BN-350: Mańǵystaýdaǵy burynǵy atom reaktoryndaǵy radıoaktıvti qaldyqtar qalaı zalalsyzdandyrylady
AQTAÝ. KAZINFORM — Mańǵystaýdaǵy BN-350 reaktorlyq qondyrǵysyn paıdalanýdan shyǵarý jumystary jalǵasyp jatyr. Paıdalanylǵan ıadrolyq otyn nysannan tolyq shyǵarylǵan. Qazir mamandar suıyq jáne qatty radıoaktıvti qaldyqtardy óńdep, natrıı jylý tasymaldaǵyshyn qaýipsiz kúıge keltirýmen aınalysyp jatyr. Al reaktordy tegis bólshektep, aýmaqty qalpyna keltirý úderisi 60-70 jylǵa sozylýy múmkin. Kazinform tilshisi mamandardan radıoaktıvti qaldyqtardy óńdeý tehnologııalary, radıatsııalyq qaýipsizdik jáne BN-350 tájirıbesiniń mańyzy týraly surady.
BN-350 reaktory 1973 jyly iske qosylyp, 1998 jyly jumysyn toqtatty. Qondyrǵy 25 jyl boıy elektr energııasyn óndirýmen qatar, teńiz sýyn tuşytýǵa da paıdalanyldy. Ony paıdalanýdan shyǵarý jumystary 1999 jyly bastaldy. Bul — birneshe kezeńnen turatyn uzaq úderis.
BN-350 reaktorlyq qondyrǵysynyń dırektory Marat Moldaǵulovtyń aıtýynsha, jumystyń alǵashqy kezeńinde nysandy qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirý kózdelgen. Bul baǵytta bes negizgi mindet belgilengen. Olar — paıdalanylǵan ıadrolyq otyndy shyǵarý, jylý tasymaldaǵyshty qaýipsiz kúıge keltirý, suıyq jáne qatty radıoaktıvti qaldyqtardy óńdeý, sondaı-aq ǵımarattardy qaýipsiz jaǵdaıǵa daıyndaý.
— Paıdalanylǵan ıadrolyq otyndy shyǵarý jumystary 2012 jyly tolyq aıaqtaldy. Qazir BN-350 reaktorlyq qondyrǵysynda paıdalanylǵan ıadrolyq otyn joq. Ol Mańǵystaý óńirinen shyǵarylyp, ǵylymı zertteýler júrgizý jáne baqylaýda ustaý úshin Ulttyq ıadrolyq ortalyqqa berildi, — deıdi Marat Moldaǵulov.
Qazir negizgi jumys radıoaktıvti qaldyqtardy óńdeýge baǵyttalǵan. Olardyń túri men qaýiptilik deńgeıi ártúrli bolǵandyqtan, árqaısysyna jeke tehnologııa qoldanylady. Suıyq qaldyqtardy býlandyryp, qoıý ári aqpaıtyn kúıge keltiredi. Bul olardyń taralý qaýpin azaıtyp, qaýipsiz saqtalýyna múmkindik beredi. Qatty qaldyqtar da qaýiptilik deńgeıine qaraı suryptalyp, tıisti tásilmen óńdeledi. Joǵary deńgeıdegi qaldyqtar arnaıy konteınerlerge salynyp, betondalady.
Mamandardyń túsindirýinshe, radıoaktıvti qaldyqtardyń keıbiri salystyrmaly túrde qysqa merzimde ydyrasa, endi biriniń radıoaktıvti qasıeti uzaq ýaqyt saqtalady. Sondyqtan olardy durys suryptaý jáne qaýipsiz saqtaý asa mańyzdy.
Radıatsııalyq jáne ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi jetekshi ınjener Konstantın Serednıýktiń aıtýynsha, reaktordy paıdalanýdan shyǵarý jumystary úsh kezeńge bólingen. Alǵashqy kezeńde qaldyqtardy óńdeý, jabdyqtar men ǵımarattardy qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirý jumystary júrgiziledi. Odan keıin qondyrǵy shamamen 50 jyl boıy baqylaýda bolady. Keıingi kezeńde reaktor men ǵımarattardy bólshekteý, aýmaqty qalpyna keltirý kózdelgen.
— Qazir biz reaktordy uzaq merzimdi saqtaýǵa daıyndaý kezeńindemiz. Paıdalanylǵan ıadrolyq otyn tolyq shyǵarylǵanymen, suıyq jáne qatty radıoaktıvti qaldyqtar men natrıı jylý tasymaldaǵyshyn qaýipsiz kúıge keltirý jumystary áli bar, — deıdi Konstantın Serednıýk.
Reaktorda jylýdy tasymaldaý úshin natrıı qoldanylǵan. Onymen jumys isteý de erekshe qaýipsizdik talaptaryn qajet etedi. Sondyqtan ony óńdep, uzaq merzimdi saqtaýǵa daıyndaý kerek. Keıin belgilengen talaptarǵa saı kádege jaratylady.
BN-350 reaktorlyq qondyrǵysynyń bas ınjeneri Erlan Esbergenov bul úderiste ár kezeńdi muqııat josparlaý mańyzdy ekenin aıtady. Óıtkeni qaldyqtardy óńdeýmen qatar, ǵımarattar men jabdyqtardy qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirý de qajet.
Burynǵy reaktordyń jumysy tek energetıka salasymen shektelmegen. Munda ǵylymı zertteýler júrgizilip, neıtron aǵynynyń materıaldar men jabdyqtardyń qasıetterine áseri zerttelgen. Mamandardyń pikirinshe, osy tájirıbe jańa reaktorlardy jobalaý jáne olardyń qaýipsizdik júıelerin jetildirý úshin mańyzdy.
— BN-350-di paıdalanýdan shyǵarý barysynda jınaqtalǵan tájirıbe bolashaqta basqa jyldam neıtrondy reaktorlardy isten shyǵarý kezinde paıdaly bolýy múmkin. Ár nysannyń ereksheligi bar, sondyqtan mundaı jumystar uzaq merzimdi josparlaýdy jáne qaýipsizdik talaptaryn qatań saqtaýdy qajet etedi, — deıdi Erlan Esbergenov.
Al turǵyndardy radıoaktıvti qaldyqtardyń jer asty sýlary men Kaspıı teńizine áser etýi múmkin degen másele alańdatady. BN-350 reaktorlyq qondyrǵysynyń dırektory Marat Moldaǵulovtyń aıtýynsha, jumystyń barlyq kezeńinde basty nazar radıatsııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdikke aýdarylady.
— Halyqtyń alańdaýshylyǵyn túsinýge bolady. Mundaı jaǵdaıda naqty ári durys aqparat berý mańyzdy. Radıatsııalyq qaýipsizdikke qatysty jumystardyń qalaı júrgizilip jatqanyn, qandaı tehnologııalar qoldanylatynyn jáne qaldyqtardyń qalaı saqtalatynyn qarapaıym tilmen túsindirý qajet. Aqparat ashyq bolǵan saıyn turǵyndar máseleni jaqsyraq túsinedi, — deıdi ol.
Osylaısha, BN-350 reaktoryn paıdalanýdan shyǵarý jumystary birneshe kezeńmen jalǵasyp jatyr. Qazir mamandar qaldyqtardy qaýipsiz óńdep, nysandy uzaq merzimdi baqylaýǵa daıyndaýda.
Eske salaıyq, buǵan deıin sarapshy radıofobııanyń sebebin túsindirgen edi.
Sondaı-aq Qazaqstanda ıadrolyq jáne radıatsııalyq oqıǵalarǵa jedel den qoıý ortalyǵy ashylǵanyn jazǵanbyz.
