Bolashaq jobalardyń mamandyqtarǵa degen qajettiligin zerttep, jańa mamandyqtardyń tizimin jasap, oqý oryndaryn aldyn ala beıimdeı berý kerek - Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý departamentiniń tóraǵasy Q.Bóribekov

Osy taqyryp boıynsha QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý departamentiniń tóraǵasy Qadirbek Bóribekov myrzamen áńgimelesken bolatynbyz.

- QR Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda bilim berý salasyna úlken mán berdi. Sonyń ishinde memlekettik-ınnovatsııalyq seriktestiktiń jolǵa qoıylýyn, jańa formatsııadaǵy jas mamandardy daıarlaýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy tusta QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qandaı sharalardy qolǵa alyp jatyr? Adamı resýrstardy damytý salasynda memlekettik-jekemenshik seriktestik tujyrymdamasynyń jobasy jasalǵany jóninde de estidik.

- Iá, Elbasymyz N.Nazarbaev kadrlardy daıarlaýdyń biryńǵaı memlekettik saıasatyn ázirleý úderisin birlesip bekitý qajettigin atap ótken bolatyn. Munda barlyq taraptar, barlyq kezeńderde sheshim qabyldaýǵa teń qatysýy kerek dep esepteımiz. Bul úshin barlyq taraptardyń múddelerin, mindetterin jáne jaýapkershilikterin aıqyndaý qajet. Osyǵan oraı adamı resýrstardy damytý salasynda memlekettik-jekemenshik seriktestik tujyrymdamasynyń jobasy usynylýda.

Endi sonyń aıasyndaǵy reformalarǵa toqtalsaq. Biz keleshekte memlekettik kásibı bilim júıesine bıznestiń menedjmentin, basqarý úrdisin engizýdi josparlap otyrmyz. Bul - kadrlardy basqarý jáne olardyń sapasyn jaqsartý maqsatynda qolǵa alynatyn sharalardyń biri. Jalpy bıznestiń qatysýynsyz esh ýaqytta óndiriske qajetti, óndiristik talaptarǵa saı mamandardy daıyndaý múmkin emes. Memlekettik joǵary oqý oryndary men jekemenshik kásiporyndardyń birlesip, jumys jasaýy - qazirgi zamannyń talaby. Bıznes qaýymdastyq qandaı baǵyttarda qatysa alady?! Jaqynda ǵana «QR Ulttyq kásipkerler palatasy týraly» zań qabyldandy. Ol boıynsha, QR Ulttyq kásipkerler palatasy memlekettik organdarmen, basqa da quqyqtyq qatynastar sýbektilerimen ózara baılanys tártibi retteledi. Qabyldanǵan zańnyń arqasynda kásipkerlik sýbektilerin shoǵyrlandyrý, memlekettik ekonomıkalyq saıasatty ázirleý jáne iske asyrý kezinde kásipkerlik sýbektileriniń memlekettik organdarmen ózara tıimdi is-qımylyn uıymdastyrý arqyly bıznes múddesiniń eskerilýi qamtamasyz etilmek. Kásiptik bilim salasynda kolledjderde oqıtyn jastarǵa memlekettik tapsyrysty quraý jekemenshik seriktestik negizinde jasalady. ıAǵnı, kásipkerler óndiriske qandaı maman keregin aıtyp otyrady. Memleket bolsa, sol tapshy mamandyqtarǵa bilim berý tapsyrysyn beredi. Sosyn oqý oryndarynyń materıaldyq bazasyn zamanǵa saı qurýǵa da óndirister tartylady. Mysaly, iri kompanııalar kolledjderge arnap jańa tehnologııalardy engizý resýrstyq ortalyqtaryn salýda. Búgingi tańda «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy Astanada Jańa tehnologııalardy engizý ortalyǵyn qurdy. Bul ortalyq arqyly bizdiń kolledjderde oqyp jatqan bolashaq temirjolshylardyń barlyǵy dıplom aldyndaǵy tájirıbelik-óndiristik jumystaryn ótkizedi de, birden óndiriske kóship kete alady. Osyndaı tájirıbe elimizdiń ulttyq kompanııamyzdyń biri «Qazaqmysta» da osyndaı eki ortalyq bar. Oǵan qosymsha Kentaý qalasyndaǵy transformator zaýytynda ortalyq ashyldy. Bunyń barlyǵy - keıingi eki jyldyń ishinde memlekettik-jekemenshik seriktestiktiń aıasynda jasalyp jatqan ıgi sharalar.

Sonymen qatar 2014 jyldan bastap, jyl saıyn oqý-zerthanalyq bazasy jańartylǵan joǵary oqý oryndarynyń úlesi 10 paıyzǵa artyp otyrady. Bilim berý oryndarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartýǵa arnalǵan qarajat memlekettik-jekemenshik seriktestiktiń negizinde tartylatyn bolady.

Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý sharalary osy mindetterge qol jetkizýge baǵdarlanǵan. Búgingi kúni qolda bar barlyq resýrstar osy maqsatta shoǵyrlandyrylyp, eń úzdik otandyq jáne halyqaralyq sarapshylar iske tartyldy.

- Jaqynda QR Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov «jańa, bolashaq mamandyqtarǵa daıyndaı bastaý kerek dep» aıtyp ketti. Biz, mysaly, búgin qandaı mamandyqtar paıda bolatynyn bilgen joqpyz. Osyny boljaıtyn júıe paıda boldy ma? Innovatsııalyq bıznespen qarym-qatynas ornata otyryp, jasalatyn is qoı bul?

- Bizdiń elde qabyldanǵan Údemeli ındýstrıalyq-ınnovatsııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan ekinshi besjyldyǵynyń aıasynda múldem jańa óndiris oryndary ashylady. Sol óndiristerde biliktilik talaptary jańa mamandyqtar paıda bolady, bizge sol mamandyqtarǵa aldyn ala daıyndaý kerek. Keleshek jobalardyń mamandyqtarǵa qajettiligin zerttep, búgingi ýaqytta oqytylyp jatqan mamandyqtar tizimin qaıta qaraý máseleleri qolǵa alynady. Jumys berýshilerimen birge oqý josparlaryn, biliktilik talaptaryn jasap shyǵarý qajettiligi týyndap otyr. Bolashaq jobalardyń mamandyqtarǵa degen qajettiligin zerttep, sonyń negizinde jańa mamandyqtardyń tizimin jasap, oǵan oqý oryndaryn aldyn ala baǵdarlap, beıimdeı berý kerek. ıAǵnı, ınnovatsııalardy engizýde qandaı quzyretter qajet bolatynyn zertteýimiz tıis. Mysaly, Reseıdegi Skolkovo bul úshin «Quzyretter-2030» úlken forsaıt jobasyn iske asyrýda. Kásipter boıynsha qajettilikter boljamyn qurý úshin ekonomıkalyq qyzmet túrleri, belsendiligi, kásipter boıynsha jumyspen qamtylǵandardyń memlekettik statıstıkasyn engizý qajet.

- Memlekettik bilim berý júıesine otandyq kompanııalar tarapynan qanshalyqty belsendilik bar? Jalpy bul iske kimder qol ushyn berip jatyr, el bilsin olardy, ózge kásiporyndar úlgi alsyn?

- Keıingi eki jylda «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory jaqsy jumys jasap jatyr. Ásirese, Germanııanyń bıznespen birlese otyryp oqytýdyń eń aldyńǵy qatarly degen júıesi - dýaldy oqytý júıesin engizýge úlken kómegin berýde. Jańaǵy aıtyp ketken «Qazaqstan temir joly», «QazMunaıGaz», «Qazatomónerkásip», «Qazaqmys» - osylardyń barlyǵy óz úlesterin qosyp jatyr. Sonyń negizinde keıingi jyldary 2008 jyly búkil elimiz boıynsha oqý oryndary men jumys berýshilerdiń arasyndaǵy qol qoıylǵan kelisimsharttardyń sany 8 myń bolsa, búgingi kúni 22,5 myń bolyp otyr. Osynyń barlyǵy - bıznestiń belsendi aralasýynyń arqasy.

- QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetteri boıynsha, jylyna 28 myń túlek jumyssyz retinde tirkeledi eken. Onyń basym bóligi eńbek naryǵynda suranysqa ıe emes nemese ınnovatsııalyq talaptarǵa saı qajet emes bolyp qalǵan mamandyqtar boıynsha dıplom alǵandar. Olardy qaıta daıarlaý, ıakı zamanǵa saı memlekettik bilim berý tapsyrystarymen jańadan oqytyp shyǵarý josparda bar ma?

- Jylyna orta mektepti bitirgen túlekterdiń 40 paıyzdaıy joǵary oqý oryndaryna, kolledjderge túsedi. Solardyń ishinde ne oqýda, ne jumysta joǵy 8 myńdaı jas jylda qalyp qoıady. Odan keıin 15 myńdaı jastardy jergilikti basqarý organdary 11-synyptan keıin barlyǵy jumys jasap jatyr dep bizdiń ortalyqqa aqparat beredi. Olar qolynda mamandyqtary joq, qandaı jumys jasap jatyr, biz bilmeımiz. Sosyn aqyly oqýǵa túskender aqshasynan qınalyp, biraz bóligi oqýdan shyǵyp qalady. Olar jumyssyzdardyń tobyna kelip qosylady. Solardyń jalpy sany jylyna 28-30 myń bolyp tur. Sondyqtan osy jaqynda Úkimettiń otyrysynda osy máseleni bizdiń mınıstr kóterdi. Qosymsha memlekettik tapsyrysty ulǵaıtýdy, solaısha jastardy qoldaýǵa usyndy. Bıylǵy jyldan bastap, «Jumyspen qamtý», «Jol kartasy» baǵdarlamalary negizinde, respýblıkalyq bıýdjet esebinen qosymsha 10 myń jasty memlekettik bilim berý tapsyrysymen oqytý máselesi qaralady. Jalpy úsh jylda 11-synypty bitirgen jastardyń barlyǵyn kásiptik oqytýmen qamtý josparlanyp otyr.

- Qazaqstannyń bilim berý júıesindegi memlekettik-jekemenshik seriktestik úlgisi qaı eldiń tájirıbesi negizinde jasaldy?

- Jalpy kásiptik bilim salasyn damytý, kásipkerlik, bıznes salasymen tyǵyz jumys jasaý úrdisin halyqaralyq forýmdarda jan-jaqty taldap, shetelden bilikti sarapshylardy shaqyryp, osy salada sholý jasap júrgen halyqaralyq eńbek uıymdarymen, ıÝNESKO, Eýropalyq bilim qorymen birge talqylaýdamyz. Solardyń búgingi kúni nátıjesin berip jatqan ozyq tájirıbelerdi paıdalanyp, bizdiń ózimizdiń qazaqstandyq jolymyzdy, baǵdarymyzdy belgilep, jumys jasap jatyrmyz. Birinshi kezekte - mamandar daıarlaý salasyna bıznesti basqarý júıesin alyp kelý. Oqytylyp jatqan árbir jas bolashaqta sol bızneske barady. Olar zaman naryǵynyń talabyna sáıkes bolýlary qajet. Jumys berýshi biliktilik júıesinde mamandardy qandaı deńgeıde daıyndaý kerek, qandaı daǵdylardy meńgerýi qajet ekendigin bizden góri jaqsy biledi. Negizinen osyndaı ozyq tájirıbe Germanııanyń, Ulybrıtanııanyń, Ońtústik Koreıanyń, Sıngapýr syndy aldyńǵy qatarly, ekonomıkasy damyǵan adamı resýrstardy damytý úlgilerinen qarap jasalýda.

- Suhbatyńyzǵa kópten-kóp rahmet!