Bókeı ordasyndaǵy qaraǵaıly ormandy qalaı saqtap qalýǵa bolady
ORAL. KAZINFORM — Batys Qazaqstan oblysy Bókeı ordasy aýdany aýmaǵynda qum ishindegi qaraǵaıly orman erekshe kórkimen kóz tartady. Alys-jaqynnan keletin týrısterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyrǵan biregeı oazısti qalaı saqtap qalýǵa bolady? Osyǵan oraı Kazinform tilshisi máseleni saralap kórdi.
Qum ishindegi qaraǵaıdyń qýraý sebebi nede
Han ordasy aýylynyń irgesin 1826 jyly Jáńgir han qalaǵany belgili. Bıyl tarıhı mekenniń salyna bastaǵanyna týra eki ǵasyr tolǵaly otyr.
Tarıhı derekterge qaraǵanda, Jáńgir han óz ordasyn qum baspaýy úshin aǵash kóshetterin Saratov jáne basqa jerlerden aldyryp, ekkizgen. Sonymen qatar ol orman qorǵaý is-sharalaryn da júzege asyrǵan.
Keıin, 1890 jyly Ordada Naryn orman sharýashylyǵy qurylyp, jańadan aǵash túrlerin ósirý, ony zertteý jumystary qolǵa alyndy. Al 1910 jyly Jasqus tájirıbe stansasy qurylyp, Orda ormanshylar mektebi mamandar daıarlap shyǵardy.
Pıtomnıkter ashylyp, qumda qaraǵaıdan bastap kóptegen aǵash túrleri jaıqalyp ósti. Tipti ótken ǵasyrda jergilikti turǵyndar júzimniń de dámin tatatyn.
Alaıda sońǵy jyldary qum ishindegi shoq toǵaılarda qaraǵaılardyń qýrap, qulap jatqanyn kórýge bolady.
Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń qurmetti professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen orman ósirýshisi Baqythan Júnisov ótken jyly qarashada Han ordasyna kelgen kezde keleńsiz jaǵdaıdy óz kózimen kórgen.
Ol Orda orman sharýashylyǵy memlekettik mekemesinde 1988-1995 jyldary bas ormanshy bolyp jumys istegen.
Baqythan Kólbaıulynyń sózine qaraǵanda, sol jyldary Orda qumyn ormandandyrý jóninde Reseıdiń Volgograd oblysyndaǵy Búkilodaqtyq agroormanmelıoratsııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty ǵalymdarymen birlese otyryp, qos birdeı usynys óndiriske engizilgen.
Sonyń nátıjesinde agrotehnıkamen, mehanıkalyq jolmen jylyna 10 gektardan 50 gektarǵa deıin baǵaly qaraǵaı kóshetteri egilip, onyń jersinýi 80-90 paıyzǵa deıin jetken. Oǵan qosa tuqymbaqta jylyna 400-500 myń dana eki jyldyq qaraǵaı kóshetteri ósirilgen.
— Usynystar boıynsha Orda qumynyń (104 020 gektar) bóltek-shuńqyrlaryna 30 myń gektarǵa qaraǵaı jáne japyraqty aǵashtardy ósirýge bolatynyn dáleldegen edik. Áıtse de 1996 jyldan keıin Orda orman sharýashylyǵynda qaraǵaı jáne basqa aǵash kóshetteri múldem ósirilmegen. Tek kóktemde bolmashy alqapqa qolmen egýmen shektelgen. Salystyrmaly túrde alǵanda, sońǵy otyz jylda Orda qumynyń sanıtarlyq jaǵdaıy nasharlap, orman alqabynyń azyp-tozyp ketkenin ańǵarýǵa bolady, — deıdi maman.
Onyń málimdeýinshe, munyń sebepteri mynada. Eń aldymen 1996 jyldan beri Áımeken jer asty sýynan Jánibek jáne Bókeı ordasy aýdandaryna jylyna 270-300 myń tekshe metr aýyz sý úzdiksiz alynyp jatyr.
Sonyń saldarynan qumdy alqaptyń biri Qandaǵashta erteden ósip kelgen kóptegen buta-aǵashtar, shóptesin ósimdik túrlerin kezdestirý múmkin bolmady. Jerasty sýynyń deńgeıi tómendep ketkeni osydan-aq kórinip tur.
Bylaısha aıtqanda, uńǵymadaǵy sý deńgeıi 12-15 jáne orman alqabyndaǵy sý deńgeıi 3-4 metrge túsýi ábden múmkin.
— Bul Orda aımaǵy úshin óte qaýipti ekologııalyq apatqa alyp keletinine kúmánim joq. Qum astynan sý alý jobalary Orda aýyly turǵyndarynyń, ormanshylardyń qarsylyǵyna qaramastan, tek sý mamandarynyń anyqtaýymen júzege asyryldy. Ekologııalyq saraptama múldem jasalǵan joq. Munyń zardabyn bolashaq urpaǵymyz da tartýy ábden múmkin, — deıdi B.Júnisov.
Jáne bir sebep, Naryn qumynda mal sharýashylyǵymen aınalysatyn turǵyndardyń, kásipkerlerdiń jerdi esepsiz jáne normasyz jaıylymǵa paıdalanýy. Keńes dáýirinde keńshar maldaryn kóktemde qyrǵa jaıylymǵa shyǵaryp, kúzde qystaqqa ákeletin edi. Qazirgi tańda sharýalar kóshpesten bir orynda otyrady. 1995 jyldary Orda aýmaǵynda 15 myń iri qara bolsa, búginde 35 myńǵa jetken.
Taǵy bir aıtatyn jaıt, Reseıdiń áskerı polıgonyna 1 mln gektar jer berilgen kezde orman sharýashylyǵy aýmaǵynyń 87 615 gektary qosa ketken. Kúni búgin Orda orman sharýashylyǵy memlekettik mekemesiniń menshiginde bar bolǵany — 16 405 ga. Al 87 615 gektar orman alqaby qorǵaýsyz, qaraýsyz qalyp otyr. Osy betimen kete berse, Qandaǵash, Meshitqum, Dúısequmdy jaqyn jyldary qum basady.
Mamannyń pikirinshe, orman alqaptarynyń, sonyń ishinde asa baǵaly qaraǵaılardyń sanıtarlyq jaǵdaıy nasharlaý ústinde. Óıtkeni qaraǵaı úshin asa qaýipti zııankester (sosnovyı pılılchık) kóbeıip, qurttary qylqan japyraqtaryn toqtaýsyz jep bitirýde.
Bul zııankester orman alqabynyń barlyq jerinde kezdesedi. Sondyqtan da kóptegen qaraǵaı aǵash aýrýyna ushyrap, qýrap ketken. Qazirgi tańda orman alqaptarynyń kez-kelgen jerinde jappaı qýrap turǵan qaraǵaı aǵashtaryn kezdestirýge bolady.
Ormanshynyń oıynsha, Orda (Naryn) qumy orman alqabynyń sanıtarlyq jaǵdaıyn jan-jaqty zertteý úshin komıssııa qurý kerek. Onyń quramyna orman sharýashylyǵy ǵalymdary, agroorman melıoratsııa, orman ornalastyrý, ósimdik qorǵaý, jer asty sýyn zertteýshi mamandar engizilýi qajet.
Ekinshiden, áskerı polıgonǵa jalǵa berilgen 87 615 gektar qumdy-orman alqabyn Orda orman sharýashylyǵy mekemesine keri qaıtarýdy oılastyrǵan jón. Múmkin bolmaǵan jaǵdaıda jalǵa berý tóleminiń bir bóligin Orda orman sharýashylyǵy mekemesiniń bıýdjetine berýdi qarastyrý jáne atalǵan orman alqabyn saqtaý úshin shtat sanyn kóbeıtý.
Úshinshiden, orman alqaptaryna mal jaıýdy múldem toqtatyp, tyıym salý. Qum jaǵasynda otyrǵan jeke mal ıelerine jyl mezgiline qaraı jazǵy jaıylymǵa kóshýdi mindetteý.
Mekemede eki birdeı tuqymbaq ashyp, sonyń bireýinde jylyna 1 mln dana qylqan japyraqty qaraǵaı kóshetterin ósirýdi qolǵa alǵan abzal. Ekinshisinde jylyna 400-500 myń dana japyraqty aǵash kóshetterin egýdi qolǵa alýǵa bolady.
— Jasandy orman ekpe alqabyn mehanıkalyq jolmen jylyna 200-300 gektarǵa ulǵaıtqan durys. Bıyl erte kóktemnen bastap qaraǵaıly orman alqabyna zııankesterge qarsy dári shashý, ol úshin Orda orman sharýashylyǵy mekemesin qajetti dári-dármekpen jáne dronmen qamtamasyz etý qajet. Sonymen qatar orman alqaptaryndaǵy birneshe jer asty sýynyń deńgeıin 10 kún saıyn ólshep otyratyn tereńdigi 10 metrge deıingi uńǵymalar (dıametri 100-120 mm) qazý artyq etpeıdi. Naryn qumynyń apattyq jaǵdaıyn eskere otyryp, astyńǵy qabatyndaǵy taza sý kózderiniń ornyn toltyrý maqsatynda is-sharalar qabyldaý — kezek kúttirmeıtin ózekti másele, — dedi B.Júnisov.
Jergilikti deńgeıde qandaı jumys jasalmaq
BQO tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Marat Moldashev osy másele boıynsha bylaısha jaýap berdi.
Marat Tóleǵalıuly Orda orman alqabynyń sanıtarlyq jaǵdaıyn jan-jaqty zertteý úshin mamandandyrylǵan komıssııa qurý josparlanyp otyrǵanyn jetkizdi.
— Orda orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemesiniń orman qory jeri — 17 005 gektar. Al áskerı polıgonǵa uzaq merzimge paıdalanýǵa berilgen jer kólemi — 87 615 gektar. Bul aýmaqtarda ár túrli tal-terekterden basqa Qandaǵash, 41, 3, 6, 7, Meshitqum jáne Dúısequm aýmaqtarynda qaraǵaıly ormandar ornalasqan. Áskerı jerlerdegi tal-terekterdi qorǵaý jáne kútip ustaý Orda orman sharýashylyǵy mekemesiniń orman kúzetshileriniń mindetine jatady. Al Han ordasy aýylymen shektesip jatqan orman qory jerleriniń aınalasyn maldan qorǵaý maqsatynda tiken symmen qorshaý jumystary júrgizildi. Sonymen qatar orman ınspektorlary qum mańynda ornalasqan jeke jáne sharýa qojalyq ıelerine jyl mezgilderine baılanysty jazǵy jaıylymdarǵa kóshý jóninde túsindirý jumystaryn júrgizip, eskertý jasap keledi, — deıdi M.Moldashev.
Basqarma basshysynyń naqtylaýynsha, bolashaqta mekemeniń orman qory jerlerin molaıtý, kútip ustaý jáne saqtaý maqsatynda bólimsheler ashý josparlanǵan.
Sonymen qatar áskerı polıgon aýmaǵynda ornalasqan 87 615 gektar qumdy orman alqabyn mekeme menshigine qaıtarý sheshimi qarastyrylǵan jaǵdaıda shtat sanyn kóbeıtip, ormandy molaıtý jáne kútip ustaý jumystaryn júrgizýge múmkindik týady.
Qazirgi tańda mekemede aýmaǵy 3 gektar ýaqytsha tuqymbaq jumys istep tur. Tuqymbaqta qaraǵaı, jıde, qaraǵash, terek, maqtanshaq terek, jyńǵyl, sekseýil, jylaýyq tal, úıeńki ekpeleri ósiriledi. Kúni búgin tuqymbaqta 12 myń dana 3 jyldyq jáne 50 myń dana 2 jyldyq qaraǵaı kóshetteri bar.
Sondaı-aq orman alqaptaryn zııankesterden ýaqytyly qorǵaý maqsatynda 2020 jyly 156,9 ga aýmaqta bıologııalyq óńdeý jumystary júrgizildi.
Atalǵan jyldan beri búgingi kúnge deıin memlekettik satyp alý veb-portalynda jetkizýshilerdiń bolmaýy sebebinen jyl saıynǵy jerústi bıologııalyq kúres sharalary júrgizilmeı keledi. Osyǵan baılanysty bıologııalyq óńdeý jumystaryn mekeme kúshimen júrgizý úshin ushý apparatyn (kvadrokopter) satyp alýǵa usynys berildi.
— Orman alqabynda jer asty sý deńgeıin ólsheıtin uńǵyma qazý quny bir metrine 20 myń teńgeden keledi, jalpy somasy — 400 myń teńge. Búgingi tańda birneshe uńǵyma qazý úshin mekemede qajetti qarajat qarastyrylmaǵan. Orda qumdarynyń astyńǵy qabatyndaǵy taza sý kózderiniń ornyn toltyrý maqsatynda Muratsaı aýylyndaǵy sý qoımasynan sýdy Qarasý eldi mekeninde ornalasqan Qopa kólshigine quıý joldaryn qarastyrý qajet, — dep qosty M.Moldashev.
Han ordasy turǵyndary ne deıdi
Aıta keteıik, Orda (qazirgi Bókeı ordasy) aýdanyndaǵy Áımekenniń jer astynan mol sý kózi ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary tabylǵan. Osydan Jánibek pen Orda aýdany ortalyǵy Saıqyn aýylyna sý tartý máselesi qozǵalǵan kezde 1991 jyly jergilikti turǵyndar qarsy bolǵan.
Sol kezde kózi tiri, Orda orman sharýashylyǵyn kóp jyl basqarǵan Salaýat Mınajev, sondaı-aq eńbek ardagerleri Múlkáı Zulqashev, Temirǵalı Qarashev, Járdemǵalı Ájiǵalıevterdiń bastap-qostaýymen komıssııa da qurylǵan.
Sonda Orda ormanyn uzaq ýaqyt boıy zerttegen akademık, marqum Aleksandr Gaeldiń kezinde «Sý jetpis metr tereńdikten alynsa, ormanǵa zııan ete qoımas» dep aıtqany eske alynǵan. Sondaı-aq sý qory 15-20 jylǵa jetedi degen mamandar baılamy da keltirilgen. Soǵan qaramastan Áımekennen sý alynǵanyna otyz jyldan asyp barady.
Qarapaıym qudyq qazǵan kezde sýdyń tereńnen shyǵatynyn Han ordasy aýyly turǵyndary jasyrmaıdy.
Eńbek ardageri Mádı Orazgeldıevtiń málimdeýinshe, sýdyń burynǵydaı emes, tartylǵany anyq. Ertede ata-babalarymyz qum ishinde shóldep kele jatqan mezgilde maldyń qabyrǵasymen qazyp, sý ishe beretin dep úlkender aıtatyn.
— Bala kezimizde aýyldaǵy kógaldan da adamnyń bilegindeı tereńdikten sý ishýge bolatynyn kózimiz kórdi. Qazirgi tańda qudyq qazǵanda, 1,5-2 metrden sý shyǵady. Jer asty sýynyń tartylýy ósimdik álemine, sonyń ishinde qaraǵaıly ormanǵa áser etpeı qoımaıdy. Sodan keıin Jánibek pen Saıqynǵa aıdalatyn sý mal men baý-baqsha sýarýǵa, mashına jýýǵa da jumsalady. Maldyń kóptigi jáne bar. Ormanda ýlaý jumystary júrgizilmegendikten, aǵashqa qurt túsedi. Osyndaılardyń saldarynan tal-terek qýrap, Seıtqalı sekildi eldi mekenderdi qum basyp jatyr. Túptep kelgende, Orda ormanyn saqtap qalý úshin keshendi is-sharalardy júzege asyrý kerek, — dedi M.Orazgeldıev.
Budan buryn Batys Qazaqstanda egilgen mıllıondaǵan aǵashtyń nege jersinbeı qýrap ketetinin jazǵan edik.
