversıtetine Botaı qonysy boıynsha lektsııa ótkizýge shaqyrylǵan. Ǵalymdar Botaıdy 28 jyl boıy zerttedi. Onshaqty maqala jazylyp, kitaptar basyldy.

Botaı mádenıetiniń qalyptasýyna Atbasar neolıttik mádenıetin jasaǵan taıpalary aralasqan. Botaı mádenıeti Ertis pen Jaıyq ózenderi aralyǵyn meken etken taıpalar mádenıetine jatady.

Alaıda, Botaı jeri saqtaǵan jumbaqtar álide bar. Áli de ejelgi adamdardyń taıpalas adamdardy qalaı jerlegeni anyqtalmaǵan. Birneshe ejelgi adamdardyń qaldyqtary tabylyp, arheologtarǵa jańa jumbaqtarǵa keneltti. Olar buzylǵan turǵyn-jaılardan tabyldy. Ásirese, adamnyń bas qańqasy qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Ol qazirde oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda saqtaýly tur. Botaı jerindegi qazbalar jalǵasýda.

Derek kózderi:

Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy, 2 tom;

Soltústik Qazaqstan oblysy entsıklopedııasy.