Bolashaq tehnologııasy: qazaqstandyq ǵalymdar qandaı jańalyq ashyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Sońǵy jyldary elde ǵylym, bilim men qoldanbaly zertteýlerdi ushtastyrýǵa baǵyttalǵan jańa bastamalar kúsheıip keledi. Ásirese energetıka, materıaltaný jáne tsıfrlyq tehnologııalar salalaryndaǵy ózgerister ónerkásiptiń ǵana emes, áleýmettik sektordyń da transformatsııasyna jol ashýda. Osy oraıda Qazaqstan ǵalymdarynyń ozyq tájirıbesine kóz salyp kóreıik.
INMET: Bolashaq batareıalary men AES tehnologııasy
Eldegi úzdik ınnovatsııalyq jobalardyń uıasy Nazarbayev University bazasyndaǵy INMET ınstıtýty ekeni belgili. Munda ǵalymdar tehnologııany iri óndiriske úılestirý úshin eńbek etip keledi. Mysaly, professor Jumabaı Bákenov elektromobılderge arnalǵan lıtıı-ıon batareıalaryn óndirý, sýtegi generatorlaryn ázirleý boıynsha sátti zertteý júrgizýde.
Qazir ǵalymnyń birneshe baǵytta jobalary bar. Onyń ishinde sýtegi óndirý, termoıadrolyq energetıka, jańartylǵan energııa salalarynda qoldanylatyn tehnologııalardy taldaý ústinde.
Basty jetistik retinde energetıka men avtokólik salasynda qoldanylatyn lıtıı-ıon batereıalardy jetildirý isin aıtýǵa bolady. Ásirese, munaı qaldyǵynan quralǵan zamanaýı batareıalar boıynsha tyń ónertabysqa qol jetkizýge jaqyn.
– Bizdegi munaı – «qyshqyl» munaı, ıaǵnı quramynda kúkirt mólsheri joǵary. Óndiris kezinde kúkirt aýaǵa taraıdy jáne ekologııalyq zııan keltiredi. Biz osy kúkirtti paıdalaný arqyly jańa akkýmýlıatordy shyǵarýdy qolǵa aldyq. Mundaı akkýmýlıator kommertsııalyq balamasyna qaraǵanda 10 ese artyq energııa saqtaı alady. Qazir álemniń birde-bir elinde mundaı ónim joq. Eger joba sátti aıaqtalsa, naryqta úlken jańalyq bolady, – dedi ǵalym.
Sonymen qatar Jumabaı Bákenov bolashaq AES-te qoldanylatyn tehnologııany jetildirýge nıetti.
– INMET ınstıtýtynyń bazasynda energetıkaǵa baǵyttalǵan 5 zerthana, 2 ortalyq bar. Basym baǵyt sanatyna energetıkalyq jobalarǵa jasandy ıntellektini engizý isin aıtar edim. Qazir atom elektr stantsııasyna qajetti jasandy ıntellekt modelin zertteýge kiristik, – dedi maman.
Jańa ınstıtýt perspektıvaly materıaldar men energetıkalyq júıeler salasyndaǵy qoldanbaly zertteýlerge basymdyq berýde. Onyń ishinde Qazaqstannyń 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý maqsatyna qoldaý kórsetý jospary bar.
Instıtýt aıasynda mańyzdy úshtaǵan – ǵalymdar, ınjenerler, ındýstrııalyq seriktester birlese jumys isteıdi. ıAdrolyq jáne jańartylatyn energetıka, ekologııalyq energetıka júıeleri, energetıkaǵa arnalǵan tokótkizgish materıaldar jáne tsıfrlyq energetıkalyq tehnologııalar sekildi baǵyttar qamtylmaq.
– Jańa materıaldar men energetıkalyq tehnologııalar – energetıkany, ónerkásipti, kólikti jáne ekologııalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtýdyń negizi. Dál osy salada eldiń tehnologııalyq táýelsizdigi qalyptasyp, turaqty ekonomıkalyq ósimniń irgetasy qalanady. Sondyqtan bul ınstıtýttyń ashylýy strategııalyq mańyzǵa ıe, – dep qosty Jumabaı Bákenov.
Keleshek kaýipsizdigi
Jeke sektorda da jańalyq az emes. Máselen, belgili ǵalym Baqtııar Soltabaev zııandy gazdardy erte anyqtaýǵa arnalǵan júıeni zerttep keledi. Zerttep qana qoımaı, ony taý-ken, munaı-gaz hımııa óndiris oryndaryna engizýge beıil. Búginde zııandy gazdardy jasandy ıntellekt pen jańa býyn sensorlardyń kómegimen anyqtaýǵa tyrysýda.
– 2 jyl buryn Qaraǵandydaǵy «ArselorMıttal Temirtaý» metall kombınatynda apat bolǵanyn bilesizder. Sodan keıin «Qarmet» AQ ujymymen birneshe ret kezdesý ótkizdik. Olar taý-ken oryndaryndaǵy gazdy anyqtaýǵa arnalǵan jasandy ıntellekt pen sensorlardy engizýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Onyń ishinde metan men sýtegi gazyn anyqtaıtyn sensorlardy alýǵa qulyqty. Sonymen qatar «QazMunaıGaz» AQ, aýa sapasyn anyqtaýǵa arnalǵan kompanııalar da sensorlardy paıdalanýǵa yqylas tanytady, – deıdi Baqtııar Soltabaev.
Ǵalym zertteýge bel býa kirisken. Osy baǵytta 50-ge jýyq ǵylymı maqala jazyp, onyń 23-i halyqaralyq derekqorǵa engen.
Ótken jyly osy izdenisi úshin «Jyldyń úzdik ǵylymı qyzmetkeri» ataǵyna ıe boldy. Qazirgi tańda ol birneshe memlekettik ǵylymı jobany basqaryp otyr.
Aldaǵy ýaqytta zerthanada ázirlengen gaz sensorlaryn tájirıbelik deńgeıde synaqtan ótkizýdi josparlaýda. Onyń aıtýynsha, ǵylymǵa qyzyǵýshylyq tanytqan jastarǵa júıeli qoldaý, sapaly tálimgerlik jáne turaqty akademııalyq orta asa mańyzdy.
Aýtızmnen aıyǵý múmkin be?
Ǵylymı izdenis sheńberi tek ónerkásippen shektelmeıdi. Ǵalym Anara Sandyǵulova aýtızmmen ómir súretin balalarǵa múmkindik esigin ashýdy maqsat tutqan. Ol – erekshe balalardyń áleýmettik jáne kommýnıkatıvtik daǵdysyn damytýǵa kómektesetin robot terapııasy ádistemesiniń avtory.
– Áleýmettik robottar balanyń damý daǵdysyna kómektese alady. Mundaı tehnologııalar Eýropa men AQSh-ta keńinen qoldanylyp jatqanymen, bizde áli jetilmedi. Sondyqtan álemde keń qoldanylatyn robot-assisted therapy (robot terapııasy) baǵytyn qarqyndy damytyp, aýtızmi bar balalarmen jumys isteýde áleýmettik robottardy engizdik.
Jobany júzege asyrý úshin qazaq jáne orys tilderinde balalarǵa beıimdelgen sóıleý sıntezin ázirleý, robot terapııasy ádisnamasyn jasaý, sondaı-aq jergilikti mádenı konteksti eskerý qajet boldy. Áleýmettik robottar balamen kóz baılanysyn ornatýǵa, nusqaýshy ym-ısharalardy kórsetýge, elikteý daǵdylaryn damytýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar balanyń minez-qulqyn, reaktsııasyn jáne emotsııalyq kúıin naqty ýaqyt rejıminde taldaı alady, – dep túsindirdi ǵalym.
Anara Sandyǵulova – «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi. Irlandııanyń Dýblın qalasyndaǵy University College Dublin ýnıversıtetinde bilim alyp, keıin osy oqý ornynda PhD dárejesin ıelendi. Akademııalyq daıarlyq barysynda bir jyl University of California, Irvine ýnıversıtetterinde bilim aldy. Bul tájirıbe robototerapııaǵa ǵylymı turǵyda qyzyǵýǵa ákelgen.
– Dıssertatsııalyq jumysymdaǵy negizgi ǵylymı mindet – áleýmettik robotty balanyń ereksheligine beıimdelý modelin qurý boldy. Bul ásirese balamen jumys isteý barysynda ózekti, óıtkeni olardyń minez-qulyq reaktsııalary, qatysý deńgeıi men kognıtıvtik múmkindigi aıtarlyqtaı ártúrli.
Derekterdi jınaý barysynda 400-den astam balanyń qozǵalysyna qatysty aýqymdy málimetter jıyntyǵyn qalyptastyrdym. Minez-qulyq úlgilerin taldaý úshin mashınalyq oqytý ádisi qoldanylyp, kınematıkalyq jáne ınteraktıvti belgiler negizinde jas pen jynys sekildi parametrlerdi jiktedim, – deıdi Anara Sandyǵulova.
Qazirgi tańda «Qamqorlyq» ataýymen aýtızmi bar balalarǵa arnalǵan jeti ortalyq jumys isteıdi, onda áleýmettik robottarmen jumys isteýge arnalǵan arnaıy kabınetter jabdyqtalǵan.
Búginde mundaı kabınetter Pavlodar, Shymkent, Qostanaı, Taraz, Taldyqorǵan, Óskemen jáne Aqtóbe qalalarynda qyzmet kórsetýde. Bıyl Aqtaý, Qaraǵandy jáne Túrkistan qalalarynda jańa kabınetter ashý josparlanyp otyr.
Qazaqstanda ǵylymı zertteýlerdi óndiris pen bilim berý júıesimen ushtastyrý uzaq merzimdi damý strategııasyna tán. Jańa tehnologııalardy engizý, ǵylymı áleýetti arttyrý, bilikti mamandar daıarlaý – ekonomıkanyń sapalyq deńgeıge kóterilýine múmkindik bermek. Osy úderiste otandyq ǵalymdardyń tájirıbesi men bastamalary mańyzdy ról atqaratyny sózsiz.
