BOTAǴAI KESENESІ

Botaǵaı kesenesi erte zamandardan kele jatqan baı tarıhymyzdyń kýágeri. Sonymen qatar bul Qazaqstandaǵy ortaǵasyrlyq jalǵyz kesene. Botaǵaı kesenesi kóptegen eldiń aıtýyna qaraǵanda, Qazaqstandaǵy sáýlet-qurylys óneriniń qaıtalanbas úlgisi bolyp tabylady. XIX ǵasyr ortasy kezinde kesene qalypty jaǵdaıda bolǵan, keıinnen eskirgen.

Alǵash ret HVІІІ ǵasyrdyń ortasynda P.Rychnıkovtyń eńbekterinde atalady. HІH ǵasyrdan bastap Qazaqstannyń dalalyq aýdandaryn zerttegen túrli zertteýshilermen, sonyń ishinde G.Gens ekspedıtsııasymen 1815 jyly qaralǵan. Keseneniń (sol kezdegi orys aqparat kózderinde ǵıbadathana dep atalǵan) bas qasbeti, jospary jáne keskini sýrettelgen alǵashqy qysqasha sıpattamasy 1816 jyly I.Shangın ekspedıtsııasymen jasalǵan. Barlyq zertteýshiler sekildi, I.Shangın Botaǵaı kesenesin erte zamandaǵy Tatyǵaı (Bytyǵaı) qalasynyń qaldyqtary dep eseptegen.

Bul eskertkish týraly málimetter G.Spasskııdiń (1818-1824), A.Shahmatovtyń (1831), A.Levshınniń (1832), I.Kasteneniń (1910), L.Semenovtyń (1930) jumystarynda jáne Sh.Ýálıhanovtyń (1855) eńbekterinde kezdesedi.

1949 jyly Botaǵaı kesenesiniń qaldyqtary ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulannyń jetekshiligimen Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Ońtústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasy zerttegen. Á.Marǵulan Tatyǵaı (Totyǵaı, Botaǵaı) qalasyn Nura ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy iri tóbelerdiń bireýiniń ornynda dep kórsetip, Katalondyq kartada (1375) Nura ózeniniń saǵasynda belgilengen Ahsıkent qalasyna balaǵan. 1974 jyly Ońtústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasymen arheologııalyq qazba jumystary júrgizildi.

Botaǵaı kesenesi 2006 jyly «QazJoba qalpyna keltirý» Respýblıkalyq memlekettik kásiporyny ǵylymı-zertteý jáne jobalaý fılıalynyń Jıyntyq bólimimen (jetekshisi G.Qamalova) zerttelgen.

Qazba jumystary júrgizilgenge deıin eskertkish dıametri shamamen 30 metr, bıiktigi 1,5-2 metr sopaq qalypty tóbe bolyp tabylǵan. Onyń tóbesinde metalldan jasalǵan trıangýlıatsııalyq beket ornalasqan. Qazba jumystarynyń nátıjesinde mólsheri 21h17,4 kirpishten tóselgen alańsha jáne de sany az bolǵanymen, osy aımaq úshin biregeı bolyp tabylatyn kúıdirilgen sazdan qashap jasalǵan, geometrııalyq jáne ósimdik oıý-órnekteri bar ilmenaqyshtar tabylǵan. I.Shangınniń bergen sıpattamalary boıynsha, Botaǵaı kesenesiniń 1816 jyly aq buzylystary bolǵan, ol «táp-táýir sáýlet nusqasyndaǵy ejelgi ǵıbadathananyń qaldyǵy» bolyp tabylatyn, «onyń ishinde qabyrǵalary men baǵanalary sylaqtalǵan bolatyn». Onyń qasynda «soǵan uqsas taǵy bireýi boldy, at alystaý jerdegi keıbir qıraǵandarynyń uzyndyǵy 300 sajyndy quraǵan».

Osy kýálikterden kórip otyrǵanymyzdaı, Botaǵaı Nura ózeniniń sol jaǵalaýynda ornalasqan, XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy saıahatshylarmen jáne zertteýshilermen orta ǵasyrdaǵy qate qabyldanǵan iri orta ǵasyrlyq qorymnyń quramyna kiretin mańyzdy memorıaldyq-tabynshylyq ǵımarattarynyń biri bolyp tabylady. Saqtalǵan sýretter, ádebıet kózderi jáne zertteý materıaldary boıynsha, kesene alebastr ertindisinen jasalǵan mólsheri 26h26h4,5 sm kúıdirilgen qyzyl kirpishten kóterilgen, josparynda tik buryshty (11,4h8,9metr), bıiktigi 10,6 metr úsh bólmeli portaldy-kúmbezdi qurylys bolyp tabylady. Keseneniń bas qasbeti ońtústik-batysqa baǵyttalǵan.

Derek kózi:

Aqmola oblysynyń tarıhı jáne mádenı murasy. Eskertkishter jıyntyǵy, Almaty - 2008 jyl.