Bókeı handyǵyn zertteý úshin arnaıy ınstıtýt ashýǵa bolady – tarıhshy-ǵalym
ORAL. KAZINFORM – Bıyl Edil men Jaıyq aralyǵyn alyp jatqan Bókeı handyǵynyń qurylǵanyna 225 jyl toldy. Kishigirim memleket ispettes bolǵan osy handyqtyń tarıhyn zertteýdiń keleli máseleleri qandaı? Mine, osy oraıda Kazinform tilshisi Astana halyqaralyq ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, QR Ulttyq mýzeıi Mádenı murany ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Saıalbek Ǵızzatovqa birneshe saýal qoıǵan edi.
- Saıalbek Mahambetuly, Bókeı handyǵyn arnaıy zerttegen tarıhshy-ǵalym retinde Іshki ordanyń qurylýynyń alǵysharttary nede dep oılaısyz?
- HІH ǵasyrdyń basynda Edil men Jaıyq ózenderiniń aralyǵynda Bókeı handyǵy qurylýynyń ózindik sebepteri men alǵysharttary boldy. Bul oqıǵa birqatar tarıhshylar aıtyp júrgendeı kezdeısoq oqıǵa emes, kerisinshe qazaq halqynyń san ǵasyrlar boıǵy ataqonys úshin júrgizgen kúresiniń zańdy jemisi edi.
Tarıhqa bir sát kóz júgirtsek, Edil men Jaıyq aralyǵyn HVII ǵasyrǵa deıin qazaq halqy emin-erkin jaılap kelgen edi. Alaıda osy ýaqytta birtutas Qazaq handyǵynyń shyǵys bóligimen shekaralas aımaqta ornalasqan qalmaqtar ózara qyrqysyp, bir bóligi qazirgi Qazaqstannyń soltústigin boılaı 1630 jyly Edil ózenine jetti. Olar osy ólkeni mekendegen qazaq, noǵaı rýlarymen qaqtyǵysyp, týǵan jerlerinen yǵystyra bastady. Kóshpeli halyqtardy otar elge aınaldyrýdy burynnan josparlap júrgen Reseı ımperııasy bas saýǵalap kelgen qalmaqtardy qazaqtar men noǵaılarǵa qarsy paıdalanýǵa kóshti. Osylaısha, Reseı úkimeti 1655 jyly sáýir aıynda Embi, Oıyl ózenderi boıynan Naryn qumy men Boǵda taýy aralyǵyndaǵy atyrapqa ornyqqan qalmaqtarǵa qatysty arnaıy Jarlyq shyǵaryp, Edil-Jaıyq ózenderi aralyǵynan resmı túrde jer berdi.
Reseı ımperııasynyń otarshyldyq saıasatynyń kúsheıýi saldarynan qazaqtar Qosózen aralyǵynan ketýge májbúr boldy. Qazaqtardyń Edil men Jaıyq aralyǵyn qaıtarýǵa tyrysatyndyǵyn jete túsingen patsha úkimeti XVII ǵasyrdyń basynda-aq Astrahan ólkesinde de arnaıy shepter qurýdy qolǵa aldy. Bul haqynda áskerı istiń bilgiri, polkovnık Ivan Bırıýkov 1911 jyly jaryq kórgen «Astrahan kazak áskeriniń tarıhy» atty eńbeginde: «Astrahan ólkesin qazaqtardyń shabýyldarynan qorǵaý qyzmeti 1737 jyly úsh júzdik komandasynyń qurylýymen bastaldy. Bul polkqa poshtalyq qyzmetten bólek qalmaqtardy, Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy balyq óndirý bataǵalaryn jáne Krasnoıar ýeziniń beıbit turǵyndaryn qorǵaý mindeti júkteldi», - dep jazǵan edi. Sóıtip, qazaq halqynyń ataqonysqa umtylýyn tejeý maqsatynda bekinis tizbekteri salyna bastady.
Túrli kedergilerge qaramastan, qazaq halqy Edil men Jaıyq aralyǵyna umtylýyn toqtatpady. 1771 jyly Edil qalmaqtarynyń tarıhı otany Jońǵarııaǵa qaraı jóńkile kóshýi qazaqtar úshin keremet múmkindik jasady. 30 myńdaı shańyraqtyń Reseı ımperııasynyń basshylyǵyna aıtpaı jasyryn túrde ketýi Edil men Jaıyq aralyǵyndaǵy jerdiń bosaýyna ákelip soqty. Alǵashynda Reseı ımperııasy Edil qalmaqtaryn keri qaıtarýǵa tyrysyp baqty. Tipti Qytaı basshylyǵynan qashqyn qalmaqtardy keri qaıtarýyn surady. Biraq aldyna kelgen oljadan bas tarta almaıtyn Qytaı bıligi bul usynystan bas tartty. Nátıjesinde qazaq halqy úshin óte tıimdi geosaıası jaǵdaı qalyptasty.
Edil men Jaıyq ózenderiniń aralyǵynan qalmaqtardyń basym bóliginiń ketýi qazaqtardyń ataqonysqa degen umtylysyn kúsheıtti. Tipti Reseı ımperııasynan ruqsat suramaı ótý derekteri jıiledi. Bul aqyr sońynda 1783-1797 jyldardaǵy Syrym Datuly bastaǵan ult-azattyq kóteriliske ulasyp, Reseı ımperııasyn sheginis jasaýǵa májbúrledi.
- Edil men Jaıyq aralyǵyndaǵy jerdi qazaq halqyna qaıtarýda Bókeı sultannyń orny erekshe, buǵan qandaı baǵa berer edińiz?
- Ábilqaıyr hannyń nemeresi Bókeı Nuralyuly Edil men Jaıyq aralyǵyndaǵy tarıhı ataqonysty qaıtarýǵa erekshe úles qosty. Biz Orynbor, Astrahan arhıvterinde izdenis jumystaryn júrgizý barysynda birqatar bedeldi qazaq rýbasylary men starshyndarynyń Reseı bıligine hat jazyp, Edil men Jaıyq aralyǵyn qonystanýǵa ruqsat suraǵandyǵy týraly derekterdi taptyq. Solardyń ishinde noǵaı rýynyń starshyny Islam Qurmanqojaev 100 shańyraqpen ótýge ruqsat alsa, kerderi rýynyń starshyny Tilep Qaıbashev eń aldymen óz týystarymen ótetindigin, keıin 1 myńnan astam shańyraqty ákeletindigin habarlaǵan. Alaıda sheshýshi rólge Shyńǵys tuqymynan shyqqan, Kishi júzdegi handyq keńestiń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan Bókeı Nuralyuly ıe boldy. Ol saıası salmaǵy, shyǵý tegi boıynsha ózgelerden oq boıy ozyq turdy. Bókeı sultan Edil men Jaıyq aralyǵyna qonystanýǵa resmı ruqsatty 1801 jyly 11 naýryzda aldy. Birneshe aıǵa sozylǵan tyńǵylyqty daıyndyǵynan soń sultan 1801 jyly 20 jeltoqsanda negizinen óz týysqandarynan turatyn 183 shańyraqty ishki tarapqa bastap ótedi. Zertteýshi Ivan Bırıýkovtyń keltirgen málimeti boıynsha osy kóshte 740 adam, 1 366 iri qara, 24 túıe, 3 300 jylqy, 1 250 qoı esepke alynǵan. Demek, ortasha eseppen ár shańyraqqa 82, ár jan basyna 8 bas maldan kelgen.
Іzinshe Kishi júz qazaqtarynyń ózge de shańyraqtary Qosózen aralyǵyna at basyn burǵan. Bókeı sultandy ashyq qoldaǵan alǵashqy kóship kelýshiler arasynda burynǵy Kishi júz hany Esim Nuralyulynyń Sary, Nıetáli, Aıdynǵalı atty uldary, sultan Shyǵaı Nuralyuly sekildi bedeldi tulǵalar kezdesedi.
Osylaısha, Іshki Ordanyń qurylýyna, onyń irgeli handyqqa aınalýyna sultan Bókeı Nuralyuly zor úlesin qosty. Óıtkeni onyń adamdyq abyroıy, saıası bedeli aqsúıekter men qarasúıekterdiń basyn biriktirip, tarıhı ataqonysty qaıtarýǵa múmkindik berdi. Qarapaıym halyq onyń bılik etken dáýirin «Han Bókeıdiń tusynda seker shaınap, bal juttyq» dep eske alatyn edi.
- Edil-Jaıyq aralyǵyna kóshý jóninde Bókeıge Syrym batyr keńes bergen dep aıtylady, munyń tarıhı negizi qandaı?
- Qazaqtardyń Edil-Jaıyq aralyǵyna ótý quqyǵyn ıelenýine belgili batyr, sheshen Syrym Datuly eleýli eńbek sińirdi. Áıgili batyr bastaǵan 1783-1797 jyldardaǵy ult-azattyq kóterilis Reseı ımperııasynyń saıasatyna áser etti. Kóterilisshilerdiń basty maqsattarynyń biri jer máselesin sheshý boldy. Otarlaýshy úkimettiń qazaqtardy Edil-Jaıyq aralyǵyna ótkizbeýi, oǵan qosa Oral kazak áskerleriniń Kishi júz aýmaǵyna aýyz salýy jaıylym tapshylyǵyna ákelip soqty. Sondyqtan patsha úkimeti Syrym Datuly bastaǵan qazaqtardyń tabandy qarsylyǵyn kózben kórip, halyq narazylyǵyn basý úshin Edil-Jaıyq aralyǵynan jer berýge májbúr boldy.
Osy oraıda keıbir derekterde 1801 jyly ishki tarapqa kósh túzeýshiler qatarynda ataqty batyrdyń esimi de atalatyndyǵyn aıta ketken jón. Onyń Edil-Jaıyq aralyǵyna baǵyttalǵan kóshke qatysy jóninde Qazan tóńkerisine deıingi dáýir avtorlarynyń ishinen A.Evreınov, Ivan Ivanov, I.Bırıýkov syndy zertteýshiler qyzyq derekter keltiredi.
Otarlaýshy úkimettiń senimdi sheneýnigi bola bilgen A.Evreınov Kishi júz turǵyndarynyń Jaıyqtyń oń jaq betine ótýinde Syrym batyrdyń sheshýshi rólge ıe bolǵandyǵyn aıtady. Osy jaıtty qarastyrǵan ol mynadaı toqtamǵa keldi: «Іshki tarapqa ótýde bir ǵana Bókeı sultannyń áseri az bolatyn. Shynaıy úlgi, kúshti erik kerek boldy. Mundaı qasıetter HVІІІ ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Kishi júzdegi oqıǵalarda kózge túsken Syrym batyrdyń boıynan tabyldy. Tabıǵatynan zor kúshke, tereń aqylǵa, asqan erik-jigerge ıe, ózi aılaker, ári dańqqumar ol halyqtyń súıiktisine aınaldy. Ordalyqtar onyń boıynan óz aıbynyn kórdi, sebebi Syrym shyǵý tegi boıynsha olarǵa tıesili edi».
Zertteýshi I.Ivanov ta A.Evreınovtyń pikirimen kelise otyryp, batyrdyń óz zamanynyń jigerli de dańqty tulǵasy bola bilgendigin, ózgelerdiń onymen sanasýǵa májbúr bolǵandyǵyn jazdy. Oǵan qosa avtor Kishi Ordadan bólinip jáne odan táýelsiz Orda qurý isinde bir ǵana Bókeıdiń yqpalynyń jetispeıtinine basa nazar aýdardy.
Óz kezeginde polkovnık I.Bırıýkov Syrym Datulynyń ishki tarapqa kóshý úrdisine atsalysqanyn naqtylap ótti. Avtor óz eńbeginde Astrahan kazak áskeriniń basshysy Pavel Popovtyń 1801 jyly 5 qyrkúıekte Syrymǵa birinshi hatyn joldaǵandyǵy jóninde málimet keltiredi. P.Popov Syrym batyrǵa qabyldaǵan oń sheshimi úshin alǵysyn bildirip, ishki tarapqa asyǵýyn ótingen jáne osy usynysyn bylaısha jetkizgen: «Ózińizdi syılaǵandyqtan, ári jaqyn serigim sanaǵandyqtan sizge Jaıyqtyń oń jaq betine birinshi bolyp qadam jasaýǵa, ózgelerge úlgi kórsetýge keńes beremin. Eń bolmasa basqalardan bir kún buryn óz ulysyńyzben, otbasyńyzben ishki betke kósh túzeńiz. Osy erligińizden soń men sizdiń Ordanyń alǵashqy dvorıany atanýyńyzǵa mindetti túrde jaǵdaı jasaımyn jáne qyzmetińizge saı qajetti shendi ıelenýińizge múmkindik týǵyzamyn». Odan ári qaraı I.Bırıýkovtyń málimetterine súıensek, 1801 jyldyń 28 qyrkúıeginde joldaǵan ekinshi hatynda P.Popov Syrymnan kóshi-qon saldarynan qoryqpaýyn ótinip, onyń jeke bas qaýipsizdigin qamtamasyz etýge ýáde etken. Aqyr sońynda zertteýshi Syrym Datuly Bókeımen birge Edil-Jaıyq aralyǵyna ótti degen anyq qorytyndyǵa keledi.
Atalǵan derekterden Reseı ımperııasy úshin Syrym Datulynyń orny bólek bolǵandyǵyn, onyń sheshimimen sanasyp otyrǵandyǵyn kóremiz. Dańqty batyr uzaq jyldar boıǵy kúresi arqyly tarıhı ataqonysty qaıtarýǵa óz úlesin qosa bildi.
- Bókeı hannyń týǵan jyly, qaıda dúnıege kelgeni naqtylandy ma?
- Búginde otandyq tarıh ǵylymynda zerttelmegen tarıhı tulǵalardyń qataryna Bókeı Nuralyulyn jatqyzýǵa bolady. Onyń dúnıege kelgen jylyna qatysty ár túrli derekter keltiriledi. Orys zertteýshisi I.Ivanov 1901 jyly «Astrahanskıı lıstok» gazetinde jaryq kórgen «Іshki (Bókeı) qyrǵyz-qaısaq Ordasynyń júz jyldyq tarıhyna» atty maqalasynda Bókeı hannyń HVІІІ ǵasyrdyń 40 jyldarynyń sońynda dúnıege kelgen dep topshylaıdy. Qazaq handary men olardyń áýletteriniń tarıhyn zertteýshi Irına Erofeeva Bókeı Nuralyuly shamamen 1748 nemese 1749 jyly dúnıege kelgen dep esepteıdi. Al Astrahan oblysy Krasnoıar aýdany Kishi Aral aýylynda ornalasqan han kesenesinde «Bókeı han Nuralyuly (1747-1815)» dep jazylǵan.
Bókeı hannyń dúnıege kelgen jylyna qatysty ár túrli nusqalar keltirilip júrgenimen, onyń ómirden ótken jyly naqty belgili. Astrahan kazak polkynyń komandıri Vasılıı Skvortsov 1815 jylǵy 26 mamyrda Orynbor áskerı gýbernatory, knıaz Grıgorıı Volkonskııge jazǵan baıanatynda (raport) Bókeı Nuralyulynyń 21 mamyr kúni keshki saǵat 9-dar shamasynda qaıtys bolǵandyǵyn habarlaǵan. Іshki Orda bıleýshisiniń jary Atan hanshanyń 1815 jylǵy 8 maýsymda Reseı ımperatory І Aleksandr patshaǵa uly Jáńgirdi murager dep taný jónindegi hatynda Bókeı hannyń V.Skvortsov kórsetken ýaqytta dúnıeden ótkendigi jazylǵan. Alaıda eki hatta da Bókeı Nuralyulynyń neshe jasynda qaıtys bolǵandyǵy kórsetilmegen.
Bizdiń oıymyzsha, aldaǵy ýaqytta arhıvterden Bókeı hannyń dúnıege kelgen ýaqyty men týǵan jerine qatysty derekter tabylýy múmkin. Bul baǵytta atqarylatyn jumystar jetkilikti.
- Sońǵy kezde Jáńgir han týraly kóp aıtylady da, onyń ákesi kóleńkede qalǵandaı bolady. Buǵan pikirińiz qandaı?
- Iá, otandyq jáne sheteldik tarıhnamada Jáńgir hanǵa qatysty derekter kóbirek kezdesedi. Qazaq tóńkerisine deıin jaryq kórgen eńbekterde Jáńgir han Reseı ımperııasyna qaltqysyz qyzmet etken tájirıbeli saıasatker, eýropalyq damyǵan ómirdi qazaq dalasyna ákelgen qaıratker retinde sıpattalady. Bul eńbekterdiń basym bóligin Bókeı Ordasyna kelip, Han saraıynda Jáńgir hannyń qabyldaýynda bolǵan orys sheneýnikteri, saıahatshylary, ǵalymdary jazǵan. Bókeı Nuralyulynda mundaı múmkindikter shekteýli boldy. Óıtkeni ol bar kúsh-jigerin jańa handyqty qurýǵa, onyń irgesin bekitip, shekarasyn shegendeýge jumsady. Mundaı qıyn-qystaý zamanda Іshki Ordaǵa kelýshi sheneýnikterdiń, saıahatshylardyń sany az boldy.
Keńestik dáýirde memlekettik ıdeologııa men tarıhı sana ózgerip, taptar kúresi keńinen nasıhattaldy. Nátıjesinde Isataı Taımanuly men Mahambet Ótemisuly bastaǵan ult-azattyq kóterilis tarıhyna basa mán berildi. Keńestik ıdeologııaǵa sáıkes Jáńgir han qarapaıym sharýalardy qanaýshy feodal, kóterilisti basyp-janýshy qanisher retinde kórsetildi. Al Bókeı Nuralyulynyń bıligi tusynda Іshki Ordada Reseı ımperııasynyń saıasatyna qarsy narazylyqtar, Jaıyqtyń sol jaq betine kóship ketý sııaqty oqıǵalar oryn alǵanymen, jeke Bókeı hanǵa qarsy kóterilister bolǵan emes. Tipti Bókeı han Isataı Taımanulymen jaqsy qarym-qatynasta bolyp, oǵan 1812 jyly arnaıy gramota tabystap, batyr basshylyq etetin berish rýyna jer bólip berdi. Sondyqtan keńestik tarıhshylarǵa Jáńgir handy synaý jeńilirek boldy dep oılaımyn.
Elimiz Táýelsizdik alǵan tusta tól tarıhymyzdy ulttyq múdde, tarıhı obektıvtilik turǵysynan zertteýge kóshtik. Osy turǵydan alǵanda, ǵalymdarymyz eń kóp kúıe jaǵylǵan handardyń biri Jáńgir Bókeıulynyń tarıhı tulǵasyna nazar aýdara bastady. Tarıhshylar Januzaq Qasymbaevtyń, Baqtyǵul Birimjarovtyń jáne ózgeleriniń eńbekteri jaryq kórdi. Degenmen Bókeı hannyń qoǵamdyq-saıası qyzmeti aldaǵy ýaqytta zertteledi degen oıdamyn.
- Jáńgir hannyń qarama-qaıshy tulǵa ekendigi belgili. Ol Eýropaǵa bet túzegen aǵartýshy, reformator bolýmen birge Isataı-Mahambet bastaǵan kóterilisti basqany málim. Osy jóninde ne aıtar edińiz?
- Jáńgir han bılikke kelgen soń kóptegen reformalardy júzege asyrdy. Eń aldymen Bókeı handyǵynyń shekarasyn shegendeýge umtylyp, qazaq-tatar, qazaq-orys, qazaq-qalmaq arasyndaǵy jer daýyn sheshýge kiristi. Reseı ımperııasynyń bul máseleni sheshýge asyqpaıtynyn túsingen soń handyqtyń shetkeri aımaqtaryn aınalasyndaǵy sultandarǵa, bılerge, yqpaldy rýbasylaryna bólip berdi. Arhıv derekterinen 1831-1833 jyldar aralyǵynda barlyǵy 4 mln 680 myń desıatına jerdiń, ıaǵnı handyq terrıtorııasynyń 1/4 bóliginiń jeke ıelikterge ótkendigin kóremiz. Óz kezeginde Jáńgir hannyń aınalasyna toptasqan laýazymdy tulǵalar jeke menshikke ótken jerlerdi qarapaıym turǵyndarǵa jalǵa berip, tabystyń kózine aınaldyrdy. Jersiz qalǵan halyqtyń narazylyǵy kúnnen-kúnge kúsheıe berdi. Áleýmettik jiktelis, paraqorlyq beleń ala bastady.
Jáńgir Bókeıulynyń meshit saldyrý, dárihana, mektep ashý, medıtsınaǵa kóńil bólý, orman sharýashylyǵyn damytý jáne taǵy basqa tyń reformalary da qyrýar qarajatty talap etti. Al bul qarajatty han jergilikti turǵyndardan salyq retinde jınaýǵa májbúr boldy. Óıtkeni Reseı ımperııasy qazaq dalasyn damytýǵa arnalǵan reformalarǵa arnaıy qarjy bólmedi. Ýaqyt óte kele Bókeı Ordasyndaǵy salyq túrleriniń kóbeıgendigi sonshalyq, olardyń sany 23-ke jetti.
Tilimdeı jeri joq, esepsiz alym-salyqqa kómilgen qarapaıym halyq amal joqtan Isataı Taımanuly men Mahambet Ótemisulynyń artynan erip, ult-azattyq kóteriliske shyqty. Halyqtyń qaharynan seskengen Jáńgir han Reseı ımperııasynan arnaıy ásker suratyp, halyq qozǵalysyn basyp-janshydy.
Meni «Jáńgir han kózi tirisinde óz qateligin túsindi me eken?» degen suraq kópke deıin mazalap júrdi. Bókeı Ordasynyń tarıhyn zertteý barysynda bul saýalǵa jaýap tapqandaı boldym. Arhıvterden tabylǵan tyń derekter Jáńgir hannyń ómiriniń sońyna qaraı Ordadaǵy jersizdený úrdisin toqtatýǵa tyrysqandyǵyn kórsetedi. Máselen, Orynbor áskerı gýbernatory Vladımır Obrýchev 1848 jyly 30 sáýirde Ýaqytsha Keńeske joldaǵan nusqaý hatynda: «Kóptegen qazaqtar Ordadaǵy jerdiń teń bólinbeýinen zardap shegip otyr. Marqum Jáńgir han kózi tirisinde jalpyǵa teń dárejede jerdi qaıta bólýge ruqsat berý týraly ótinish bildirgen edi. Osylaısha jerge óte muqtaj rýlardyń qajettiligin belgili bir dárejede qanaǵattandyrýdy kózdedi. Alaıda onyń kenetten kóz jumýy bul sharanyń oryndalýyna jol bermeı qoıdy» dep jazǵan.
Mundaı málimetter Memlekettik múlik mınıstri Pavel Kıselevtiń «Іshki Qazaq Ordasynyń qurylymy jaıly boljamdar» atty jobasynda keltirilgen. Mınıstr 1848 jyly 22 naýryzda І Nıkolaı patshaǵa Bókeı Ordasyndaǵy qoǵamdyq jaıylymdardyń teń dárejede bólinbegendigin, sonyń saldarynan jer máselesiniń ábden ýshyqqandyǵyn jetkizgen. Oǵan qosa úkimet sheneýnigi Jáńgir Bókeıulynyń 1845 jyldyń basynda jeke ózine hat joldaǵandyǵyn jáne Orda terrıtorııasyn eńbekshi qazaqtar arasynda qaıtadan teń bólý úshin ruqsat suraǵandyǵyn málimdegen.
Іshki Ordadaǵy Ýaqytsha Keńestiń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan Mıhaıl Ivanın de halyq aýzynan alynǵan derekterdi alǵa tartty. Avtor óz eńbeginde «Maǵan hannyń qazaqtarǵa teń dárejede jer bólmeýi arqyly jasaǵan óz zulymdyǵyn kórgendigi jáne qateligin durystaýdy oılaǵandyǵy týraly aıtty. Alaıda onyń baqılyq ómirge attanýy bul jospardy oryndaýǵa mursha bermepti» dep baıandaǵan.
Demek, bul derekter Jáńgir hannyń kózi tirisinde óz qatelikterinen sabaq alǵandyǵyn, olardy túzetýge tyrysqandyǵyn kórsetedi. Alaıda onyń jumbaq ólimi oılaǵan josparlaryn júzege asyrýǵa múmkindik bermegen deýge negiz bar.
- Keıingi ýaqytta "Han emessiń, qasqyrsyń..." óleńin Mahambet shyǵarmaǵan, ol Yǵylman Shórekovtiń nusqalarynda joq, tek ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary engizilgen degen pikir aıtylyp júr. Osyǵan ýájińiz qandaı?
- Áıgili aqyn, belgili batyr Mahambet Ótemisulyna telip júrgen «Han emessiń, qasqyrsyń...» óleńine qatysty kúmán óte kóp. Birinshiden, aqynnyń shyǵarmalary onyń kózi tirisinde qaǵazǵa túspegen. Tek halyq arasynda aýyzsha tarap, birneshe nusqada aıtylyp júrdi. Ekinshiden, Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin jaryq kórgen «Murat aqynnyń Ǵumar Qazıuǵylyna aıtqany» (1908 jyl), «Shaıyr, ıakı qazaq aqyndarynyń basty jyrlary» (1910 jyl) sııaqty jınaqtarda bul óleń kezdespeıdi. Tipti aqyn, Bókeı Ordasynyń týmasy Yǵylman Shórekovtiń (1876-1932) jınaqtary negizinde 1925 jyly Alashtyń ardaqty uly Halel Dosmuhamedov jarııalaǵan Mahambet shyǵarmalarynda da «Mahambettiń Jáńgir hanǵa aıtqany» enbegen.
Úshinshiden, fılologııa ǵylymynda «folklordaǵy kóshpeli sıýjetter» degen uǵym bar. «Mahambettiń Jáńgir hanǵa aıtqany» óleńine uqsas HVІІ ǵasyrda ómir súrgen Marǵasqa jyraýdyń Tursyn hanǵa:
«Han emessiń, qasqyrsyń,
Qara albasty basqyrsyń.
Altyn taqta jatsań da,
Ajaly jetken paqyrsyń», - degen jyr joldary kezdesedi.
Sondyqtan bul óleń Keńestik ıdeologııaǵa sáıkes burmalanyp, Mahambet Ótemisulynyń atynan berilýi ábden yqtımal. Osy oraıda elimizdegi sońǵy ǵylymı zertteýlerdiń KSRO dáýirinde kóptegen ulttyq folklorlyq muralardyń josparly túrde ózgertilgendigin kórsetip otyrǵandyǵyn atap ótken jón.
- Bókeı handyǵyna qatysty tarıhı derekter Reseı arhıvterinde jatyr. Ony keńinen zertteý úshin qandaı is-sharalardy qolǵa alý kerek dep esepteısiz?
- Sońǵy jyldary Bókeı handyǵynyń tarıhyna baılanysty zertteýler baıaýlap qaldy. Orda tarıhyna qatysty zertteýlerdi árkim óz múmkindiginshe júrgizýde. Degenmen olardyń basyn biriktirip, arnaıy qarjy bólip, keshendi zertteý jumystaryn júrgizýdi usynar edim. Mysaly, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2021 jyly elimizde Joshy ulysyn zertteý ǵylymı ınstıtýty ashylǵandyǵy belgili. Sol sııaqty Bókeı Ordasyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashýǵa bolady dep sanaımyn. Ony memlekettik mekeme nemese úkimettik emes uıym retinde qurý múmkindigin qarastyrý qajet. Bul ınstıtýtqa otandyq jáne sheteldik arhıvterdegi qujattardy jınaqtaýdy, irgeli eńbekterdi daıyndaýdy, ǵylymı, tanymdyq baǵyttaǵy is-sharalardy uıymdastyrýdy júkteýge bolady.
Bókeı Ordasy tarıhyna qatysty taǵy bir ózekti dúnıe – shetel asqan handyq tarıhyna qatysty jádigerlerdi túgendeý, zertteý máselesi. Mysaly, Jáńgir hannyń Qarý-jaraq palatasyndaǵy eksponattardyń barlyǵy derlik túrli sebeptermen shetelge shyǵarylǵan edi. Qazirgi tańda áıgili Reseı etnografııalyq mýzeıinde «Bókeı Ordasynyń bıleýshisi Jáńgirdiń hannyń (1824-1845) kollektsııasy» degen ataýmen qundy tarıhı jádigerler saqtaýly tur. Bul kollektsııaǵa 2 dýlyǵa, ulttyq kıim kıgen qazaqtar beınelengen 2 portret jáne qazaq sultanynyń fotosýreti kiredi. Bul – bir ǵana mysal. Osy oraıda, QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 2024 jyly Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltaıda: «Tarıhı jádigerlerimizdi shetel murajaılarynan Qazaqstanǵa qaıtarý jumystaryn jandandyrý da mańyzdy. Ondaı múmkindik bolmasa, elimizdegi murajaılarǵa qoıý úshin jádigerlerimizdiń dálme-dál kóshirmesin jasaý kerek», - degen edi. Sondyqtan bul mindetti Bókeı Ordasyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna júkteýge bolady dep esepteımin.
- Áńgimeńizge rahmet! Eńbegińizge tabys tileımin.
Eske sala keteıik, budan buryn BQO-da Bókeı handyǵynyń 225 jyldyǵyna oraı daıyndyq is-sharalary bastalǵanyn jazǵan bolatynbyz.