Bilimdi, belsendi, batyl: Qazaqstan jastarynyń búgingi kelbeti

Al Qazaqstanda 14–35 jas aralyǵyndaǵy 6 mln 192 myńǵa jýyq jas bar. Bul — mektep oqýshysynan bastap jas ǵalym, IT mamany, kásipker men memlekettik qyzmetshige deıingi keń áleýmettik top.

Bilimge umtylys, jańa tehnologııalardy meńgerý jáne tyń ıdeıalar — búgingi jastardyń basty ereksheligi. Degenmen olardyń saıası jáne qoǵamdyq ómirdegi róli, bilim alýy men kásibı damýy týraly sóz bolǵanda, kóbine Eýropa elderi men AQSh-tyń tájirıbesi mysalǵa alynady.

Al Táýelsizdik alǵanyna 35 jyl tolǵan Qazaqstan jastarynyń búgingi bet-beınesi qandaı? Olardyń basty jetistikteri men ózekti máseleleri qandaı? Jastardyń memleket pen qoǵam ómirindegi róli qandaı? Kazinform tilshisi osy saýaldarǵa jaýap izdep, máseleni jan-jaqty zerttep kórdi.

Bilim — jastardyń basty kapıtaly

Shoqan Ýálıhanov aıtqandaı, halyqtyń kemeline kelip, órkendep ósýi úshin eń aldymen azattyq pen bilim qajet. Búginde el jastarynyń basym bóligi bilimge qushtar. Olar jastaıynan sapaly bilim alyp, úzdik joǵary oqý ornyna túsýdi maqsat etedi.

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń málimetinshe, bıyl bilimdi ómirdegi negizgi qundylyqtardyń biri sanaıtyn jastardyń úlesi 13,8 paıyzdan 23,7 paıyzǵa deıin ósken.

Al ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda joǵary bilimi bar jastardyń sany 655 myńǵa jetken. Olardyń jalpy úlesi 11 paıyz.

– Almaty qalasy kósh bastap tur. Shahardaǵy jastardyń 28 paıyzynyń joǵary bilimi bar. Bul rette árbir úshinshi jas joǵary oqý ornyn aıaqtaǵan. Almaty — ýnıversıtetter men ǵylymı-zertteý uıymdary shoǵyrlanǵan elimizdegi iri bilim berý ortalyǵy. Ekinshi orynda jastardyń 21 paıyzy joǵary bilim alǵan Shymkent qalasy tur. Úshinshi orynda — 19 paıyz kórsetkishpen Astana qalasy, – dedi «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Gúlishan Nahbaeva.

Joǵary oqý ornyn aıaqtap, magıstratýra men doktorantýrada bilimin jalǵastyryp júrgen jastar da az emes. Buǵan jyl saıyn bólinetin memlekettik granttar dálel.

Bilimin shyńdap, ǵylymǵa bet burǵan jas zertteýshilerdiń qatary da artyp keledi. 2025 jylǵy derek boıynsha, Qazaqstanda 51,4 myń ǵylymı qyzmetker bar. Onyń 8,7 myńy — 34 jasqa tolmaǵan. El boıynsha ǵylymı qyzmetkerlerdiń 16,94 paıyzy — jastar.

Shetelde shyńdalyp, elge oralǵan jastar

Bilim týraly sóz bolǵanda, «Bolashaq» baǵdarlamasyn aınalyp ótý múmkin emes. Sebebi 33 jyldyq tarıhy bar bul joba talaı qazaqstandyq jasqa sheteldiń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa jol ashty.

Búginde AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa jáne Frantsııa syndy elderdiń joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan qazaqstandyqtardyń sany 13 myńnan asqan. Eń bastysy, basym bóligi elge oralyp, alǵan tájirıbesin el ıgiligine jumsap júr.

Baǵdarlama túlekteriniń 45 paıyzy jeke kásipkerlik pen bıznes salasyn tańdaǵan. Memlekettik sektorda — 25 paıyzy, ulttyq kompanııalarda 18 paıyzy eńbek etedi. Medıtsına salasynda 790-nan astam maman qyzmet atqarsa, 842 túlek mektepter men joǵary oqý oryndarynda sabaq beredi.

Bul — bir ǵana memlekettik baǵdarlama aıasynda shetelde bilim alyp, elge oralǵan jastardyń úlesi. Al joǵary oqý oryndarynyń múmkindikteri men túrli halyqaralyq jobalar arqyly shetelde bilim alǵan qazaqstandyq jastardy qossaq, bul kórsetkishtiń aýqymy odan da keń bolary anyq.

Jumysqa ornalasý: múmkindik pen kedergi

Elde jas býynnyń jumysqa ornalasý máselesi qalaı? Bul saýalymyzǵa Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jaýap berdi.

Mınıstrlik málimetinshe, sońǵy jyldary jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi tómendegen.

- 2020 jyly 15–28 jastaǵy jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq 3,6–4,0 paıyz aralyǵynda bolsa, 2025–2026 jyldary bul kórsetkish 3,1 paıyz deńgeıinde qalyptasqan, - dep habarlaıdy vedomstvodan.

Jastardyń alǵashqy eńbek tájirıbesin jınaqtap, turaqty jumysqa ornalasýyna «Jastar praktıkasy» jobasy da múmkindik berip otyr. Sońǵy eki jylda jobaǵa 39 myńǵa jýyq jas qatysyp, onyń 6,5 myńy turaqty jumysqa ornalasqan.

Degenmen másele joq emes. 2026 jyly eldegi NEET jastarynyń úlesi 5,8 paıyz bolyp otyr. Bul sanatqa 327,9 myń jas kiredi.

– Búginde eńbek naryǵynda tsıfrlyq jáne aqparattyq tehnologııalar, ınjenerlik-tehnıkalyq mamandyqtaryna suranys joǵary. Jastardyń eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiligin arttyrý úshin kásiptik baǵdarlaý, daǵdylardy damytý jáne jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalary júzege asyrylyp jatyr, - dep jazylǵan vedomstvo habarlamasynda.

Baspanaǵa bastar jol: jastarǵa qandaı qoldaý bar?

Jastardyń bilimi bar, turaqty jumysy da bar derlik. Al baspana máselesi qalaı sheshilip jatyr?

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, ótken jyly 115 myńnan astam jas shańyraq kótergen. Jas otbasy úshin óz baspanasyna qol jetkizý — úlken arman. Sol armanǵa qadam basqan jastar erterek depozıt ashyp, páter alýǵa daıyndala bastaıdy.

Otbasy bankiniń aqparatyna saı, sońǵy bes jylda 35 jasqa deıingi 145 242 jas baspanaly bolǵan. Bul rette «Naýryz» baǵdarlamasynyń úlesi joǵary. Baǵdarlama aıasynda berilgen qaryzdardyń 60 paıyzdan astamyn 35 jasqa deıingi azamattar alǵan.

– 2026 jylǵy turǵyn úıge muqtaj retinde esepte turǵan 35 jasqa deıingi Qazaqstan azamattary men qandastardyń sany 570 265 adam. Eń joǵary kórsetkish Túrkistan oblysynda – 72 838 adam. Odan keıin Shymkent qalasynda – 55 753, Almaty qalasynda 44 337 adam tirkelgen, - dep málimdeıdi «Otbasy bank «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» aktsıonerlik qoǵamy.

Jastardy baspanamen qamtý baǵytynda arnaıy qoldaý jobalary da bar. Elimizdiń 17 óńirinde áleýmettik sala mamandaryna arnalǵan ákimdikpen birlesken baǵdarlamalar júzege asyrylady.

Baǵdarlamalar boıynsha bastapqy jarna 10 paıyzdan bastalyp, nesıe mólsherlemesi jyldyq 5 paıyz bolady. Osy tetikterdiń arqasynda 12 400 jas otbasy baspanaly boldy. Qarjylandyrýdyń jalpy kólemi 258,2 mlrd teńge.

Memlekettik qyzmettegi jas kóshbasshylar

El saıasatyna aralasatyn jas býynnyń qatary artyp keledi. Búginde 35 jasqa deıingi 28 myńnan astam azamat memlekettik qyzmette eńbek etedi. Bul — saladaǵy mamandardyń 33,3 paıyzy.

Jasta bolsa bas bolyp, basshylyq laýazymdarda 4,3 myń jas qyzmet atqarady. Al dıplomyn qolyna ala sala eldi mekenderdegi memlekettik qyzmetke kirisken túlekterdiń sany sońǵy tórt jylda 845-ke jetken. Bul rette óńirlerdegi bos laýazymdar da azaıyp otyr. Buǵan deıin 3 myńnan astam oryn bolsa, qazir olardyń sany 1,5 myńǵa jýyqtaǵan.

Aýyrtpalyqty aýyrsynyp, ózge salaǵa aýysatyndardyń úlesi de tómendegen. Agenttik málimetinshe, sońǵy kezeńde bul kórsetkish 21 paıyzǵa azaıǵan.

- Prezıdenttik jastar kadr rezervine de qyzyǵýshylyq kóp. Joba bastalǵaly tórt irikteýge 98 myńnan astam azamat ótinim bergen. 2019 jyly 13 myńǵa jýyq ótinim tússe, 2025 jyly bul kórsetkish 32 myńǵa jetti. Nátıjesinde 450 adam rezervke qabyldanyp, olardyń 78,4 paıyzy memlekettik basqarý júıesine jumysqa ornalasty. 2024 jyly óńirlik kadr rezervteri de qurylyp, 556 adam irikteldi. Olardyń jartysynan astamy jumysqa ornalasty, - delingen «QR memlekettik qyzmet isteri agenttigi» memlekettik mekemesiniń resmı jaýabynda.

Ideıadan iske: jastar bıznesiniń jańa múmkindikteri

Jastardyń jańa baǵyttarǵa qyzyǵýshylyǵy joǵary. Tyń ıdeıasyn iske asyryp, óz kásibin ashqan jas kásipkerler az emes. Olardyń bir bóligi tek óz tabysyn arttyryp qana qoımaı, ózgelerdi de jumyspen qamtyp otyr.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 35 jasqa deıingi 735 835 jeke kásipker tirkelgen. Onyń 94,8 paıyzy jumys istep tur. Bul derek jastardyń jeke kásipke den qoıǵanyn kórsetedi.

Jas kásipkerlerdiń basym bóligi iri megapolıster men ońtústik óńirlerde shoǵyrlanǵan. Al olardyń tańdaǵan baǵyttaryn resmı aqparatqa súıenip kórseteıik.

- kóterme jáne bólshek saýda (41,8%, 307 742 sýbekt)

- qyzmet kórsetý (18,6%, 136 719 sýbekt)

- óńdeý ónerkásibi (6,1%, 44 638 sýbekt)

- aýyl sharýashylyǵy (4,1%, 30 270 sýbekt)

- qurylys (3,4%, 25 304 sýbekt).

Jastardyń kásip bastaýyna memlekettik qoldaý tetikteri de yqpal etip otyr. Erekshe ıdeıasy bar azamattarǵa granttar qarastyrylǵan.

- 2021–2025 jyldary jastar kásipkerligin qoldaýǵa 1 trln teńgeden astam nesıe baǵyttalǵan. Onyń ishinde 13 myńnan astam jobaǵa 725 mlrd teńge sýbsıdııalaý tetigi arqyly, al 19 myńǵa jýyq jobaǵa 326 mlrd teńge kepildik berý quraly arqyly berilgen. Qoldaý negizinen óńdeý ónerkásibi, kólik jáne qoıma, sondaı-aq saýda salalaryna kórsetilgen, - dep málimdeıdi QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligi.

2021–2024 jyldary osy qoldaýǵa ıe bolǵan kásipkerler 3 myńǵa jýyq jańa jumys ornyn ashqan. Osydan-aq jastardyń jańa ıdeıany iske asyryp el ekonomıkasyna úles qosyp otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady.

Jastardyń jańa bet-beınesi: azamattyq belsendilik

Jastar qoǵamdyq jumystarǵa da belsendi aralasady. Muny kúndelikti jańalyqtardan ǵana emes, áleýmettik jelidegi jazbalardan da ańǵarýǵa bolady. Qoǵamdyq iske atsalysyp, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan jandarǵa qoldaý kórsetýge daıyn jastardyń qatary artyp keledi.

Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń dereginshe, búginde 220 myńnan astam jas turaqty túrde volonterlikpen aınalysady. Al 2020 jyly olardyń sany 50 myńǵa jeter-jetpes edi. Qazir elde 800-den astam volonterlik uıym bar. Al alty jyl buryn mundaı uıymdardyń sany 200-ge ǵana jýyq edi.

– Volonterlik baǵyttaǵy bastamashyl toptardyń sany sońǵy bes jylda on esege ósti. 2020 jyly olardyń sany 350 bolsa, 2025 jyly 3 500-ge jetti. Volonterlik qozǵalys aǵa býyn arasynda da qarqyn aldy. 2025 jyly «Kúmis volonterler» qatary 6 myń adamǵa jetip, 2020 jylmen salystyrǵanda segiz ese artty, - delingen mınıstrliktiń resmı jaýabynda.

Qazir elde 19 respýblıkalyq jastar uıymy belsendi jumys isteıdi. Olar jastardyń kóshbasshylyq qabiletin damytýǵa, qoǵamdyq belsendiligin arttyrýǵa jáne azamattyq bastamalaryn qoldaýǵa úles qosyp keledi.

– Búginde jastarymyz óte belsendi, kózi ashyq, kókiregi oıaý. Qazir «Jastar rýhy» qatarynda 100 myńǵa jýyq belsendi bar. «Taza Qazaqstan», «Zań men tártip», volonterlik sııaqty qoǵamdyq bastamalarǵa jastar belsendi atsalysyp keledi. Qazirgi jas býyn kósh bastap, qoǵamǵa paıdasyn tıgizýge árdaıym daıyn. Sonymen qatar saıası máselelerge de beıjaı qaramaı, óz pikirin ashyq bildiredi, - deıdi «Jastar Rýhy» Jastar qanaty» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Arslanbek Maǵzum.

Qazaqstan jastary: jańa dáýirdiń jańa býyny

Qoryta kelgende, bul — jastar ómiriniń biz qamtyǵan birneshe ǵana salasy. Til úırenip, tsıfrlyq tehnologııany meńgerip, jasandy ıntellektini ıgerip júrgen býynnyń qarasy qalyń. Bilimin jańa jobalar men startaptarǵa arqaý etip, tyń bastamalarǵa jol ashyp júrgen jastar da kóp.

Sporttaǵy jetistikteri de kóptiń nazarynda. Jas sportshylardyń jeńisi men jetistigi BAQ betterinde kún saıyn jarııalanyp keledi. Olardyń salaýatty ómir saltyn ustanýǵa degen qyzyǵýshylyǵy da artqan. Máselen, durys tamaqtaný men salaýatty ómir saltyn mańyzdy sanaıtyn jastardyń úlesi 22,1 paıyzdan 30,9 paıyzǵa jetken.

Jastardyń ár saladaǵy jetistigin tize bersek, bir maqalaǵa syımasy anyq. Álemdik kompanııalarda tájirıbe jınap júrgender de, ǵylym men tehnologııada jańa izdenisterge bet burǵandar da bar. Árqaısysynyń joly — óz aldyna bir áńgime.

Eń bastysy, Táýelsizdik alǵanyna 35 jyl tolǵan Qazaqstannyń jastary ýaqyt talabyna saı qalyptasyp jatyr. Bilimge umtylǵan, belsendi, jańa múmkindikterge ashyq býyn ósip keledi. Olardy Eýropa elderimen nemese AQSh-pen salystyrýdyń qajeti joq. Ár memlekettiń damý joly men múmkindigi ártúrli. Mańyzdysy — óz jetistigimizdi baǵalap, Qazaqstan jastarynyń el bolashaǵyna qosyp otyrǵan úlesin kórý.