Bókeı handyǵynyń tarıhyn áli de keńinen zertteý qajet – akademık Tuıaqbaı Rysbekov

ORAL. KAZINFORM — M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetinde «Bókeı handyǵy tarıhyn zamanaýı tarıhnama turǵysynan zerdeleý: jańa derekter men dáıekter» taqyrybynda dóńgelek ústel otyrysy ótkizildi.

Bókeı handyǵynyń tarıhyn áli de keńinen zertteý qajet
Foto: Abaı Ǵabdollın

Bókeı handyǵynyń 225 jyldyǵyna arnalǵan jıyndy ýnıversıtettiń aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıev júrgizdi.

Ýnıversıtettiń tárbıe jumysy jáne áleýmettik máseleler jónindegi prorektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Qanat Áýesbaı Bókeı handyǵynyń tarıhyn zamanaýı tarıhnama turǵysynan keshendi zerdeleý, otandyq jáne sheteldik zertteýlerdegi jańa ǵylymı tujyrymdar men derekterdi taldaý turǵysynda mundaı is-sharanyń mańyzdylyǵyn atap ótti.

Bókeı handyǵynyń tarıhyn áli de keńinen zertteý qajet
Foto: Abaı Ǵabdollın

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Tuıaqbaı Rysbekov Bókeı handyǵyn qazaqtyń arǵy-bergi tarıhymen ushtastyra otyryp, keńinen zertteý qajettigine nazar aýdardy.

Onyń aıtýynsha, Bókeı ordasy ony qurǵan Bókeı sultannyń esimimen ataldy. Bókeı hannyń jasaǵan barlyq jaqsylyǵyn uly Jáńgir jalǵastyryp, jetildirdi.

- Alaıda biz keıde Bókeıdi umyt qaldyramyz da, Jáńgirdi tóbege kóteremiz. Árıne, Jáńgirdiń aǵartýshylyq eńbegi mol. Qazaqstandaǵy tuńǵysh mektepti Ordada ashyp, jármeńke arqyly saýda-sattyq máselesin jolǵa qoıǵany shyndyq, basqa da jasaǵan isteri barshylyq. Sonymen qatar Jáńgir hannyń kemshilik jaqtaryn da aıtýymyz kerek. Ol jer máselesinde qatelikterge jol berdi. Ózi solaı jasaýǵa tyryspaǵanymen, patshalyq Reseı soǵan ıtermeledi. Jer bóliske tústi. Bul halyqtyń ashý-yzasyn týǵyzyp, Isataı-Mahambet bastaǵan kóterilisine alyp keldi. Buryn kóterilis 1836-1838 jyly boldy delindi. Shyn mánisinde Mahambettiń ózi óleńinde Isataı aǵam ekeýmiz bes jyl boıy kúrestik dep aıtyp ketken. Oǵan qosa Keńes dáýirinde Bókeı ordasynyń qasıetti jeri polıgonǵa berilip, halqy qýǵyn-súrginge ushyrady. Mine, biz osynyń bárin ashyp kórsetýimiz kerek, - dedi T.Rysbekov.

Bókeı handyǵynyń tarıhyn áli de keńinen zertteý qajet
Foto: Abaı Ǵabdollın

Beınebaılanys arqyly jıynǵa qatysqan L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Maqsat Alpysbek qazaq tarıhyn zertteýde arhıv derekterimen qatar shejirelik materıaldarǵa da súıený qajettigin jetkizdi. Osy oraıda elimiz táýelsizdik alǵannan bergi 35 jyl ishinde jańa dúnıeler jazylyp, jarııa bolyp jatyr.

- Shejirelerde aıtylatyn qazaq halqynyń óziniń ustanymdary bar. Mysaly, «Tóresiz el bolmaıdy, tóbesiz jer bolmaıdy». Osy oraıda Táýke hannyń kezinde birtutas ortalyqtandyrylǵan bılik kúshi bolǵandyǵyn kóremiz. Táýke hannan keıin munyń bytyrańqylyqqa túskeni baıqalady. Batys Qazaqstanda Ábilqaıyr, Nuraly, Bókeı, Jáńgir handardyń saıası bıligin reseılik, keńestik tarıhnama qalyptastyrǵan arnamen júre bermeı, táýelsizdik turǵysynan, jańasha baǵalaýǵa tıistimiz, - dedi M.Alpysbek.

BQO Han ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵynyń bólim basshysy Jangeldi Tóleshev Jáńgir hannyń general-maıor shenin alýyna baılanysty saıası qyzmetine toqtaldy.

Astana halyqaralyq ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, Ulttyq mýzeıdiń mádenı murany ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Saıalbek Ǵızzatov Qazaqstandaǵy kásibı mýzeı isiniń Jáńgir han uıymdastyrǵan qarý-jaraq palatasynan bastalǵanyn aıtyp, sondaǵy jádigerlerdiń saqtalý tarıhyn baıandap berdi.

M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Baqtyly Boranbaeva alǵashqy qazaq dramatýrgteriniń biri Ishanǵalı Meńdihanovtyń ǵumyrnamasyn, onyń zerttelýin tilge tıek etti.

Sondaı-aq osy ýnıversıtettiń aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Esqaırat Haıdarov Bókeı ordasyn basqarý isine úles qosqan qaıratker Esenııaz Shytyqovtyń ómiri men qyzmetin óz sózine arqaý qyldy.

Dóńgelek ústelge qatysýshylar qazaq tarıhy tym áriden bastalatynyn aıta kelip, el men jerdi urpaq úshin saqtap qalǵan Bókeı handaı tulǵalardyń esimin qasterleı bilý kerektigi jóninde ortaq toqtamǵa keldi.

Eske sala keteıik, budan buryn tarıhshy-ǵalymnyń Bókeı handyǵyn zertteý úshin arnaıy ınstıtýt ashýǵa bolatyny jóninde aıtqanyn jazǵan edik.

Sondaı-aq Bókeı ordasynyń tarıhyn túgendegen úsh kitap jaryq kórdi.