Bolatbek Tleýlov: Jańa Konstıtýtsııaǵa kóshý — strategııalyq qadam
ASTANA. KAZINFORM — Búginde sarapshylar jańa Konstıtýtsııaǵa kóshý — elimizdiń damyǵan, ádil ári turaqty memleketke aınalýy jolyndaǵy strategııalyq qadam ekeni jóninde pikir bildirýde. Jańa Ata zań jobasynyń terrıtorııalyq birtutastyqty bekitýde, quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn kúsheıtýde jáne azamattardyń quqyǵy men qaýipsizdigin qorǵaýda mańyzy qandaı? Osy jáne ózge de máseleler jóninde M. Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti «Memlekettik-quqyqtyq pánder» kafedrasynyń meńgerýshisi Bolatbek Tleýlovpen suhbattasqan edik.
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń preambýlasynda jer men halyqtyń tarıhı baılanysy jóninde jazylǵan. Bul tarmaqtardyń mańyzyna toqtalsańyz.
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń preambýlasynda jer men halyqtyń tarıhı baılanysy týraly erejeniń engizilýi — konstıtýtsııalyq-quqyqtyq turǵydan tereń mazmunǵa ıe norma. Ony ǵylymı turǵydan aksıologııalyq (qundylyqtyq), quqyqtyq jáne saıası-qurylymdyq qyrynan qarastyrýǵa bolady. Preambýla, Konstıtýtsııanyń kirispe bóligi bolǵanymen, ol tek deklaratıvti mátin emes. Konstıtýtsııalyq teorııada preambýla: memlekettiń qundylyqtyq negizderin bekitedi; konstıtýtsııalyq normalardy túsindirýdiń ıdeologııalyq baǵytyn aıqyndaıdy; memlekettik bıliktiń legıtımdiliginiń tarıhı jáne saıası negizin kórsetedi. Kóptegen eldiń tájirıbesinde, mysaly Germanııa, Frantsııa, Polsha, preambýla normalardy talqylaýda jáne Konstıtýtsııalyq sottyń sheshimderinde mańyzdy ról atqarady.
«Jer men halyqtyń tarıhı baılanysy» uǵymynyń mazmuny birneshe maǵynany qamtıdy: Memlekettiliktiń tarıhı legıtımdigi. Jer men halyqtyń baılanysy — memlekettiń belgili bir aýmaqta tarıhı qalyptasqanyn bildiredi. Bul — memlekettiń kezdeısoq qurylym emes, tarıhı evolıýtsııanyń nátıjesi ekenin kórsetý. Memleket klassıkalyq teorııa boıynsha úsh elementten turady: halyq, terrıtorııa, memlekettik bılik. Preambýlada halyq pen jerdiń baılanysyn kórsetý, osy elementterdiń organıkalyq birligin bekitý.
— Bul memleket óz terrıtorııasyn qorǵaýǵa quqyly degendi bildire me?
— Iá, biraq janama túrde. Memlekettiń óz terrıtorııasyn qorǵaý quqyǵy halyqaralyq quqyqtan, Konstıtýtsııanyń negizgi baptarynan, ulttyq qaýipsizdik normalarynan týyndaıdy. Preambýladaǵy tarıhı baılanys týraly ereje osy quqyqty qundylyqtyq jáne tarıhı negizde kúsheıtedi, biraq ózi derbes quqyqtyq norma retinde qorǵanys quqyǵyn bekitpeıdi, ıaǵnı, bul norma memlekettiń terrıtorııalyq tutastyǵyn qorǵaý quqyǵyn ıdeologııalyq jáne tarıhı turǵydan negizdeıdi.
— Bul tarıhı sabaqtastyqty jalǵastyrýdy bildire me?
— Iá. Bul memlekettik jáne quqyqtyq sabaqtastyq qaǵıdatynyń kórinisi. Tarıhı sabaqtastyq degenimiz: burynǵy tarıhı memlekettermen mádenı baılanys; urpaqtar arasyndaǵy tarıhı jaýapkershilik. Ol memlekettiń jańa qurylym emes, tarıhı damýdyń jalǵasy ekenin bildiredi.
— Birpalataly parlament — Quryltaı qurýdyń bılik ınstıtýttary arasyndaǵy tepe-teńdikke áseri qandaı bolmaq? Quryltaıdyń qurylýy «Kúshti Prezıdent — yqpaldy Parlament — esep beretin Úkimet» degen tujyrymdamaǵa saı kele me?
— Quryltaı bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti kúsheıtedi: ol sot, parlament jáne Prezıdent bıligine aralyq baqylaý jasaıtyn ınstıtýt retinde áreket etip, mańyzdy konstıtýtsııalyq ózgerister men strategııalyq sheshimderdi tek keńestik kelisim arqyly qabyldaýǵa múmkindik beredi. «Kúshti Prezıdent — yqpaldy Parlament — esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna sáıkes bul model jartylaı prezıdenttik nemese modıfıkatsııalanǵan prezıdenttik respýblıkaǵa tán. Kúshti Prezıdent: strategııalyq baǵytty aıqyndaıdy, ulttyq qaýipsizdik pen syrtqy saıasatqa jaýap beredi, arbıtrajdyq ról atqarady. Quryltaı munda Prezıdenttiń qoǵamdyq tiregi nemese dıalog alańy bolýy múmkin.
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynda advokatýranyń mártebesi bekitilgen. Bul ádil sot tóreligi, adam quqyǵyn qorǵaý jáne adam quqyqtary men bostandyqtaryn keńeıtý máselelerine qalaı yqpal etedi?
— Konstıtýtsııada advokatýranyń mártebesin bekitý bul quqyqtyq memleket qaǵıdatyn tereńdetetin mańyzdy konstıtýtsııalyq jańalyqtardyń biri bolyp sanalady. Bul ózgeristi ǵylymı-quqyqtyq turǵydan birneshe baǵytta túsindirýge bolady. Konstıtýtsııalyq deńgeıge kóterilýiniń máni: Eger advokatýra mártebesi Konstıtýtsııada tikeleı bekitilse, onda: ol jaı ǵana kásibı uıym emes, konstıtýtsııalyq-quqyqtyq ınstıtýt retinde tanylady; onyń táýelsizdigi men qyzmet kepildikteri joǵary quqyqtyq qorǵaýǵa ıe bolady. Negizi bul degenimiz advokatýra týraly kez kelgen zań nemese normatıvtik akt Konstıtýtsııaǵa qaıshy kelmeýi tıis, al onyń quqyqtyq negizin jaı zańmen shekteý qıyndaı túsedi. Táýelsiz advokatýra — ádil sot tóreliginiń mindetti sharty. Sebebi qorǵaýshy tarap memlekettik aıyptaýmen teń deńgeıde áreket etýi tıis.
— Qazir álemde tsıfrlyq revolıýtsııa júrip jatyr desek te bolady. Tsıfrlandyrý úrdisi kúnnen-kúnge kúsheıip, jan-jaqty ári júıeli órkendeý úderisi baıqalady. Jańa Konstıtýtsııada bul másele de qalys qalmaǵan. Jańa Ata zań jobasynyń azamattardyń tsıfrlyq keńistiktegi quqyǵyn qorǵaý, derbes derekteriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde t. b. tsıfrlyq qaýipsizdikke qatysty máselelerde róli qandaı bolmaq?
— Tsıfrlyq revolıýtsııa jaǵdaıynda Konstıtýtsııa tek saıası-quqyqtyq qujat emes, sonymen birge tsıfrlyq qoǵamnyń irgetasyn aıqyndaıtyn strategııalyq aktige aınalady. Eger Konstıtýtsııada tsıfrlyq quqyqtar men derbes derekterdi qorǵaý máseleleri kórinis tapsa, bul memlekettiń quqyqtyq júıesin jańa tehnologııalyq shyndyqqa beıimdeýin bildiredi. Demek, tsıfrlyq quqyqtardy konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitý degen sóz. Qazirgi quqyq teorııasynda tsıfrlyq quqyqtar «tórtinshi býyn quqyqtary» retinde qarastyrylady. Olarǵa ınternetke qol jetkizý quqyǵy, onlaın pikir bildirý erkindigi, tsıfrlyq sáıkestikke qatysty quqyqtar jáne kıberkeńistiktegi jeke ómirge qol suqpaýshylyq jatady. Konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitilýi, bul quqyqtardy deklaratıvti emes, tikeleı qoldanylatyn normalarǵa aınaldyrady; sottardyń olardy qorǵaýyna quqyqtyq negiz beredi; zań shyǵarýshy organ úshin shekteý qoıady.
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynda adam kapıtalyn, ǵylym men ınnovatsııany damytý memlekettiń strategııalyq basymdyǵy ekeni kórsetilgen. Bul qoǵamǵa, ásirese, jastarǵa qandaı múmkindikter beredi? Al eldiń ekonomıkasyna tıgizer paıdasy bar ma?
— Jańa Konstıtýtsııada (jobada) adam kapıtalyn, ǵylym men ınnovatsııany damytýdy memlekettiń strategııalyq basymdyǵy retinde bekitý — bul deklaratıvti norma ǵana emes, uzaq merzimdi órkenıettik baǵytty aıqyndaıtyn qaǵıdat. Mundaı konstıtýtsııalyq baǵdar qoǵamnyń qurylymyna, jastar saıasatyna jáne ekonomıkalyq modelge tikeleı áser etedi.
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń 28-baby, 1-tarmaǵyna sáıkes, sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa ǵana emes, sonymen qatar turǵyn úıden shyǵarýǵa da jol berilmeıdi. Bul menshik quqyǵyna kepildik beredi. Máselen, alaıaqtar azamattardyń baspanasyn zańsyz rásimdese, zardap shekken azamattyń quqyǵyn qorǵaıdy. Atalǵan bap taǵy qandaı jaǵdaılarda azamattardyń quqyǵyn qorǵap, turǵyn úıge qol suqpaýshylyqty qamtamasyz etýi múmkin?
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń 28-baby 1-tarmaǵynda turǵyn úıden sot sheshiminsiz aıyrýǵa da, shyǵarýǵa da jol berilmeıtini týraly norma bul menshik quqyǵy men turǵyn úıge qol suqpaýshylyqtyń mańyzdy konstıtýtsııalyq kepildigi. Bul ereje tek alaıaqtyq jaǵdaılarynda ǵana emes, ózge de birqatar quqyqtyq ahýalda azamattardy qorǵaıdy.
— Sonymen qatar, jańa Ata zań jobasynda tabıǵatty qorǵaý normalary aıqyn bekitilgen. Aldaǵy ýaqytta elimizdegi mektepterge ekologııalyq bilim berý standarttary engizilmek. Zańda bekitiletin norma men sonyń aıasynda atqarylatyn sharalar qandaı qaýip-qaterden ne ekologııalyq apattardan saqtaýy múmkin?
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynda tabıǵatty qorǵaý normalarynyń aıqyn bekitilýi jáne mektepterge ekologııalyq bilim berý standarttarynyń engizilýi, bul ekologııalyq qaýipsizdik pen uzaq merzimdi turaqty damýdyń negizin qalaıtyn strategııalyq qadam. Bul baǵyttyń mánin birneshe deńgeıde qarastyrýǵa bolady: quqyqtyq norma, bilim berý sharalary jáne praktıkalyq áseri. Konstıtýtsııada tabıǵatty qorǵaý normasy bekitilse, ol memlekettik mindetterdi aıqyndaıdy: aýany, sýdy, topyraqty qorǵaý; bıoártúrlilikti saqtaý; ekologııalyq standarttar men normalardy zańnamalyq deńgeıde bekitý. Azamattardyń quqyqtyq qorǵalýyn qamtamasyz etedi. Óıtkeni, ár azamat taza tabıǵı ortaǵa quqyly. Sol sebepti, ekologııaǵa zııan keltirgenderge quqyqtyq jaýapkershilik qarastyrylýy tıis. Sonymen birge, atalǵan norma turaqty damý prıntsıpin engizedi. Naqtyraq aıtqanda, tabıǵat resýrstarynyń kelesi urpaqqa jetkizilýin qamtamasyz etedi, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý ekologııalyq shekteýlerge sáıkes júzege asady.
— Jańa Konstıtýtsııa jobasynda erekshe kózińizge túsken, aıryqsha ataǵyńyz keletin ózgerister, normalar bolsa, aıtyp berseńiz.
— Adam kapıtalyn, ǵylym men ınnovatsııany strategııalyq basymdyqqa shyǵarý. Memleket tek ekonomıkalyq emes, adam kapıtaly men bilim, ınnovatsııany ulttyq damý strategııasynyń basty elementi retinde qarastyrady. Jastarǵa jańa bilim, kásipkerlik jáne ǵylymı múmkindikter ashylady, el ekonomıkasy zııatkerlik baǵytqa kóshýge múmkindik alady. Advokatýranyń mártebesin konstıtýtsııalyq deńgeıde bekitý. Advokat táýelsizdigi, qorǵaý quqyǵy jáne advokattyq qupııa Konstıtýtsııada tikeleı kepildenedi. Bul ádil sot tóreligin kúsheıtedi jáne adam quqyqtaryn qorǵaýdyń senimdi mehanızmin beredi. Turǵyn úıge qol suqpaýshylyq jáne sot sheshiminsiz shyǵarý múmkin emestigi. Azamattardy turǵyn úıden tek sot sheshimimen ǵana shyǵarý – ómirlik keńistikti qorǵaýdyń konstıtýtsııalyq kepili. Alaıaqtyq, qaryz nemese memlekettik jobalar kezindegi ádilettilikti qamtamasyz etedi.
— Jalpy aıtqanda, jańa Konstıtýtsııa jobasyna sarapshy retinde qandaı baǵa berer edińiz?
— Jalpy aıtqanda, jańa Konstıtýtsııa quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn kúsheıtedi, ınnovatsııalyq damýdy qoldaıdy, azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qorǵaıdy jáne saıası ınstıtýttar arqyly demokratııalyq teńgerimdi qamtamasyz etedi. Bul Qazaqstannyń turaqty, ádil jáne zamanaýı memleketke aınalýy jolyndaǵy naqty, progressıvti jáne strategııalyq qadam.